Biblioteka Aleksandryjska (, ) – największa biblioteka świata starożytnego, istniejąca w Aleksandrii, założona przez Ptolemeusza I Sotera.
Biblioteka Aleksandryjska funkcjonowała przy Muzeum Aleksandryjskim w okresie od III wieku p.n.e. do IV wieku n.e. Nie znaleziono żadnego tekstu, który byłby sporządzony w obrębie biblioteki. Dokładna lokalizacja biblioteki jest nieznana.
Istniały dwa zbiory biblioteczne: Główny zbiór znajdował się w Bruchejonie, w pałacu królewskim. W 48 roku p.n.e. został częściowo zniszczony podczas działań wojennych Juliusza Cezara w Egipcie. W 273 roku Lucjusz Domicjusz Aurelian doszczętnie zniszczył dzielnicę Bruchejon wraz z głównym księgozbiorem. Pomocniczy zbiór (filia) przechowywany był w świątyni Serapisa – Serapejonie. Składał się z ogólnodostępnych pozycji i literatury edukacyjnej. W XVII wieku upowszechniła się wersja, że część Serapejonu była zniszczona w 391 roku podczas walk między chrześcijanami i poganami, ale ten fakt nie ma jednoznacznego potwierdzenia u pisarzy z epoki. Według legendy pomocniczy zbiór ostatecznie został utracony podczas podbojów arabskich w VII wieku.
W okresie od podbojów rzymskich Egiptu do III stulecia biblioteka zachowała swoją pozycję jako jedno z ważnych ogniw miejscowej administracji, a jej pracownicy korzystali ze swoich przywilejów nadanych w okresie Ptolemeuszy. Jeszcze w V wieku Aleksandria miała status ośrodka kulturalno-oświatowego.
Stan badań thumb|Plan Aleksandrii epoki Ptolemeuszy. Por. Opis miasta w starożytności w artykule Aleksandria. Źródła antyczne nie zawierają wiele wzmianek na temat Biblioteki Aleksandryjskiej. W starożytnych dziełach nazywano ją Wielką Biblioteką (), Biblioteką Królewską, Biblioteką Muzejonu itd. W większości datowane są na epokę rzymską, gdy nastąpiły zmiany w sposobie funkcjonowania i kompletowania zbiorów bibliotecznychA. Zdiarsky, Bibliothekarische Überlegungen zur Bibliothek von Alexandria, [w:] .. Fragmentaryczne informacje zawarte są w Liście Arysteasza z II lub I wieku p.n.e., Geografii Strabona, pracach Seneki, Plutarcha i Swetoniusza. Niektóre niepotwierdzone wzmianki o charakterze anegdotek przedstawiono w pismach Galena z II wieku, a także u Atenajosa i innych autorów. Szereg ważnych wiadomości można zaczerpnąć ze scholii bizantyjskiego uczonego z XII wieku, Jana Tzetzesa, który jednak nie podaje źródła swoich danych.
Po ukazaniu się w XVIII stuleciu monumentalnego dzieła Edwarda Gibbona Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego temat Biblioteki Aleksandryjskiej został przedstawiony w nowym świetle – za zniszczenie biblioteki autor obwiniał chrześcijan, a nie muzułmanów. Metryka nowoczesnej historiografii naukowej Biblioteki Aleksandryjskiej sięga 1823 roku, gdy Gerhard Dedele w Lejdzie opublikował swoją monografię Historia critica bibliothecae Alexandrinae. W 1838 roku książkę na ten temat wydał też Friedrich Wilhelm Ritschl (Die Alexandrinischen Bibliotheken, Breslau 1838). Od tego czasu publikacje na temat biblioteki ukazywały się w miarę regularnie. Znaczący wkład w badania nad nią wniosła monografia amerykańskiego badacza Edwarda Parsonsa z 1952 roku (The Alexandrian Library, London 1952). Natomiast wyniki badań Luciana Canfory z 1986 roku (La biblioteca scomparsa, Palermo 1986), choć cieszyły się dużą popularnością, zostały skrytykowane za mieszanie faktu z fikcją literacką i nieprzejrzyste wywody. Ale – ponieważ w publikacji zostały przytoczone wszystkie tłumaczenia źródeł starożytnych i przedstawione dotychczasowe wyniki badań naukowych – książka została przetłumaczona na wiele języków i była publikowana regularnie. W 1990 roku swoje studium wydał Mostafa El-Abbadi (The life and fate of the ancient Library of Alexandria, Paris 1990).
Z punktu widzenia badań archeologicznych lokalizacja Biblioteki Aleksandryjskiej nie jest pewna. Z opisu Strabona wynika, że nie miała oddzielnego budynku (przynajmniej jako taki nie jest on wspomniany w źródłach pisanych). Jean-Yves Empereur, kierownik wykopalisk archeologicznych prowadzonych w dzielnicy królewskiej Bruchejon, sceptycznie podchodzi do kwestii ustalenia miejsca jej funkcjonowaniaJ.-Y. Empereur, The destruction of the Library of Alexandria. An archaeological viewpoint, [w:] .. Jednym z materialnych śladów istnienia biblioteki jest odkryta w 1847 roku kamienna skrzynka, która służyła prawdopodobnie do przechowywania książek. Znalezisko znajduje się w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu. Na podstawie wyników wykopalisk w Serapejonie przypuszcza się, że do przechowywania książek służyła amfilada, składająca się z 19 pomieszczeń o wymiarach 3×4 m. Usytuowana była przy dziedzińcu za południowym portykiemR. Barnes, Cloistered bookworms in the chicken-coop of the muses. The ancient Library of Alexandria, [w:] .. W 2004 roku polsko-egipski zespół archeologów ogłosił, że odkrył ruiny BruchejonuD. Whitehouse, Library of Alexandria discovered, BBC..
Dzieje thumb|Stela prefekta Tyberiusza Klaudiusza Balbillusa – w ósmym wierszu zawiera wzmiankę o Bibliotece Aleksandryjskiej (ok. 56 rok) Jak wynika z Moraliów Plutarcha (non posse suaviter vivi, 13,3), Biblioteka Aleksandryjska została założona prawdopodobnie z inicjatywy Ptolemeusza I Sotera, być może za radą Demetriusza z Faleronu. Wzorcem dla niej, jako ośrodka nauki i edukacji, mogły posłużyć: spotkania, które odbywały się w szkołach Platona i Arystotelesa, Muzejon założony po przeniesieniu przez Platona szkoły z gajów Akademosa do własnego domu, sale i biblioteka Teofrasta z Eresos zbudowana dla szkoły perypatetyków. W założeniu i rozbudowie zbiorów uczestniczyli perypatetycy Demetriusz z Faleronu i być może Straton z Lampsaku. Demetriusz nie mógł przebywać w Aleksandrii przed 297 rokiem p.n.e., przez co mógł brać jedynie udział w późniejszym gromadzeniu zbiorów..
W latach 48–47 p.n.e. w wyniku interwencji Juliusza Cezara w wojnę dynastyczną pomiędzy Kleopatrą i jej bratem Ptolemeuszem XIII w Aleksandrii wybuchł pożar, który strawił część zbiorów. Antyczni autorzy, którzy relacjonowali te wydarzenia, podają sprzeczne informacje. Seneka (De tranquilitate 9,5) pisze o 40 000 utraconych ksiąg, Paweł Orozjusz (Oros., VI,15,31) – o 400 tysiącach, a Kasjusz Dion (XLII,38) informuje o pożarze w stoczni, magazynach z chlebem i księgami (prawdopodobnie z tymi, co były przeznaczone do transportu do Rzymu), ale nie wspomina o pożarze w bibliotece. Plutarch nadmienia, że wkrótce po tym Marek Antoniusz, chcąc zadowolić Kleopatrę, zrekompensował straty kosztem przewiezienia do Aleksandrii części zbiorów Biblioteki Pergamońskiej, w liczbie 200 tysięcy woluminów.
Przez następne dwa stulecia biblioteka funkcjonowała stosunkowo spokojnie. Swetoniusz w biografii Klaudiusza (42,2) informuje o tym, że cesarz zlecił wzniesienie przy Muzejonie nowego budynku, w którym przepisywano i publicznie odczytywano dzieła cesarskie. Niektórzy badacze w tym przekazie upatrują informację o początku upadku biblioteki. Jednocześnie Swetoniusz wspomina o tym, że po pożarze w bibliotece rzymskiej Domicjan wysłał do Aleksandrii kopistów do sprawdzenia i weryfikacji utraconych dzieł (Domicjan, 20). Zdaniem Rogera S. Bagnalla ten fragment świadczy o przechyleniu się epoce rzymskiej orientacji Biblioteki Aleksandryjskiej w kierunku bycia ośrodkiem edukacyjnym, a nie religijnym.
W II wieku odwiedzający Aleksandrię cesarz Hadrian powołał kilku nowych członków Muzejonu. Jego politykę w stosunku do instytucji kontynuowali Antoninus Pius i Marek Aureliusz. W okresie kryzysu cesarstwa, który rozpoczął się za Karakalli w 216 roku, Aleksandria została wydana rzymskim żołnierzom na rabunek, co przyczyniło się do uszkodzenia księgozbioru. W tymże czasie status kustoszy Muzejonu i bibliotekarzy uległ zmianie, gdyż stracili oni szereg przywilejów, sięgających tradycją czasów hellenistycznych.
W 273 roku Aurelian zburzył i spalił Bruchejon podczas tłumienia buntu Zenobii, prawdopodobnie wtedy został zniszczony główny księgozbiór. Serapejon działał dalej – brak jest możliwości dokładnego określenia daty jego zniszczenia. W 391 roku w Aleksandrii doszło do zatargów pomiędzy chrześcijanami i wyznawcami religii tradycyjnych. Istnieją różne wersje pochodzenia i przebiegu konfliktu. Patriarcha Teofil Aleksandryjski otrzymał zezwolenie od cesarza Teodozjusza I na zniszczenie świątyń pogańskich, w tym Serapejonu. Prawdopodobnie podczas tych wydarzeń został też zniszczony księgozbiór. Sokrates Scholastyk opisał to takSokrates Scholastyk, Historia Kościoła, Stefan Kazikowski (tłumaczenie), V.16.:
Konflikt relacjonował także pogański autor Eunapios. Zarówno Sokrates, jak i Eunapios informują o zburzeniu świątyni, ale obaj milczą na temat zbiorów biblioteki. Nie wiadomo jak wielki był księgozbiór w tym czasie i czy w ogóle znajdował się Serapejonie. Paweł Orozjusz (Historia przeciw poganom VI,15,32) wzmiankuje o szafach do przechowywania ksiąg, które znajdowały się w różnych świątyniach aleksandryjskich.. W 415 roku po drodze na synod w Diospolis teolog odwiedził Aleksandrię, po czym zrelacjonował, że wspomniane szafy miały zostać opróżnione i zniszczone przez naszych ludzi w naszych czasach. Wzmianka ta może sugerować zniszczenie zbiorów Serapejonu przez chrześcijan ćwierć wieku wcześniejD. Rohmann, Christianity, Book-Burning and Censorship in Late Antiquity. Jednym z ostatnich intelektualistów, który pracował w instytucji, był matematyk i filozof Teon z Aleksandrii (zm. 405) – informacja o tym zawarta jest w Księdze Suda.
Chronicon Syriacum z XIII stulecia autorstwa biskupa syryjskiego Grzegorza Bar Hebraeusa (Abu al-Faradż) podaje, że ostatnie rękopisy zaginęły w VII–VIII wieku podczas ekspansji arabskiej, jednak dokładnych danych na ten temat nie ma. Wymyślone w XIII wieku podanie opowiada o kalifie Umarze ibn al-Chattabie, który jakoby w 641 roku wydał taki rozkaz swojemu wodzowi Amrowi Ibn al-Asowi:
Według rosyjskiego historyka Olega Bolszakowa specjaliści zdają sobie sprawę, że to tylko anegdotka, która przypisuje zniszczenie biblioteki muzułmanom – żaden ze świadków epoki podbojów arabskich (np. Jan z Nikiu lub inny wrogi islamowi) nie wspomina o pożarze biblioteki w tym okresie. Niemniej w literaturze popularnej legenda funkcjonuje i podawana jest za fakt historyczny.
Jednoznaczne określenie sprawców zniszczenia biblioteki powoduje trudność w środowisku naukowym. Przypisuje się je zarówno poganom, chrześcijanom, jak i muzułmanom. Spór na ten temat toczy się od stuleci: Plutarch obwiniał Cezara, Gibbon – chrześcijan, Grzegorz Bar Hebraeus – muzułmanów, autor hasła współczesnej Encyklopedii Britannica obarcza Cezara winą za spalenie Biblioteki Królewskiej (Bruchejonu) podczas działań wojennych, a chrześcijan pod wodzą patriarchy Teofila Aleksandryjskiego za zniszczenie zbioru Serapeum. Z punktu widzenia Bagnalla upadek biblioteki był procesem długotrwałym i naturalnym, spowodowanym takimi czynnikami, jak zanik filologii klasycznej i brakiem zainteresowania ze strony władz, co się przekładało na brak funduszy potrzebnych na ciągłe odnawianie księgozbioru, bowiem pisane na papirusach zwoje ulegały zniszczeniu (w epoce antycznej ponad 200-letnie zwoje były spotykane rzadko).
Organizacja thumb|XIX-wieczne artystyczne przedstawienie Biblioteki Aleksandryjskiej autorstwa niemieckiego artysty O. von Corvena, częściowo oparte na dostępnych w tamtym czasie znaleziskach archeologicznych.