3 pułk piechoty Legionów (3 pp Leg.) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP (1918–1939) i Armii Krajowej (1944–1945).
Oddział został utworzony po wybuchu I wojny światowej z żołnierzy rozwiązanego wcześniej Legionu Wschodniego, uzupełnionego ochotnikami ze Śląska i Galicji. Uczestniczył w działaniach wojennych już od października 1914 roku, brał udział między innymi w bitwach pod Mołotkowem, Rafajłową, I i II bitwie pod Kostiuchnówką, starciach pod Rarańczą i Kaniowem. Rozbrojony w maju 1918 roku, odtworzony po odzyskaniu niepodległości już na początku 1919 roku. Uczestniczył w wojnie polsko-ukraińskiej lat 1918–1919 i polsko-bolszewickiej 1920 roku.
W okresie międzywojennym wchodził w skład 2 Dywizji Piechoty Legionów. Stacjonował początkowo w Łukowie i Grodnie. Ostatecznie dyslokowany w garnizonie Jarosław.
W trakcie kampanii wrześniowej w składzie Armii Łódź przeszedł szlak bojowy od Wygiełzowa przez Skierniewice, Pogroszew, Umiastów, Ołtarzew i Puszczę Kampinoską do Twierdzy Modlin, gdzie złożył broń 29 września 1939 roku.
Odtworzony w 1944 roku w ramach Armii Krajowej, w składzie 2 DPLeg. AK, przeznaczony został do wykonania Akcji „Burza” w Okręgu Radom-Kielce AK. Rozwiązany ostatecznie wraz z wszystkimi odtworzonymi jednostkami Armii Krajowej w styczniu 1945 roku.
Odtworzenie pułku. Walki o granice 1919 i 1920 roku
Po odzyskaniu niepodległości odtworzono pułki Legionów. Ponowna organizacja 3 pułku piechoty rozpoczęła się w marcu 1919 roku w Zegrzu. 12 kwietnia niewyszkolony i słabo wyposażony I batalion pułku udał się na front północno-wschodni, gdzie 16 kwietnia nacierał na Lidę. Następnie został skierowany do Wilna, tam odparł rosyjskie natarcie i powrócił do Lidy, gdzie 18 maja dołączył do niego II batalion. Jednocześnie w Zegrzu formował się III batalion, który 21 czerwca 1919 roku skierowano na front galicyjski, gdzie walczył pod Tarnopolem przeciw Ukraińcom. W połowie lipca batalion ten przerzucono do MołodecznaW czasie walk III batalionu w Galicji I i II batalion działały pod Mołodecznem i Radoszkowicami (patrz: ).. Z początkiem sierpnia 1919 roku po zaciętych walkach pułk zajął Mińsk. W walkach pościgowych uczestniczył II batalion, który doszedł do SamolewiczPozostałe bataliony stanowiły wówczas załogę Mińska (patrz: ).. Pod Samolewiczami dołączył III batalion, wskutek czego nieprzyjaciel wycofał się do Borysowa, gdzie utworzył przedmoście. W natarciu na przedmoście wzięły udział wszystkie oddziały pułku i 18 sierpnia 1919 osiągnięto linię Berezyny. Oddziały pułku zajęły Borysów. 10 września kompania szturmowa pułku wraz z II batalionem utworzyły przedmoście na wschodnim brzegu rzeki, gdzie do października toczyły walki obronne. W krótkotrwałych wypadach do lutego 1920 odrzucono Rosjan ponad 25 kilometrów od własnych linii obronnych. W grudniu 1919 jego batalion zapasowy stacjonował w Radomiu. W czasie majowej ofensywy rosyjskiej pułk obsadzał Berezynę na odcinku Gliwień–Stachów. Równocześnie od 18 maja III batalion wspierał oddziały IV Brygady Legionów. Po zaciętych walkach pod folwarkiem . zmuszono bolszewików do odwrotu.
Początkiem lipca 1920 roku nieprzyjaciel przeszedł na froncie północnym do ponownej ofensywy. 4 lipca 1920 roku pierwsze uderzenie trzech armii rosyjskich zmusiło oddziały 1 Armii Polskiej do odwrotu. 3 pułk piechoty Legionów, zaatakowany przez przeważające siły, opuścił zajmowane stanowiska. W czasie odwrotu pod Warszawę przez MińskW czasie walk odwrotowych doszło do zaciętych i krwawych walk. Pułk stracił około 330 zabitych i rannych, a 50 żołnierzy dostało się do niewoli (patrz: )., Wołkowysk, Białowieżę i Mielnik do Siedlec nocami pułk dokonywał forsownych marszów, a w dzień powstrzymywał napór nieprzyjaciela.
Na przełomie lipca i sierpnia pułk stoczył ciężkie walki pod Swięcicami, Porozowem i nad Narwią, gdzie poniósł duże straty. Po osiągnięciu linii Bugu walczył pod Mielnikiem, gdzie zginęło ponad 100 żołnierzy.
W decydującej bitwie wojny polsko-rosyjskiej 2 Dywizja Piechoty Legionów wchodziła w skład 2 Armii, której zadaniem była obrona Wisły od Karczewa do Dęblina. 3 pułk piechoty Legionów zajmował stanowiska w rejonie Piotrowic. Na odcinku 2 Armii w okresie bitwy warszawskiej panował spokój. Nieprzyjaciel nie zdążył rozwinąć się do natarcia, gdyż uderzenie znad Wieprza zmusiło bolszewików do panicznej ucieczki. 3 pułk piechoty przerzucono wówczas pod Krasnystaw, gdzie w rejonie Grabowiec–Hrubieszów walczył z oddziałami kawalerii Budionnego. Po zajęciu Hrubieszowa przeszedł do Zamościa, gdzie został uzupełniony i zreorganizowany. 23 września wysłany na front północny, wziął udział w pościgu za nieprzyjacielem rozbitym w bitwie niemeńskiej.
Po zajęciu Wilna przez generała Żeligowskiego, pułk ubezpieczał granicę polsko-litewską na odcinku Olkieniki–Druskieniki do kwietnia 1921 roku.
Okres międzywojenny Organizacja i wyposażenie thumb|left|Browning wz. 1928, podstawowa broń maszynowa pułków piechoty w 1939 roku Od 17 kwietnia 1921 roku pułk tymczasowo stacjonował w Grodnie. 6 listopada tego roku przeszedł do Suwałk, a 14 maja następnego roku do Łukowa. 2 października 1922 roku pułk przeniesiony został do Jarosławia z wyjątkiem II batalionu, który został detaszowany w Nisku.
Organizacyjnie wchodził w skład 2 Dywizji Piechoty Legionów. Składał się z: dowództwa, batalionu sztabowego, trzech batalionów piechoty i kadry batalionu zapasowego do 1924 roku, kiedy to zlikwidowano batalion sztabowy i kadrę batalionu zapasowego. Wprowadzono wtedy drużynę dowódcy pułku i plutony specjalne – pionierów i łączności.
27 października 1927 roku II batalion został przeniesiony z Niska do Jarosławia.
Reorganizacja 1930 roku wprowadziła: dowództwo, kwatermistrzostwo z kompanią administracyjną, trzy bataliony piechoty (każdy po trzy kompanie strzeleckie i jedna kompania ckm) oraz oddziały specjalne: łączności, pionierów, artylerii piechoty (dwa działa 75 mm) i zwiad konny. W 1938 roku sformowano oddział zwiadu: pluton zwiadowców konnych i pluton kolarzy.
Pułk należał do typu I (normalnego), jego stan etatowy wynosił: 56 oficerów, 198 podoficerów i 1200 szeregowych. Etat posiadało również 88 koni. Stany osobowe pułku były zmienne w zależności od wcielenia rekrutów i zwolnienia szeregowych po odbyciu służby. Pułk szkolił rekrutów na potrzeby Korpusu Ochrony Pogranicza, posiadał też kompanię dla tzw. spóźnionych. W trakcie poboru zdarzały się przypadki spóźnionego stawiennictwa do armii. W związku z tym na terenie każdego Okręgu Korpusu organizowane były tzw. kompanie dla opóźnionych. W DOK X taka kompania znajdowała się w 3 pp Leg..
W latach trzydziestych wprowadzano sukcesywnie karabiny Mauser wz. 98. Do 1936 roku przezbrojono pułk w broń maszynową: erkaemy Browning wz. 28 i cekaemy Browning wz. 30. Wiosną 1939 roku pułk otrzymał karabiny przeciwpancerne Ur.
Wyszkolenie Tradycje legionowe nakładały szczególną dbałość o wyszkolenie żołnierzy. Szkolenie obejmowało indywidualną pracę z rekrutami, doskonalenie szeregowych starszego rocznika i doskonalenie dowódców wszystkich szczebli. Szkolenie indywidualne odbywało się w garnizonie. Po zakończeniu szkolenia podstawowego odbywały się ćwiczenia letnie, organizowane na szczeblu dywizyjnym obozy szkoleniowe piechoty i koncentracje ogólne 2 DP Leg. Rejon ćwiczeń z reguły osiągano marszem pieszym. Podczas ostatnich ćwiczeń przed wybuchem wojny pododdziały ćwiczyły działania nocne i sposoby walki z bronią pancerną.
Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowejRozkaz wykonawczy MSWojsk PS 10-50 z 1930, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza.
W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce.
Wychowanie obywatelskie Założenia wychowania obywatelskiego przewidywały, że po odbyciu służby żołnierz będzie czynny społecznie w życiu państwa i narodu. Za szczególnie ważne zadanie uważano opanowanie przez strzelców elementarnych umiejętności pisania, czytania i liczenia. Ze względu na wysoki odsetek analfabetów wśród poborowych organizowano żołnierskie szkoły początkowe. Program nauczania zawierał skrócony zakres szkoły powszechnej oraz wiadomości o prawach i obowiązkach żołnierza i obywatela. W świetlicach pododdziałowych odbywały się pogadanki i wykłady oficerskie, słuchano radia i wyświetlano filmy. W 1939 roku zwrócono szczególną uwagę na podniesienie morale wojska wobec zagrożenia wojennego.
Szczególną rolę wychowawczą pełniły uroczystości wojskowe, narodoweObchody świąt państwowych organizowano według kalendarza: powstanie styczniowe, imieniny Prezydenta, imieniny Pierwszego Marszałka Polski, rocznica Konstytucji 3 Maja, wymarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej, Święto Żołnierza, Święto Niepodległości i powstanie listopadowe. i kościelneW każdym roku dowódca DOK nr X, a następnie dowódca pułku podawał w rozkazie dziennym wykaz świąt dla wyznań katolickich i niekatolickich. Żołnierze wyznań niekatolickich zwolnieni byli z zajęć służbowych i mieli prawo uczestniczyć w swoich nabożeństwach. , przy czym wyjątkowe znaczenie miały uroczystości związane z kultywowanymi w pułku tradycjami legionowymi. Przysięga wojskowa zawsze odbywała się z zachowaniem praw wyznaniowych rekrutów. W trakcie święta pułku odczytywano rozkaz dowódcy pułku, wręczano nagrody, odznaki strzeleckie oraz odznaki pułkowe, odbywał się przegląd pododdziałów i defilada, wieczorem uroczysta akademia w kasynie garnizonowym.
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalnedowódca pułkupłk Mieczysław ŁukoskiI zastępca dowódcyppłk Jan II Wójcikadiutantkpt. Stanisław Klaudiusz Podhaliczstarszy lekarzmjr dr Władysław Tokarzmłodszy lekarzpor. lek. Zygmunt Teofil IzdebskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Kazimierz Nizieńskioficer mobilizacyjnykpt. Józef Matheiszastępca oficera mobilizacyjnegokpt. adm. (piech.) Kazimierz Goldaoficer administracyjno-materiałowykpt. adm. (piech.) Julian II Markowskioficer gospodarczykpt. int. Michał Witkowskioficer żywnościowypor. Mieczysław Jan Czyżoficer taborowykpt. tab. Antoni Lichnowskikapelmistrzkpt. adm. (kapelm.) Tadeusz Dawidowiczdowódca plutonu łącznościpor. Henryk Decowskidowódca plutonu pionierówpor. Antoni Skowrondowódca plutonu artylerii piechotykpt. art. Maria Czesław Podwindowódca plutonu ppanc.ppor. Władysław Dudekdowódca oddziału zwiaduppor. Kazimierz Michał DendorI bataliondowódca batalionumjr Tadeusz Danilewiczdowódca 1 kompaniipor. Jan Bratekdowódca plutonuppor. Wincenty Sikoradowódca 2 kompaniikpt. Stanisław Kasper Zemanekdowódca plutonukpt. Franciszek Cieślardowódca 3 kompaniipor. Stanisław Kazimierz Jandziśdowódca plutonuppor. Edward Wacław Dzieńdowódca 1 kompanii kmkpt. Józef Franciszek Żabińskidowódca plutonuppor. Wacław Józef BejćekII bataliondowódca batalionumjr dypl. Andrzej Hytrośdowódca 4 kompaniikpt. Jakub Prośbadowódca plutonuppor. Kazimierz Boreckidowódca plutonuppor. Antoni Drelinkiewiczdowódca 5 kompaniikpt. Jan Stefan Osińskidowódca plutonuppor. Leon Franciszek Kolekdowódca 6 kompaniipor. Bolesław Karol Marszałekdowódca plutonupor. Antoni Rutkowskidowódca 2 kompanii kmkpt. Jan Pietrzakdowódca plutonupor. Feliks BabulaIII bataliondowódca batalionumjr Mieczysław Andrzej Fastnachtdowódca 7 kompaniikpt. Franciszek Kaniadowódca plutonuppor. Stanisław Adamczakdowódca 8 kompaniikpt. Aleksander Moreńdowódca plutonuppor. Antoni Pupindowódca 9 kompaniipor. Mieczysław Franciszek Maroszekdowódca plutonupor. Zygmunt Zbigniew Bereźnickidowódca 3 kompanii kmkpt. Franciszek II Barandowódca plutonuppor. Antoni Frączkiewiczna kursiepor. Marcin Ozógna kursiepor. Karol Konstanty Szczepekodkomenderowanypor. Władysław Antoni Koba3 obwód przysposobienia wojskowego „Jarosław”kmdt obwodowy PWkpt. piech. Stefan Grucakmdt powiatowy PW Niskokpt. adm. (piech.) Stanisław I Pieniążek