thumb|Czapka frygijska z kokardą w barwach Republiki Helweckiej Czapka frygijska (czapka wolności) – rodzaj wełnianej lub filcowej czapki o kształcie wysokiego stożka z opadającym zwieńczeniem. Męskie nakrycie głowy znane już w starożytności, w XVIII/XIX wieku spopularyzowane przez ruchy rewolucyjne jako symbol wolności.
Historia Starożytność thumb|Frygijski bóg wegetacji Attis w czapce frygijskiej Nazwa tego nakrycia głowy pochodzi od Frygii w Azji Mniejszej. Starożytni Grecy uważali ją za nakrycie typowe dla ludów wschodnich: Frygów, Traków i mitycznych Amazonek.
Zbliżony do niej kształtem stożkowaty pileus (pozbawiony opadającego zwieńczenia) był w Rzymie symbolem wolności, otrzymywanym przez niewolnika w momencie wyzwoleniaMała encyklopedia kultury antycznej A-Z. Warszawa: PWN, 1983, s. 590..
Na monetach rzymskich bogini Roma nosi frygijkę. Noszące ją postacie występują nierzadko w rzymskiej sztuce, np. chłopiec na Ołtarzu Pokoju. W czapce frygijskiej przedstawiano od epoki hellenistycznej Mitrę. Kształt frygijki przybrał jeden z typów antycznych hełmów, umownie zwany trackim albo frygijskim.
Nowożytność i współczesność thumb|Sankiuloci podczas rewolucji francuskiej Szerszą popularność czapka ta zaczęła zdobywać pod koniec XVIII wieku, używana przez rewolucjonistów najpierw w czasie amerykańskiej wojny o niepodległość, a następnie w czasie rewolucji francuskiej. Czerwona czapka frygijska była tam początkowo oznaką przynależności do klubu jakobinów. Przyjęta potem masowo przez ruch francuskich sankiulotówSłownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2003, s. 125., stała się nie tylko symbolem rewolucji, ale jednym z głównych symboli narodowych Francji, której kobiecy symbol wolności () – Marianna przedstawiano właśnie w tym nakryciu głowy.
W okresie II wojny światowej czerwona czapka frygijska () z kokardą tricolore stała się (obok barw narodowych i czerwonej gwiazdy) symbolem Wolnych Strzelców i Partyzantów Francuskich – komunistycznej organizacji ruchu oporu we Francji. Kiedy w lutym 1944 r. FTPF współtworzyły Francuskie Siły Wewnętrzne komuniści przyjęli odgórnie symbol FFI – krzyż lotaryński. Mimo to, dla podkreślenia autonomii, na opaskach obok skrótu „FFI” i krzyża umieszczano stary skrót i czapkę wolności (rzadziej czerwoną gwiazdę)14 lipca 1944 Narodowy Komitet Wojskowy FTP zakazał noszenia partyzantom i sabotażystom wywodzącym się z tej organizacji opasek, które posiadają tylko krzyż lotaryński..
Czapka frygijska była i jest umieszczana na monetach i banknotach wielu państw, m.in. USA, w Polsce po raz pierwszy na banknotach złotowych z 1794 roku. W czasie powstania listopadowego w projekcie godła proponowanego przez Joachima Lelewela miała zastąpić koronęJerzy Besala, Tyrani i błaźni. Od cezarów rzymskich i Henryka VIII Tudora do Stalina i Hitlera. Bellona Warszawa 2013, s. 362. (sam Lelewel miał później twierdzić, że pomysł ten był żartem z jego strony). Występuje w symbolice państw, regionów i miast, szczególnie obu Ameryk (np. Kostaryki, Kolumbii, Salwadoru, Argentyny, stanu Nowy Jork, Wirginii).
Odniesienia w kulturze popularnej W czapkach frygijskich przedstawione są smerfy – stworzeni przez Peyo bohaterowie komiksu i serialu animowanego. Łysiczka lancetowata grzyb o właściwościach psychoaktywnych ze względu na swój kształt bywa popularnie określana czapką wolności. Oficjalną maskotką 33 Letnich Igrzysk Olimpijskich, które odbyły się w Paryżu, została antropomorficzna czerwona czapka frygijska o imieniu Frygyjka ().
Zobacz też
hełm frygijski szlafmyca
Przypisy
Kategoria:Czapki Kategoria:Rewolucja francuska Kategoria:Symbole