thumb|250px|Wizerunek Chrystusa Króla (folio 32v) Księga z Kells (łac. Codex Cenannensis, ang. Book of Kells, irl. Leabhar Cheanannais), znana również pod nazwą Ewangeliarz z Kells lub Ewangeliarz świętego Kolumby – manuskrypt z około 800 roku, bogato iluminowany przez celtyckich mnichów, pochodzący prawdopodobnie z klasztoru na wyspie Iona założonego przez św. Kolumbę. Będąc jednym z najważniejszych zabytków chrześcijaństwa irlandzkiego i dzieł irlandzko-saskiej sztuki. Z uwagi na wartość artystyczną i precyzję wykonania, mimo że niedokończony, rękopis ten uważany jest przez wielu specjalistów za jedno z najbardziej godnych uwagi zachowanych dzieł średniowiecznej sztuki religijnej.

Spisana po łacinie, Księga z Kells zawiera tekst czterech Ewangelii wraz z notami wstępnymi i komentarzami, a jej karty (ogółem 680 w 340 folio) są misternie i bogato zdobione wielobarwnymi celtyckimi motywami roślinnymi i figuralnymi oraz inicjałami. Od końca XVII wieku manuskrypt przechowywany jest na stałe w Bibliotece Trinity College w Dublinie, pod sygnaturą MS 58.

W roku 2011 została wpisana na listę UNESCO Pamięć Świata.

Historia Powstanie thumb|200px|Folio 29r zawierające incipit Ewangelii według św. Mateusza, tzw. Liber generationis. Por. z odpowiednią stronicą Ewangeliarza z Lindisfarne (tutaj), w szczególności kształt monogramu Lib

Księga z Kells jest najznakomitszym okazem spośród całej grupy manuskryptów powstałych między końcem VI a początkiem IX wieku w klasztorach Irlandii, Szkocji i północnej Anglii oraz w klasztorach na kontynencie mających związki z Irlandią i Anglią. Do grupy tej zaliczane są także: Cathach św. Kolumby, Ambrosiana Orosius i Księga z Durrow (wszystkie z VII wieku). Początek VIII wieku przyniósł m.in. Ewangeliarz z Durham, Ewangeliarz z Echternach, Ewangeliarz z Lindisfarne oraz Ewangeliarz z Lichfield. Z końca VIII wieku pochodzą Ewangeliarz z St. Gallen i Ewangeliarz z Macregal. Księga z Armagh (datowana na 807-809), tzw. Pryscjan z Leiden oraz Pryscjan z Sankt Gallen powstały zaś na początku IX wieku. Wszystkie te rękopisy charakteryzują się znacznym podobieństwem artystycznym, pisma oraz tradycji tekstowej, co pozwoliło specjalistom zaliczyć je do tej samej „rodziny”. W pełni dojrzały styl ornamentacji z bogactwem iluminacji pozwala na umieszczenie Księgi z Kells wśród późniejszych dzieł z tej grupy i datować ją na koniec VIII lub początek IX wieku, a więc na ten sam okres co Księga z Armagh. W dziele zachowana jest większość norm ikonograficznych i stylistycznych obecnych w starszych rękopisach: na przykład kształt dekoracyjnych liter otwierających cztery Ewangelie zadziwiająco regularnie się powtarza we wszystkich manuskryptach powstałych na Wyspach Brytyjskich w tej epoce. Wystarczy porównać pierwsze stronice Ewangelii według św. Mateusza w Ewangeliarzu z Lindisfarne (tutaj) oraz w Księdze z Kells.

Księga z Kells wzięła swą nazwę od opactwa w Kells, leżącego w hrabstwie Meath w Irlandii. Opactwo to, w którym manuskrypt przechowywany był przez większość średniowiecza, założone zostało na początku IX wieku, w epoce najazdów wikińskich, przez mnichów wywodzących się z klasztoru na wyspie Iona położonej w archipelagu Hebrydów u południowych wybrzeży Szkocji. Iona stanowiła jedną z najważniejszych wspólnot monastycznych w tym regionie i jedno z ważniejszych centrów kultury monastycznej odkąd święty Kolumba założył tam w VI wieku klasztor. Jednak w epoce nasilenia najazdów wikingów wyspa leżąca na ich szlaku stała się miejscem zbyt niebezpiecznym, większość tamtejszych mnichów przeniosła się więc do Kells, które stało się nowym centrum wspólnot kolumbańskich.

thumb|240px|left|Opactwo na wyspie Iona Dokładne określenie miejsca i daty powstania manuskryptu jest przedmiotem sporu. Zgodnie z tradycją, księga została spisana w czasach św. Kolumby, być może przez niego osobiście. Badania paleograficzne wykazały jednak fałszywość tej hipotezy, jako że styl liternictwa używany w księdze z Kells powstał i rozwinął się sporo po śmierci Kolumby.

Istnieje przynajmniej pięć różnych teorii dotyczących pochodzenia geograficznego manuskryptu. Po pierwsze, księga mogła być spisywana na wyspie Ionie i następnie w pośpiechu przewieziona do Kells, co tłumaczyłoby dlaczego nigdy jej nie ukończono. Po drugie, spisywanie mogło być rozpoczęte na Ionie, a następnie kontynuowane w Kells, lecz pracę z nieznanych przyczyn przerwano. Niektórzy badacze uważają, że manuskrypt mógł również w całości powstać w skryptorium w Kells. Czwarta hipoteza wskazuje, że dzieło mogło powstać w jednym z klasztorów na północy Anglii, prawdopodobnie w Lindisfarne, a następnie przewieziono je na Ionę i dalej do Kells. Według piątej hipotezy, księgę być może spisywano w bliżej nieokreślonym klasztorze w Szkocji. Choć kwestia pochodzenia księgi prawdopodobnie nigdy nie zostanie ustalona z całą pewnością, druga z teorii, mówiąca o powstawaniu księgi na Ionie i w Kells, jest obecnie najszerzej przyjmowana jako najbardziej prawdopodobna. Niezbitym faktem jednak pozostaje, że Księga z Kells spisana została przez mnichów należących do jednej ze wspólnot kolumbańskich pozostających w ścisłym związku z klasztorem na wyspie Iona.

Średniowiecze Gdziekolwiek by księga nie powstała, historycy są pewni, że znajdowała się w opactwie w Kells w wieku XII, a być może już na początku wieku XI. Dowodem na przybycie księgi do Kells już w wieku XI może być wpis w Annałach Ulsteru (Annals of Ulster) dotyczący roku 1007 i głoszący, że „wielka Ewangelia Columcille [tzn. św. Kolumbana], główna relikwia świata zachodniego, została nikczemnie skradziona w środku nocy z zakrystii wielkiego kamiennego kościoła w Cenannas [tzn. Kells]”https://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/ U1007.11: The Great Gospel of Colum Cille was wickedly stolen by night from the western sacristy in the great stone church of Cenannas. It was the most precious object of the western world on account of the human ornamentation(?). This Gospel was recovered after two months and twenty nights, its gold having been taken off it and with a sod over it. najprawdopodobniej dla cennego relikwiarza. Manuskrypt odnaleziono parę miesięcy później „pod zwałem ziemi” pozbawiony jednak cennej złotej oprawy zdobionej kamieniami szlachetnymi. Jeśli, jak się ogólnie przyjmuje, „wielka Ewangelia Columcille” to rzeczywiście Księga z Kells, można by z pewnością datować przybycie księgi do Kells na co najmniej 1007 rok. Gwałtowne wyrwanie z oprawy podczas kradzieży tłumaczyłoby również brak kilku kart z początku i końca dzieła.

Niezależnie od tych spekulacji księga z pewnością znajdowała się w opactwie w Kells w wieku XII, jako że wtedy właśnie na kilku jej pustych kartach skopiowane zostały dokumenty dotyczące ziem będących w posiadaniu opactwa, co stanowi kolejny dowód na obecność dzieła w tym miejscu. Kopiowanie podobnych dokumentów księgach nawet tak cennych jak omawiana było w średniowieczu dość częstą praktyką ze względu na koszt i trudną dostępność materiałów piśmiennych.

thumb|250px|left|Folio 27r zawierające symbole czterech ewangelistów.

XII-wieczny autor, Giraldus Cambrensis (Gerald of Wales), w swoim dziele Topographia Hibernica opisuje wielki ewangeliarz widziany przez siebie w Kildare niedaleko Kells. Opis ten może dotyczyć księgi z Kells, a z pewnością do niej pasuje:

Jako że Gerald podaje, iż widział księgę w Kildare, być może jego relacja dotyczy innego dzieła o podobnej wartości artystycznej, obecnie zaginionego lub też mógł podać inną jego lokalizację, celowo bądź przez pomyłkę.

Opactwo w Kells zostało rozwiązane w wyniku reformy kościelnej w XII wieku. Kościół opactwa został przekształcony w parafialny, a księga w nim pozostała.

Czasy współczesne Księga z Kells przechowywana była w Kells do 1654 roku, kiedy to w lokalnym kościele założono garnizon dla oddziałów jazdy Olivera Cromwella i gubernator miasta przesłał manuskrypt do Dublina dla większego bezpieczeństwa. Księga została przekazana Trinity College w 1661 roku przez Henry'ego Jonesa, który później, za panowania Karola II, został biskupem hrabstwa Meath. Z wyjątkiem nielicznych wystaw czasowych księga nigdy później nie opuściła Trinity College. Od wieku XIX jest przedmiotem stałej ekspozycji i dostępna jest dla zwiedzających w Starej Bibliotece (Old Library) uniwersytetu.

W wieku XVI na marginesach stron Gerald Plunkett z Dublina dopisał cyframi rzymskimi numery poszczególnych rozdziałów Ewangelii według podziału stworzonego w XIII wieku przez Arcybiskupa Canterbury, Stephena Langtona. W 1621 roku karty zostały ponumerowane przez biskupa Meath Jamesa Usshera. W 1849 roku królowa Wiktoria i książę Albert poproszeni zostali o złożenie podpisów na kartach księgi. W rzeczywistości podpisali się oni na karcie dodanej w późniejszym okresie, którą uważano za autentyczne folio. Karta ta została później wyjęta z księgi, gdy ta otrzymała nową oprawę podczas prac konserwacyjno-introligatorskich w 1953 roku.

W ciągu wieków manuskrypt był kilkakrotnie oprawiany. W XVIII wieku podczas jednej z takich operacji karty księgi zostały bezlitośnie przycięte, co spowodowało bezpowrotną utratę pewnych fragmentów iluminacji. Kolejny raz księga zmieniła oprawę w 1895 roku, lecz ta uległa bardzo szybko zniszczeniu. Pod koniec lat 20. XX wieku część kart oddzielonych od całości przechowywano osobno. W 1953 wreszcie księgę oprawił w cztery tomy Roger Powell, który również delikatnie wyprostował strony, na których pojawiły się wybrzuszenia.

W roku 2000 wolumin zawierający Ewangelię św. Marka wysłano do Canberry w Australii na wystawę poświęconą iluminowanym manuskryptom. Był to czwarty raz, kiedy Księga z Kells opuściła granice Irlandii z powodu wystawy. Niestety wolumin ów doznał podczas transportu „drobnych uszkodzeń pigmentu”. Sądzi się, iż przyczyną tego mogły być drgania silników samolotowych.

Reprodukcje thumb|249px|Folio 183r (na zdjęciu faksymile z roku 1990) zawiera tekst Erat autem hora tercia (A była godzina trzeciaTłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.).

W 1951 roku szwajcarskie wydawnictwo Urs Graf-Verlag Bern wykonało faksymile Księgi z Kells. Większość stronic została reprodukowana przy użyciu fotografii czarno-białej, czterdzieści osiem stron reprodukowano w kolorze, w tym wszystkie całostronicowe ilustracje.

W 1979 roku inne szwajcarskie wydawnictwo, Éditions Facsimilé Lucerne, zwróciło się z prośbą o umożliwienie wykonania faksymile w całości w kolorze. Oferta ta została początkowo odrzucona przez Trinity College, gdyż uważano, że ryzyko zniszczenia księgi w trakcie całej operacji będzie zbyt wielkie. W 1986 roku, po opracowaniu metody wykorzystującej delikatne ssanie, która pozwalała na wyprostowanie fotografowanej stronicy bez konieczności dotykania jej, wydawnictwu wydano zgodę na wykonanie faksymile. Po sfotografowaniu każdej stronicy przygotowywano odbitkę, starannie ją porównując z kolorami oryginału i wprowadzając w razie konieczności niezbędne poprawki. Faksymile zostało opublikowane w roku 1990 w dwóch tomach, z których jeden zawierał faksymile sensu stricto a drugi komentarze przygotowane przez ekspertów. Jeden egzemplarz faksymile znajduje się w kościele anglikańskim w Kells, na miejscu dawnego opactwa. Dostępna jest również wersja CD-ROM zawierająca skany wszystkich stronic opatrzone komentarzem.

Na przełomie lat 2018/19 podjęto kolejną digitalizację kodeksu z wykorzystaniem najnowszych technik zapewniających najwyższą jakość reprodukcji udostępnianych w internecie.

Opis