thumb|300px|Strefy bezatomowe na świecie (na niebiesko). Na czerwono: państwa posiadające broń jądrową. Na pomarańczowo: państwa z bronią jądrową sojuszników na swoim terytorium Strefa bezatomowa (ang. nuclear-weapon-free zone, NWFZ) – wyznaczony traktatem obszar, na którym obowiązuje zakaz rozwijania, wytwarzania, nabywania, przechowywania, rozmieszczania i stosowania broni jądrowej, wraz z międzynarodowym systemem weryfikacji. Strefy bezatomowe są instrumentem regionalnego rozbrojenia nuklearnego, uzupełniającym globalne zobowiązania wynikające z Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), którego art. VII uznaje prawo grup państw do tworzenia takich stref.
Pięć traktatów ustanowiło strefy bezatomowe obejmujące znaczną część półkuli południowej i Azję Środkową: traktat z Tlatelolco (1967), traktat z Rarotonga (1985), traktat z Bangkoku (1995), traktat z Pelindaba (1996) i traktat z Siemipałatyńska (2006). Odrębny status bezatomowy posiada Mongolia.
Definicja i podstawa prawna Definicję strefy bezatomowej sformułowało Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 3472 (XXX) z 1975 roku: jest to strefa uznana przez Zgromadzenie Ogólne, ustanowiona traktatem przez grupę państw, która zakazuje posiadania i rozmieszczania broni jądrowej na danym obszarze i zawiera mechanizmy weryfikacji.
Istotnym elementem każdej strefy bezatomowej są negatywne gwarancje bezpieczeństwa (ang. negative security assurances): mocarstwa nuklearne zobowiązują się w protokołach do traktatów do nieużywania i niegrożenia użyciem broni jądrowej wobec państw strefy. Weryfikacja zobowiązań opiera się na systemie zabezpieczeń MAEA: państwa stron stref bezatomowych są zobowiązane do zawarcia porozumień o zabezpieczeniach obejmujących całość ich działalności jądrowej.
Art. VII NPT stanowi, że układ nie narusza prawa grup państw do zawierania traktatów regionalnych zapewniających całkowity brak broni jądrowej na ich terytoriach.
Traktaty ustanawiające strefy bezatomowe Traktat z Tlatelolco (1967) Traktat z Tlatelolco, podpisany w 1967 roku, ustanowił pierwszą strefę bezatomową na zamieszkałym obszarze, obejmując Amerykę Łacińską i Karaiby. Traktat powstał z inicjatywy Meksyku po kryzysie kubańskim 1962 roku, który unaoczniał zagrożenie rozmieszczeniem broni jądrowej w regionie. Wszystkie pięć uznanych mocarstw nuklearnych ratyfikowało protokoły do traktatu.
Traktat z Rarotonga (1985) Traktat z Rarotonga objął południowy Pacyfik, zakazując nie tylko posiadania broni jądrowej, ale również prób jądrowych i zatapiania odpadów radioaktywnych na obszarze strefy. Traktat był odpowiedzią na francuskie próby jądrowe na atolach Mururoa i Fangataufa. Francja ratyfikowała protokoły dopiero w 1996 roku, po zakończeniu programu prób.
Traktat z Bangkoku (1995) Traktat z Bangkoku ustanowił strefę bezatomową w Azji Południowo-Wschodniej, obejmując 10 państw ASEAN. Żadne z pięciu uznanych mocarstw nuklearnych nie podpisało dotąd protokołu do traktatu, głównie z powodu sporu o zasięg strefy, która obejmuje wyłączne strefy ekonomiczne i szelfy kontynentalne państw stron.
Traktat z Kairu (1996) Traktat z Kairu utworzył afrykańską strefę bezatomową. Traktat miał szczególne znaczenie symboliczne: RPA była jedynym państwem, które dobrowolnie zlikwidowało posiadany arsenał jądrowy (6 głowic, zniszczonych w 1991 roku) przed przystąpieniem do strefy.
Traktat z Siemipałatyńska (2006) Traktat z Siemipałatyńska objął pięć państw Azji Środkowej: Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan. Traktat nazwano od , gdzie ZSRR przeprowadził ok. 450 prób jądrowych w latach 1949–1989.
Mongolia Mongolia uzyskała indywidualny status bezatomowy na mocy rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 1998 roku. Było to rozwiązanie nietypowe: standardowo strefy bezatomowe tworzone są przez grupy państw w drodze traktatu, nie przez pojedyncze państwa.
Inne obszary objęte zakazem broni jądrowej Odrębne traktaty zakazują broni jądrowej na Antarktyce (traktat antarktyczny z 1959 roku), na dnie mórz i oceanów poza granicą morza terytorialnego (układ z 1971 roku) i w przestrzeni kosmicznej, w tym na Księżycu i innych ciałach niebieskich (Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 roku). Terytorium byłej NRD objęte jest zakazem rozmieszczania broni jądrowej na mocy traktatu dwa plus cztery z 1990 roku.
Proponowane strefy Propozycja utworzenia strefy wolnej od broni masowego rażenia na Bliskim Wschodzie, zgłoszona przez Egipt w 1990 roku, została poparta w rezolucji konferencji przeglądowej NPT w 1995 roku. Od 2019 roku odbywa się doroczna konferencja ONZ poświęcona ustanowieniu takiej strefy. Główną przeszkodą pozostaje nieobecność Izraela, który nie jest stroną NPT i według powszechnych ocen posiada arsenał jądrowy.
Historycznym przykładem europejskiej propozycji denuklearyzacji był plan Rapackiego z 1957 roku, zakładający utworzenie strefy bezatomowej obejmującej Polskę, Czechosłowację i oba państwa niemieckie. Propozycja nie została zrealizowana z uwagi na sprzeciw zachodnich mocarstw, które obawiały się naruszenia nuklearnej równowagi w Europie.
Zobacz też broń jądrowa Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej plan Rapackiego Traktat o zakazie broni jądrowej strategia nuklearna
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Terytorium w prawie międzynarodowym Kategoria:Broń jądrowa Kategoria:Układy kontroli zbrojeń Kategoria:Strategia nuklearna