Józef Panaś, „Oracz” (ur. 23 listopada 1887 w OdrzykoniuT. Nawrocki, Ksiądz pułkownik Józef Panaś 1887-1940, „Zeszyty Odrzykońskie” 2001, z. 8, s. 33. Data 25 listopada jest błędna, patrz m.in.: J. Hulewicz, Panaś Józef, Polski Słownik Biograficzny, t. XXV, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1980. s. 113., zm. (prawdopodobnie) 4 kwietnia 1940 we LwowieB. Szwedo, Zawsze w pierwszej linii: kapłani odznaczeni Orderem Virtuti Militari 1914-1921, 1939–1945, „Wojskowy Przegląd Historyczny”, Warszawa 2004, s. 102.) – polski duchowny, wojskowy i polityk; kapelan Legionu WschodniegoJ. Haller, Pamiętniki, Łomianki, 2014, s. 85., kapelan i dziekan II Brygady Legionów PolskichTamże, s. 141, superior Polskiego Korpusu PosiłkowegoB. Szwedo, op. cit., s. 100., superior polowy Legionów PolskichJ. Hulewicz, Panaś Józef, Polski Słownik Biograficzny, t. XXV, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1980. s. 113. W. Cygan, W. Wysocki, Dla ciebie, Polsko, krew i czyny moje: duszpasterstwo wojskowe Legionów Polskich, Warszawa 1997, s. 121., proboszcz Wojska PolskiegoB. Szwedo, op. cit., s. 102., kapelan Związku Hallerczyków, członek Rady Naczelnej PSL „Piast”A. Kołodziejczyk, Józef Panaś, [w:] Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce, t. II. Warszawa 1994. s. 176., Rady Naczelnej i Naczelnego Komitetu Wykonawczego Stronnictwa LudowegoTamże, s. 176., prezes Komisji Gospodarczej SL we Lwowie, członek Zarządu Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego, redaktor naczelny Gazety GrudziądzkiejTamże, s. 101., działacz Związku Walki Zbrojnej, publicysta, pamiętnikarz, społecznik, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Urodzony 23 listopada 1887 w Odrzykoniu w rodzinie chłopskiej o tradycjach patriotycznych; był synem Szymona i Tekli z domu GuzekJ. Hulewicz, op. cit., s. 113.. Ojciec był rolnikiem w Odrzykoniu, początkowo należał do Związku Stronnictwa Chłopskiego, potem był zwolennikiem ks. Stanisława Stojałowskiego, dobrego znajomego rodzinyL. Łach, Stanisław Panaś (1879-1940), Odrzykoński Słownik Biograficzny, „Zeszyty Odrzykońskie”, 2014, z.21, s.34. Braćmi Józefa byli: Stanisław (ur. 1879) i Franciszek (ur. 1890).
Od I do III klasy w latach 1899 do 1902 Józef Panaś uczył się w C. K. Gimnazjum w Sanoku. W 1907 zdał egzamin dojrzałości z odznaczeniem w C. K. Gimnazjum z wykładowym językiem polskim w Przemyślu (w jego klasie był Adam Remiszewski)B. Szwedo, op. cit., s. 99.J. Hulewicz, op. cit., s. 113. W Przemyślu kontynuował naukę w Seminarium Duchownym, gdzie 29 czerwca 1911 przyjął święcenia z rąk biskupa przemyskiego Józefa Sebastiana Pelczara (wyświęceni wtedy zostali także Jan Wawszczak, Władysław Wójcik)B. Szwedo, op. cit., s. 99. Od 1911 był wikariuszem w Dublanach i prefektem szkoły wydziałowej w DobromiluTamże, s. 99. W tym czasie został członkiem Drużyn Bartoszowych i Sokoła.
thumb|Józef Panaś jako kapelan Komendy Legionów Polskich i kawaler Krzyża Zasługi dla Duchownych Wojskowych. Karta pocztowa z 1918, rys. Stefan Sonnenwend, 17 marca 1916
Działalność legionowa thumb|lewo|Nabożeństwo dla żołnierzy Legionów Polskich i dla młodzieży polskiej, autorstwa księdza Józefa Panasia, wydane w Krakowie w 1915 Wybuch I wojny światowej 1914 zastał go w księstwie Anhalt w Niemczech, skąd powrócił by walczyć o niepodległość PolskiTamże, s. 113. W 1914 został mianowany kapelanem Legionów Polskich. W latach 1914–1918 przemierzył wraz z legionami front w Karpatach, Bukowinie, Besarabii, na Wołyniu i Litwie. Był oficerem prowiantowym i menażmajstrem, przede wszystkim jednak duchownym. Opiekował się także pobojowiskami legionowymi na obszarze walk, głównie II BrygadyTamże, s.113. Do 2 połowy września 1914 r. jako kapelan związany był z 2 pułkiem piechoty, wchodzącym w skład Legionu WschodniegoJ. Haller, op. cit., s.80.. Następnie został mianowany na stanowisko kapelana całego LegionuTamże, s.85.. Dalszy szlak odbywał z 3 pułkiem piechoty Legionów Polskich, pod dowództwem mjr. Józefa HalleraJ. Panaś, My Druga Brygada, Katowice 1929, s. 20. Brał udział w bitwach pod NadwórnąTamże, s. 26, MołotkowemTamże, s. 29-30 i PasiecznąTamże, s. 34. W powołanej wiosną 1915 II Brygadzie Legionów Polskich pełnił rolę kapelana 3 pułku piechoty. W czerwcu 1915 był świadkiem szarży pod Rokitną. W 1 połowie sierpnia 1915 objął funkcję szefa referatu spraw duszpasterskich przy Komendzie Legionów, gdzie za zgodą komendanta Józefa Piłsudskiego uporządkował m.in. sprawy metrykalne dotyczące poległych legionistów i ułożył regulamin dla kapelanów wojskowychB. Szwedo, op. cit., s. 99 i J. Panaś, op. cit., s. 74-75. Równocześnie od sierpnia 1915 był kapelanem dowodzonego przez ppłk. Bolesława Roję, 4 pułku piechoty III Brygady Legionów Polskich, z którym brał udział w bitwie pod KuklamiJ. Panaś, My Druga …, s. 74 i 96. W listopadzie 1915 został ranny pod Polską GórąTamże, s. 103-104.. W lipcu 1916 w zastępstwie kapelana 5 pułku piechoty I Brygady Legionów Polskich uczestniczył w bitwie pod KostiuchnówkąTamże, s. 122-123. W grudniu 1916 odzyskał dla potrzeb Legionów były kościół garnizonowy w Warszawie (późniejsza katedra polowa Wojska Polskiego) i kierował przez krótki czas, jego odnowąJ. Panaś, My Druga…, s. 159 i 169. 20 grudnia 1916 został powołany na stanowisko superiora polowego LegionówW. Cygan, W. Wysocki, op. cit., s. 121., co oznaczało zwierzchnictwo nad wszystkimi kapelanami legionowymi i całym duchowieństwem we wszystkich brygadachZ. Waszkiewicz, Duszpasterstwo w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej(1918-1939), Toruń 2000, s. 25. W okresie kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 opowiedział się za pozostaniem II Brygady Legionów przy boku państw centralnych i za jej podporządkowaniem Tymczasowej Radzie StanuJ. Panaś, My Druga …, s. 179-180. Od 2 połowy września 1917 był superiorem Polskiego Korpusu PosiłkowegoB. Szwedo, op. cit., s.100. W lutym 1918 w proteście wobec postanowień Traktatu Brzeskiego, współorganizował spisek oficerów Polskiego Korpusu Posiłkowego (którego trzon stanowili żołnierze II Brygady): Józefa Hallera, Norberta Okołowicza, Michała Roli-Żymierskiego, Romana Góreckiego i Włodzimierza Zagórskiego, w celu przebicia się tego Korpusu przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą i połączenia z I Korpusem Polskim w Rosji, dowodzonym przez gen. Józefa Dowbor-MuśnickiegoJ. Panaś, My Druga …, s. 200-202. W konsekwencji zainicjowanego buntu został internowany na Węgrzech i w maju 1918 stał się jednym z trzech głównych oskarżonych w procesie w Marmaros-Sziget (prócz niego też kpt. dr Roman Górecki i rtm. Norbert Okołowicz)P. Stawarz, Internowanie oraz proces żołnierzy legionowych w Marmaros-Sziget w roku 1918 we wspomnieniach księdza pułkownika Józefa Panasia – kapelana II Brygady Legionów Polskich, Łódź 2014, s. 92 i 94.. Został oskarżony m.in. za usiłowanie przeprowadzenia wojska do gen. Dowbor-Muśnickiego, o nakłanianie do dezercji oraz o wystąpienie wraz z innymi legionistami przeciw wkraczającym oficerom por. Janowi Schillingowi i kpt. Janowi Băleanu, przeciw którym użył broni, za co miał być ukarany w myśl art. 328a wojskowego kodeksu karnego. W jego sprawie interweniował u cesarza Karola I Habsburga legat papieski ks. Ratti, przyszły papież Pius XIJ. Panaś, My Druga …, s. 278. 2 października ksiądz został ułaskawiony i kilka dni później wraz z pozostałymi sądzonymi, wypuszczony z więzieniaP. Stawarz, op. cit., s. 103.
Działalność do przewrotu majowego W listopadzie 1918 uczestniczył w polsko-ukraińskich walkach o Przemyśl. Był jednym z organizatorów polskich oddziałów ochotniczych, a od 5 listopada 1918 dowódcą grupy „San”. Następnie do maja 1919 brał udział w walkach o LwówL. Fac, Sylwetki przemyskie, Ksiądz Józef Panaś, „Przemyski Informator Kulturalny”, nr 1(6), Przemyśl 1997, s. 34.. Został zweryfikowany ze starszeństwem w stopniu proboszcza (odpowiadający stopniowi podpułkownika) ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919. W lipcu 1919 stał się jednym z głównych inicjatorów powstania Straży Mogił Polskich Bohaterów, która zainicjowała budowę Cmentarza Orląt LwowskichS. Nicieja, Cmentarz obrońców Lwowa, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. 71.. Ułożył specjalny statut dla tej organizacjiTamże, s. 71. Podczas wojny polsko-bolszewickiej sprawował funkcję dziekana Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich w Galicji Wschodniej. Uczestniczył w bitwie pod ZadwórzemT. Nawrocki, op. cit., s. 37.. Od września 1919 był dziekanem Okręgu Korpusu VI we Lwowie, a od listopada 1921 pełniącym obowiązki szefa duszpasterstwa katolickiego Dowództwa Okręgu Korpusu Nr X w PrzemyśluJ. Hulewicz, op. cit., s. 113. B. Szwedo, op. cit., s. 101.. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu proboszcza ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 9. lokatą w duchowieństwie wojskowym wyznania rzymskokatolickiegoLista starszeństwa oficerów zawodowych. Załącznik do Dziennika Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 13 z 8 czerwca 1922 roku, Zakłady Graficzne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1922, s. 405.. Jego odwaga na polu walki, była wysoko oceniana przez marszałka Józefa Piłsudskiego, który wielokrotnie nagradzał go najwyższymi odznaczeniami wojskowymi. Za postawę wykazaną w czasie pełnienia obowiązków kapelana 3 pułku piechoty Legionów Polskich, 26 marca 1922 gen. ppor. Henryk Minkiewicz napisał wniosek o odznaczenie go orderem „Virtuti Militari” V klasy, jednak order ten został mu nadany Dekretem Naczelnego Wodza L.dz. 14147/VM z 4 października 1922, za udział w obronie Przemyśla – toczonej w czasie wojny polsko-ukraińskiej, na podstawie wniosku z 4 czerwca 1921, sporządzonego przez płk. Juliana Stachiewicza.
Działalność polityczna