Królewski Alkazar w Madrycie (hiszp. Real Alcázar de Madrid), zwany również Starym Alkazarem (El viejo Alcázar) – kompleks pałacowy, który znajdował się w centrum Madrytu, oficjalna siedziba królewska i administracyjne centrum Imperium hiszpańskiego od czasów panowania Karola I do 24 grudnia 1734 r., kiedy to budowla spłonęła w wyniku pożaru. Obecnie na miejscu Alkazaru wznosi się Pałac Królewski w Madrycie.
Historia thumb|Widok fasady głównej Alkazaru w 1534, szkic Corneliusa Vermeyena thumb|Fasada zachodnia Alkazaru, 1562. W dole widoczny pałac Casa de Campo thumb|Fasada zachodnia Alkazaru, XVII w
Alkazar znajdował się w miejscu, gdzie w czasach przedarabskich znajdował się zamek madrycki (Castillo de Madrid) z czasów Wizygotów. Budynek ten istniał więc przed założeniem miasta Madryt w początkach 720 r. i ewoluował w czasach po konkwiście arabskiej. Jednakże właściwy Alkazar powstał dopiero pomiędzy 850 a 866, kiedy to na polecenie emira Muhammada ben Abd al Rahmmana wybudowano cytadelę (al-Mudaina) nazywaną al kasr al Mayrit.
W 1083 Alfons VI zdobył zamek w Magerit (Mayrit) i włączył do swego dominium. Kolejni władcy Kastylii przyczynili się do rozwoju budowli zwanej z arabska alkazarem. Szczególnie zasłużyła się w tej materii dynastia Trastámara, której władcy włączyli zamek w system obronny Kastylii i uczynili jedną z ważniejszych fortec broniącej dostępu do zamku w Segowii. XVII-wieczne widoki zachodniej fasady Alkazaru ukazują pozostałości pierwotnej średniowiecznej architektury zachowane w czasie późniejszych przebudów. Charakterystyczne są zwłaszcza trzy półwieże zakończone spiczastymi dachami.
W 1329 r. odbyło się w Alkazarze pierwsze zebranie Kortezów. Henryk III de Trastámara nakazał podwyższenie niektórych wież, a jego syn Jan II ufundował nową kaplicę i bogato zdobioną salę, którą zwano Bogatą Salą (Sala Rica). Zamek był jedną z ulubionych rezydencji Henryka IV, tutaj także przyszła na świat 28 lutego 1462 r. Joanna la Beltraneja. W późniejszych czasach Alkazar ucierpiał w czasie wojny w 1476 r. oraz ponownie w 1520 r. w czasie powstania Comuneros.
W początkach XVI w. rezydujący w pobliskim Toledo dwór królewski często zatrzymywał się w Madrycie w czasie podróży do Valladolid, Burgos, Segowii, czy leżących blisko Madrytu lasów El Pardo i Valsaín. W 1537 r. Karol I podjął decyzję o przebudowie istniejącego zamku. Zatrudnił w tym celu architektów Luis de Vega oraz Alonso de Covarrubias, którzy uczynili z Alkazaru renesansową rezydencję. Powstały dwa dziedzińce zwane dziedzińcem króla (patio del Rey) i dziedzińcem królowej (patio de la Reina), przedzielone pośrodku krużgankiem w którym umieszczono główną klatkę schodową (escalera principal). Oba dziedzińce otoczono krużgankami i ozdobiono granitem.
Za panowania Filipa II kontynuowano przebudowę i adaptację Alkazaru na oficjalną siedzibę monarchy w nowej stolicy Hiszpanii. Przebudową kierował w latach 1561–1598 Gaspar de la Vega. Architekt ten połączył dwie kwadratowe wieże stanowiące dominantę architektoniczną głównej fasady Alkazaru za pomocą krytej galerii. Filip II mając w pamięci wspomnienie swej wizyty w Niderlandach, kazał Juanowi Bautiście de Toledo wybudować wieżę, która swym stylem nawiązywać będzie do budowli Flandrii. Wieża nazywana później Złotą (Torre Dorada) lub Wysoką (Torre Alta), powstała w zachodnim narożniku pałacu w stylu określanym jako flamandzki, choć jedyne co można określić jako flamandzkie w architekturze tej budowli był materiał z jakiego została zbudowana. W Hiszpanii powszechnie stosowano jako materiał budowlany kamień lub wprowadzoną przez arabów cegłę adobe wytwarzaną z jasnej gliny. Z tych też materiałów zbudowany był Alkazar, natomiast Złota Wieża powstała z ciemnej cegły wytwarzanej według receptury krajów północy. Również jej architektura była nowatorska, choć nawiązywała do strzelistych katedr Flandrii była rozwiązaniem hiszpańskim. Juan Bautista de Toledo przebudował także najstarsze partie budowli i niektóre sale oraz podwyższył galerie.
W 1609 na polecenie króla Filipa III architekt Francisco de Mora rozpoczął przebudowę fasady głównej pałacu. Następnie kierownictwo prac przejął Juan Gómez de Mora (1610). Podjęto budowę rozległej fasady zabudowując przestrzeń pomiędzy dwoma kwadratowymi wieżami z XV w. i Złotą Wieżą z wieku XVI.
thumb|Infantka Małgorzata w Wielkiej Sali (Sala Grande) Alkazaru
Kolejna znaczniejsza przebudowa miała miejsce za panowania króla Filipa IV w 1636 r. Na polecenie króla architekt Juan Gómez de Mora przebudował wszystkie fasady z wyjątkiem zachodniej. Ujednolicono fasadę główną dodając wieżę we wschodnim narożniku pałacu, zamontowano granitowe gzymsy i balkony oraz żelazne balustrady. Za czasów Carlosa Nawiedzonego wieżę we wschodnim narożniku pałacu, symetryczną do Wieży Złotej i zwaną Wieżą Królowej (Torre de la Reina), nakryto spiczastym hełmem.
W pełni ukształtowany Alkazar był budowlą na planie prostokąta z dwoma dziedzińcami – dziedzińcem króla oraz dziedzińcem królowej, przy czym ten ostatni był większy od pierwszego. Brama główna znajdowała się w fasadzie południowej. Pałac zbudowano głównie z miejscowych materiałów – cegieł z gliny pochodzącej z rzeki Manzanares oraz granitów z gór Guadarrama.
W wigilię roku 1734, gdy dwór przebywał w Pałacu El Pardo, w Alkazarze wybuchł pożar. Pierwszymi którzy uczestniczyli w gaszeniu byli bracia z pobliskiego klasztoru San Gil. Uczyniono znaczny wysiłek dla ratowania cennego wyposażenia kaplicy królewskiej. Ratowano również cenne dzieła sztuki niezwykle licznie zgromadzone w pałacu. Na szczęście znaczna część bezcennych obrazów znajdowała się wówczas w pałacu Buen Retiro i innych rezydencjach królewskich. Pożar został prawdopodobnie zaprószony w komnacie niedowidzącego nadwornego malarza Jeana Ranca. Ranc z poświęceniem pomagał w ratowaniu wyposażenia pałacu. Pogrążony w depresji zmarł 6 miesięcy po pożarze.
Wkrótce po tym jak pożar strawił niemal cały budynek, przystąpiono do odbudowy. Król Filip V Burbon, urodzony we Francji, w Wersalu, zapragnął budowli w stylu francuskim i nakazał wyburzenie ruin starego pałacu królewskiego.
Wnętrza Stary Alkazar w Madrycie posiadał zarówno ciasne, pamiętające czasy średniowiecza i liczne przebudowy, zakamarki, jak i olbrzymie paradne sale. Wyróżniały się wśród nich Salón de Espejos, Salón Dorado, Sala Grande, Pieza Ochavada, Galería del cuarto del príncipe, Capilla Real, Oratorio de la Reina, Galería del Cierzo i wiele innych.
Surowe niemal klasztorne wnętrza zdobiły cenne dzieła sztuki obrazy, rzeźby i bardzo liczna kolekcja tapiserii flamandzkich. Tapiserie z cyklu dzieje Apostolskie według kartonów Rafaela, wykonane w latach 1605–1629, oraz tapiserie z warsztatu Wilhelma Pannemakera, wykonane ok. 1550 r. i przedstawiające dzieje Wertumnusa i Pomony, zdobią dzisiaj nowy Pałac Królewski w Madrycie.
Salón de Espejos thumb|Portret królowej Marianny Austriaczki w Salón de Espejos|alt=Portret utrzymany w ciemnej tonacji. Przedstawia kobietę w wieku około 30-40 lat, ubraną w habit. Kobieta siedzi na zbyt dużym fotelu, prawą ręką pisze, twarzą zwraca się w stronę widza.
Salón de Espejos, czyli sala lustrzana wziął swą nazwę od dużych luster w bogatych złoconych ramach. Komnatę tę nazywano początkowo nowym salonem (Salón Nuevo) lub salonem popołudniowym (Salón de Mediodía). Wisiały tutaj niezwykle cenne obrazy z kolekcji królewskiej, jak chociażby zachowane w Prado:
Portret Karola V pod Mühlbergiem Tycjana Ofiara Izaaka Domenichino cykl Czterech Furii Tycjana (zachowały się dwa obrazy Tytios i Syzyf) Achilles odkryty przez Odyseusza w domu Likomedesa, Rubensa i van Dycka itp.
W 1658 rozpoczęto prace nad przebudową sali pod kierunkiem Diego Velázqueza, który namalował kilka obrazów do Salón de Espejos. Wisiały tutaj cztery obrazy z serii mitologicznej jego autorstwa Apollo, Adonis i Wenus, Merkury i Argos oraz Amor i Psyche. Główny akcent dekoracyjny stanowiły jednak lwy z brązu (8) symbolizujące królestwo Leónu. Wykonali je wspólnie Mateo Bonarelli i Giuliano Finelli w 1651 r. Zakupione we Włoszech przez Velazqueza, zostały następnie umieszczone jako podstawy stołów-konsoli w sali lustrzanej. Widnieją one na wielu portretach Carlosa Nawiedzonego. Uratowane z pożaru zdobią obecnie podwyższenie tronu w sali tronowej Pałacu Królewskiego w Madrycie oraz stół w Muzeum Prado.
Salón Dorado Salón Dorado, czyli Salon Złoty zwany również Salą komedii (Sala de Comedias), był miejscem zabaw. Tutaj odbywały się tańce, koncerty i inne fiesty. Ozdobiony był tapiseriami z kolekcji królewskiej.
Sala Grande thumb|Cesarz Tytus Wespazjan, rycina Aegidiusa Sadelera Sala Grande była to obszerna galeria w południowo-zachodnim skrzydle pałacu, z której przechodziło się bezpośrednio do Pieza Ochavada i Galería del cuarto del príncipe. Służyła ona jako sala tronowa. Znaczniejszą dekorację sali stanowił wspaniały tron królewski oraz płótna Tycjana z tzw. serii Dwunastu Cezarów. Wszystkie one uległy zniszczeniu w pożarze Alkazaru w 1734 r., zaś cała seria znana jest obecnie ze sztychów autorstwa Sadelera. Obrazy te namalowane zostały pomiędzy 1537 a 1538 r. dla Fryderyka Gonzagi, księcia Mantui. Tam też (w Mantui) podziwiał je nadworny rytownik cesarza Rudolfa II Habsburga, Aegidius Sadeler i wykonał według nich szkice, a następnie ryciny. W 1627-1628 kiedy po wygaśnięciu głównej linii rodu Gonzagów mantuańskich, wystawiono na aukcję ich wspaniałe zbiory sztuki, Dwunastu Cezarów zakupił król angielski Karol I. Natomiast, gdy w 1642 r. wybuchła rewolucja w Anglii i z rozkazu Cromwella zabito króla, jego kolekcja została sprzedana i w znacznej części zakupił ją król Hiszpanii, Filip IV. Wśród nabytych obrazów były również te z wyobrażeniem Dwunastu Cezarów.
Pieza Ochavada Pieza Ochavada, czyli Pokój Oktagonalny zwany był tak od ośmiokątnego kształtu sali. Ozdobiono go białymi stiukami. W 1645 r. wkrótce po otrzymaniu stanowiska nadintendenta, malarz królewski Diego Velázquez został zarządcą konstrukcji Pokoju Oktagonalnego.
Pokój zdobiły liczne rzeźby w brązie m.in. alegorie Czterech Cnót (Roztropności, Sprawiedliwości, Umiarkowania, Męstwa) autorstwa Giovanniego Battisty Foggini, wykonane we Florencji i przywiezione do Hiszpanii przez Velazqueza, a także statuy Siedmiu Planet Jacques’a Jonghelincka z ok. 1570 r. Te ostatnie wykonane w Antwerpii, podarowane zostały przez kardynała-infanta Ferdynanda Habsburga, namiestnika Niderlandów, bratu królowi Filipowi IV specjalnie do dekoracji Pokoju Oktagonalnego (wszystkie wymienione rzeźby zdobią obecnie Salę tronową Pałacu Królewskiego w Madrycie). Wystrój komnaty można zobaczyć na Portrecie królowej Marianny Austriaczki w żałobie z 1666 r. autorstwa Juana Bautisty Martineza del MazoQueen Mariana of Spain in Mourning, www.nationalgallery.org.uk (ostatni dostęp 2007-11-15)..
Galería del cuarto del príncipe thumb|Las Meninas thumb|Spasimo di Sicilia, Rafaela thumb|Koronacja Matki Boskiej, Velazqueza Galería del cuarto del príncipe, czyli galeria apartamentu księcia, nazywana również Galerią króla (Galería del Rey), należała do ciągu pokoi następcy tronu infanta Baltasara Carlosa. Wkrótce po tym jak królewicz zmarł niespodziewanie w 1646 r., salę tę przeznaczono na warsztat dla malarza nadwornego Diego Velázqueza, który umieścił tutaj scenę rozgrywającą się na obrazie Las Meninas. Na surowych, klasztornych z zamierzenia, ścianach wisiały obrazy np. kopie obrazów Rubensa Minerwa i ArachneMinerwa i Arachne, employees.oneonta.edu, (ostatni dostęp 2007-11-15). oraz Jordaensa Apollo i PanApollo Marsyas, employees.oneonta.edu, (ostatni dostęp 2007-11-15)., autorstwa Juana Bautisty del Mazo (widoczne w tle Las Meninas).
Capilla Real