Kampania na Missisipi

Kampania na Missisipi – szereg bitew lądowych i rzecznych o panowanie nad doliną rzeki Missisipi podczas wojny secesyjnej w Ameryce Północnej, trwająca od lutego 1862 do lipca 1863. Kampania zakończona została wraz ze zdobyciem Vicksburga opanowaniem całej Missisipi – w kierunkach od północy i południa – przez wojska Unii. Duże znaczenie w walkach odgrywały rzeczne flotylle okrętów, wspierające wojska lądowe i toczące bitwy na rzece.

Podłoże Podczas wojny domowej w USA (wojny secesyjnej) bardzo ważne znaczenie dla obu stron miało panowanie nad rzeką Missisipi. Stanowiła ona jedną z głównych dróg zaopatrzenia i komunikacji między północą a południem kraju, gdyż komunikacja i transport rzeką były znacznie łatwiejsze niż lądem. Wraz z licznymi dopływami, Missisipi stanowiła bardzo dobry układ komunikacyjny, łączący również stany i miasta niepołożone bezpośrednio nad nią. Była ponadto naturalną przegrodą oddzielającą wschodnie i zachodnie stany, przez którą przebiegały szlaki kolejowe i drogowe łączące wschód z zachodemJ. Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny..., s. 111. Po wybuchu wojny domowej stany leżące nad górnym biegiem rzeki opowiedziały się za Unią lub pozostały chwilowo neutralne (jak Kentucky), podczas gdy stany południowe, leżące nad dolnym biegiem i ujściem rzeki (Arkansas, Tennessee, Luizjana i Missisipi), przystąpiły do Konfederacji. Opanowanie rzeki Missisipi przez Unię od północy i południa, wraz z blokadą morską skonfederowanych stanów, zostało przewidziane jako część planu Anaconda, opracowanego przez generała Winfielda Scotta. Pozwoliłoby ono odciąć wschodnie skonfederowane stany od zaopatrzenia z bogatych rolniczych stanów położonych na zachód od rzeki, jak Teksas, Arkansas i Luizjana oraz od ewentualnych dostaw broni z Europy przez MeksykJ. Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny..., s. 97. Znaczenie rzeki dla obu stron powodowało, że walki o panowanie nad Missisipi i jej dopływami były długotrwałe i zacięte. Strony wykorzystywały podczas nich takie nowoczesne środki i sposoby walki, jak statki i okręty parowe, w tym okręty pancerne, miny rzeczne oraz operacje desantowe. Teatr operacji rozciągał się na około 1100 kilometrów (700 mil), od Mound City w Illinois po Zatokę MeksykańskąA. Konstam, Mississippi..., s. 3..

Bój w delcie Missisipi mały|Konfederacki taranowiec CSS „Manassas” Do pierwszego starcia na Missisipi, niezaliczanego jeszcze do kampanii na rzece, doszło w jej delcie. Od początku wojny Unia rozpoczęła blokadę morską skonfederowanych stanów południowych w celu uniemożliwienia handlu morskiego z nimi. W nocy z 11 na 12 października 1861 duży parowy slup USS „Richmond”. żaglowy slup USS „Vincennes” i dwa mniejsze okręty UniiW części źródeł USS „Richmond” nazywany jest fregatą, lecz oba okręty zaliczane były do slupów (zob. Richmond i Vincennes w serwisie DANFS Marynarki USA). USS „Richmond” miał napęd śrubowy. Pozostałe okręty to mały slup żaglowy USS „Preble” i kanonierka bocznokołowa USS „Water Witch”, pod dowództwem komandora Johna Pope’a, wpłynęły na wody delty, próbując uniemożliwić żeglugę z Nowego OrleanuJ. Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny..., s. 116. Jednostki te zostały zaatakowane tam przez konfederacki zespół komodora G. Hollinsa w składzie pancernego taranowca „Manassas”. wspieranego przez sześć kanonierekUzbrojone statki „Ivy”. „Jackson”. „James L. Day”. „McRae”. „Tuscarora” i „Pickens” (J. Gozdawa-Gołębiowski, op.cit., s.116 i James L. Day w serwisie DANFS). „Manassas”. taranując, uszkodził USS „Richmond” i zmusił okręty Unii do odwrotu; sam również doznał uszkodzeń. Podczas odwrotu USS „Vincennes” utknął na mieliźnie. W celu zmniejszenia zanurzenia wyrzucono działa za burtę, co nie odniosło początkowo skutku. Wydany został rozkaz opuszczenia okrętu i wysadzenia go w powietrze, lecz mimo podpalenia lontu, ładunek nie wybuchł; szczęśliwie dla okrętu, który wieczorem udało się zdjąć z mielizny w serwisie DANFS.

Pierwszy etap kampanii (luty – sierpień 1862) Utworzenie Flotylli Zachodniej mały|USS „Conestoga” – jeden z 3 podobnych timberclads Planując opanowanie Missisipi od północy, latem 1861 unioniści rozpoczęli budowę flotylli okrętów do walk na rzece, nazwanej następnie Zachodnią Flotyllą Kanonierek (Western Gunboat Flotilla). Flotylla podporządkowana była armii lądowej, chociaż tworzona była z pomocą Marynarki, a jej dowódcą został we wrześniu oficer Marynarki komodor Andrew Hull FooteJ. Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny..., s. 112. Bazą flotylli stało się początkowo miasto Cairo, u zbiegu rzek Missisipi i Ohio. Pierwszymi jednostkami były trzy kanonierki rzeczne USS „Tyler”. „Conestoga” i „Lexington”. przebudowane z rzecznych statków bocznokołowych, zakupionych w czerwcu 1861, „opancerzone” pięciocalowej grubości warstwą drewna dębowego (tzw. timberclads)A. Konstam, Mississippi..., s. 6-7.. Weszły one do akcji w połowie sierpnia 1861, patrolując Missisipi w okolicach Cairo, a zwłaszcza jej istotny dopływ Ohio. 10 września „Conestoga” i „Lexington” uszkodziły w starciu uzbrojony parowiec konfederacki CSS „Jackson” koło Lucas Bend w stanie Missouri w serwisie DANFS. 7 listopada „Tyler” i „Lexington” wsparły trzytysięczne wojska Unii, pod dowództwem gen. Granta, w bitwie pod Belmont w stanie Missouri, zakończonej wycofaniem żołnierzy na transportowce pod osłoną dział tych okrętów.

mały|USS „Cairo” – jedna z 7 kanonierek pancernych typu City

Trzon flotylli Unii utworzyło 9 nowych pancernych kanonierek (ironclads), zbudowanych w zakładach stoczniowych Jamesa B. Eadsa w Saint Louis w stanie Missouri i Mound City. Były one w swojej części nadwodnej w całości przykryte drewnianą kazamatą o silnie pochylonych ścianach, częściowo lub całkowicie pokrytych żelaznymi płytami, która jednocześnie chroniła napędzające koło łopatkowe, umieszczone z tyłu. Siedem kanonierek należało do typu City (nazywanego też typem Cairo), o wyporności 512 ton: „Cairo”, „Carondelet”, „Cincinnati”, „Louisville”, „Mound City”, „Pittsburgh” i „St. Louis” (przemianowany we wrześniu 1862 na „Baron de Kalb”). Kanonierki te były chronione pancerzem żelaznym od przodu i jedynie częściowo po bokach, w rejonie kotłów i maszynDonald L. Canney, The Old Steam Navy. Volume two. The ironclads 1842-1885, Annapolis 1993, s.51. Dwie dalsze jednostki „Essex” i „Benton”. przebudowane z istniejących już statków, były większe„Essex” wszedł początkowo do działań w październiku 1861 roku jako drewniana kanonierka timberclad, po czym został przebudowany na częściowo opancerzony przed lutym 1862 oraz całkowicie opancerzony przed czerwcem 1862 – D.L. Canney, The Old Steam Navy. Volume two. The ironclads 1842-1885, Annapolis 1993, s.38-39. Uzbrojenie standardowych kanonierek stanowiło 13 ciężkich dział odprzodowych, umieszczonych we wszystkich czterech ścianach kazamaty (większość z nich w bateriach burtowych). Okręty te weszły do służby w styczniu i lutym 1862. Część załóg stanowili ochotnicy z armii. Jako pierwsze, 11 stycznia 1862, „Essex” i „St. Louis” stoczyły potyczkę z kilkoma jednostkami konfederackimi koło Lucas Bend w stanie Missouri, lecz bez rezultatów.

Siły konfederatów na Missisipi, z powodu znacznie mniejszego potencjału przemysłowego i możliwości produkcyjnych stanów południowych oraz deficytu żelaza, składały się podczas całej kampanii jedynie z kilku pojedynczych okrętów pancernych oraz pewnej liczby drewnianych, nieopancerzonych i uzbrojonych w nieliczne działa kanonierek i taranowców, przebudowanych ze statków rzecznych, często chronionych warstwową osłoną z grubych desek przetykanych sprasowanymi belami bawełny (tzw. cottonclads) A. Konstam: „Mississippi..., s.12-16. Większość okrętów należała do Floty Obrony Rzeki (River Defense Fleet), podporządkowanej Armii Konfederacji, niewielka liczba należała do Marynarki Konfederacji, stanu Luizjana lub właścicieli prywatnych. Siły te skupione były przede wszystkim w rejonie Nowego Orleanu na południu i „wyspy nr 10”. a następnie Memphis na północy. Z powodu posiadania niewielkiej liczby okrętów na rzece, konfederaci musieli polegać przede wszystkim na fortach i umocnieniach nad jej brzegami, położonych często na trudno dostępnych urwiskach (ang. bluff), górujących nad rzeką i ułatwiających ostrzał okrętów, które były groźne nawet dla okrętów pancernychR. Field, A. Hook, American..., s. 4.

Walki na rzekach Tennessee i Cumberland mały|Działania przeciwko fortowi Henry (zaznaczony również Fort Donelson) Na początku września 1861 konfederaci wkroczyli do neutralnego wówczas granicznego stanu Kentucky, zajmując i fortyfikując miejscowość Columbus nad Missisipi oraz wysunięty na północ węzeł kolejowy Bowling Green. Na skutek tego, stan Kentucky przystąpił do wojny po stronie Unii, a kierunkiem działań Unii stał się graniczący z nim stan Tennessee, w głąb którego wcinały się dwa dopływy rzeki Ohio – rzeki Tennessee i Cumberland. W celu obrony Tennessee, konfederaci ufortyfikowali Fort Henry nad rzeką Tennessee i Fort Donelson nad rzeką CumberlandJ. Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny..., s. 113. W grudniu i styczniu 1862 kanonierki timberclads Unii często wpływały na rzekę Tennessee, prowadząc rozpoznanie pozycji konfederatów.

2 lutego 1862 Zachodnia Flotylla rozpoczęła działania bojowe na większą skalę, wyruszając z Cairo i wpływając z Missisipi na rzekę Tennessee, a następnie atakując 6 lutego umocnienia Fortu Henry siłami 7 kanonierek (4 pancernych: „Essex”. „Carondelet”. „Cincinnati”. „St. Louis” i 3 timberclads). Fort ten był słabo uzbrojony, obsadzony jedynie przez 100 ludzi i 17 armatS. Tucker, Blue..., s.124. Akcja ta miała być przeprowadzona jako połączony atak z siłami lądowymi gen. Granta, lecz wskutek rozmokniętych po deszczach bagnistych gruntów, siły lądowe nie dotarły na czas. Mimo to, po dwugodzinnej wymianie ognia z flotyllą Foote’a, fort poddał się; ogień obrońców z kolei poważnie uszkodził „Essex”. na którym rozbity został kocioł.

Po kapitulacji fortu, trzy drewniane kanonierki pod dowództwem kapitana (Lieutenant) Setha Phelpsa popłynęły w górę Tennessee, rozpoczynając dwustukilometrowy rajd w głąb terenów Konfederacji. Zespół kanonierek dotarł aż do Florence w stanie Alabama, niszcząc po drodze sprzęt wojenny, przybrzeżne zakłady i towary zgromadzone w magazynach, a oddziały desantowe z okrętów niszczyły tory i mosty kolejowe. Zdobyto trzy statki, w tym „Eastport”. będący w trakcie przebudowy na pancerną kanonierkę konfederatów, który po ukończeniu wzmocnił później siły Unii. Sześć dalszych statków spalili konfederaci, nie mogąc ich wycofaćS. Tucker, Blue..., s.126.