21 pułk artylerii lekkiej (21 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.
Pułk stacjonował w garnizonach: Rzeszów, Kraków i Biała (III dywizjon w Oświęcimiu). Był organiczną jednostką artylerii 21 Dywizji Piechoty Górskiej. Pod względem szkolenia podporządkowany był dowódcy 5 Grupy Artylerii. Jako datę święta pułkowego przyjęto dzień 25 maja – rocznicę rozpoczęcia formowania pułku.
Formowanie i walki Jednostka sformowana została w lutym 1921 jako 21 pułk artylerii polowej. Początki oddziału związane są z powstaniem w lutym 1920 wywodzącej się z baterii zapasowej z Krakowa nowej baterii zapasowej. Nowa bateria otrzymała z krakowskiej baterii zapasowej i ze zbrojowni warszawskiej sprzęt na jeden dywizjon. Następnie została przeniesiona do Rzeszowa, gdzie sformowała I dywizjon. II dywizjon pułku był organizowany w połowie sierpnia 1920 przy baterii zapasowej 6 pap w Krakowie, a 3 da przy baterii zapasowej 2 pap Leg. w Radomiu. W skład III dywizjonu weszły baterie z ochotniczego 202 pap. Kawalerowie Virtuti Militari
lewo|15px|Order Virtuti Militari Żołnierze I/21 pap odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1920: kpt. Jan Geniuszkpt. Karol Łopatkiewicz nr 1851 kan. Józef Mazurkiewicz
Ponadto 7 oficerów, 4 podchorążych i 25 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych.
Pułk w okresie pokoju
200px|left thumb|Koszary w Bielsku-Białej – miejsce stacjonowania pułku thumb|Haubice 100 mm wz. 1914/19P 29 sierpnia 1922 roku pułk przybył do Krakowa i zajął koszary na Dąbiu..
10 maja 1926 w Domu Żołnierza Polskiego dzięki staraniom garnizonowego Komitetu Opieki nad Żołnierzem odbyło się uroczyste pożegnanie pułku z garnizonem krakowskim. Dwa dni później o godz. 9.00 pułk opuścił koszaryCzas Nr 109 z 14 maja 1926 r., s. 3..
31 grudnia 1931 roku na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. Ministra Spraw Wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego 21 pap został przemianowany na 21 pułk artylerii lekkiejDz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 grudnia 1931 roku, poz. 473..
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939dowódca pułkupłk dypl. Konstanty WażyńskiI zastępca dowódcyppłk Wojciech Plutaadiutantpor. Eustachy Jakubowskilekarz medycynypor. lek. Witold Aleksander Niewodoskistarszy lekarz weterynariimjr Franciszek Szkutaoficer zwiadowczypor. Henryk Piotr Porębskioficer placu Bielskopor. Józef Aleksander Lehnertw dyspozycji dowódcypor. Marian Karol GadowskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Józef Karol Jedynakiewiczoficer mobilizacyjnykpt. Jan Skulskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. Seweryn Tadeusz Marian Smólskioficer administracyjno-materiałowypor. Marian Jan Twardyoficer gospodarczykpt. int. Marian Ludwik Rybakiewiczoficer żywnościowypor. Jan Tomaszewskidowódca plutonu łącznościpor. Kazimierz Szychoficer plutonuppor. Józef Franciszek Malińskidowódca szkoły podoficerskiejkpt. Władysław Krzyściak *dowódca plutonupor. Jan Kalina (*)dowódca plutonuppor. Rudolf Reimann (*)dowódca plutonuppor. Stanisław Marian Szkuta (*)dowódca I dywizjonumjr Józef I Koziełdowódca 1 bateriikpt. Józef Podczaskidowódca plutonuppor. Wiktor Toczyłowskidowódca 2 bateriikpt. Kazimierz Ryłkodowódca plutonuppor. Ryszard Stanisław Toczkowskidowódca 3 bateriivacatdowódca plutonupor. Stanisław Juraszekdowódca II dywizjonumjr Stefan Pałuckidowódca 5 bateriikpt. Władysław Krzyściak (*)dowódca plutonuppor. Stanisław Marian Szkuta (*)dowódca 6 bateriikpt. Stanisław VII Wojciechowskidowódca plutonuppor. Jerzy Stanisław Makowskidowódca III dywizjonumjr Józef Korusadiutant dywizjonukpt. Józef IV Jasińskipomocnik dowódcy dywizjonu ds. gosp.kpt. Antoni Żyromskioficer zwiadowczy dywizjonupor. Jan Kalina (*)dowódca 7 bateriip.o. por. Józef Misztaldowódca plutonuppor. Rudolf Reimann (*)dowódca 8 bateriikpt. Jan Bronikowskidowódca plutonuppor. Henryk Bandrowskidowódca plutonuppor. Tadeusz Jankowskina kursiepor. Adolf Jan Młodnicki
Pułk w kampanii wrześniowej W kampanii wrześniowej pułk walczył w składzie macierzystej 21 Dywizji Piechoty Górskiej. thumb|Pułk walczył w składzie 21 DPGórskiej
Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939Dowództwodowódca pułkuppłk Pluta Wojciechadiutantpor. Jakubowski Eustachyoficer zwiadowczypor. rez. Lewinger- Banachowski Mieczysławoficer łącznościpor. Porębski Henryk Piotroficer bronippor. rez. Magzamen Norbertoficer płatnikkpt. Rybakiewicz Marianszef kancelarii pułkust.ogn. Kanach FranciszekI dywizjondowódca dywizjonumjr Koziełł Józefdowódca 1 bateriikpt. rez. Bujak Kazimierzppor. Toczyłowski Wiktordowódca 2 bateriippor. rez. Grandowski Tadeuszdowódca 3 bateriipor. Młodnicki Adolfppor. Juraszek StanisławII dywizjondowódcakpt. Krzyściak Władysławdowódca 4 bateriikpt. Knycz Zdzisławppor. Pasierbiński Jerzydowódca 5 bateriikpt. Kurowski Witolddowódca 6 bateriippor. Reimann-Hanczewski RudolfIII dywizjondowódca dywizjonukpt. Jasiński Józefkpt. Bronikowski Jandowódca 7 bateriipor. Misztal Józefdowódca 8 bateriikpt. Bronikowski Jan,ppor. Kuźniar Eugeniuszdowódca 9 bateriipor. Jankowski Tadeusz
Symbole pułkowe thumb|Wręczenie sztandarów pułkom artylerii na krakowskich Błoniach - d-ca 21 pal odbiera sztandar z rąk Inspektora Armii gen. dyw. Juliusza Rómmla Sztandar
4 grudnia 1927 Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór sztandaru dla 21 palDz. Rozk. MSWojsk. Nr 18 z 31 grudnia 1937 roku, poz. 232.. 29 maja 1938 na Błoniach krakowskich, gen. dyw. Juliusz Rómmel wręczył pułkowi sztandar. Sztandar został wykonany zgodnie z wzorem określonym w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach.
Na prawej stronie płata także znajdował się amarantowy krzyż, w środku którego wyhaftowano orła w wieńcu laurowym. Na białych polach, pomiędzy ramionami krzyża, znajdowały się cyfry 21 w wieńcach laurowych.. Na lewej stronie płata sztandarowego, pośrodku krzyża kawaleryjskiego znajdował się wieniec taki sam jak po stronie prawej, a w wieńcu trzywierszowy napis „HONOR I OJCZYZNA”. W rogach sztandaru, w mniejszych wieńcach umieszczone były na tarczach: w prawym górnym rogu – wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej, w lewym górnym rogu – wizerunek św. Barbary, w prawym dolnym rogu – godła miast Bielska i Białej, w lewym dolnym rogu – odznaka pamiątkowa 21 pal, na ramionach krzyża kawalerskiego znajdowały się wyhaftowane nazwy i daty ważniejszych bitew pułku: na górnym – „Rzeszów 25.V.1920”, na dolnym – „Gródek 29.VIII.1920”, na lewym – „Kuźnica 23.IX.1920”, na prawym – „Granne 20.VIII.1920”.
Odznaka pamiątkowa
11 marca 1930 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 21 pułku artylerii polowejDz. Rozk. MSWojsk. Nr 8 z 11 marca 1930 roku, poz. 76.. Odznaka o wymiarach 42x42 mm ma kształt krzyża maltańskiego o ramionach pokrytych ciemnozieloną emalią z czarną obwódką, srebrną krawędzią i zakończonymi kulkami. Na środek krzyża nałożona srebrzysta swastyka prawoskrętna z numerem pułku „21”, na skrzyżowanych złoconych lufach armatnich. Odznaka oficerska, dwuczęściowa, wykonana w srebrze i emaliowana. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy. Istniała jednokolorowa wersja żołnierska
Żołnierze pułku
Dowódcy pułku płk art. Romuald Kowalski (do 15 VIII 1922 → Rezerwa oficerów sztabowych DOK V) płk art. Karol Grodzicki (15 VIII 1922 – X 1925) ppłk art. Edward d’Erceville (cz.p.o. od VII 1924) ppłk / płk art. Ignacy Bolesław Hermanowski (od 17 XI 1925) ppłk / płk art. dr Roman Władysław Odzierżyński (21 III 1928 – 19 VI 1933 → komendant Szkoły Strzelania Artylerii w Toruniu) ppłk dypl. art. Edward Rudowicz (p.o. VI 1933 – IV 1934) płk art. dr Włodzimierz Dembiński (IV 1934) płk dypl. Konstanty Ważyński (17 II 1938 – VIII 1939 → dowódca artylerii dywizyjnej 21 DP) ppłk Wojciech Pluta (VIII – IX 1939)
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku – I zastępca dowódcy) ppłk art. Adam Sielicki (15 X 1922 – 1924 → dowódca 14 dak) ppłk kontr. Gerald Vincent (od 15 VI 1924) ppłk art. Jan Geniusz (1928 – III 1929 → dowódca 6 pap) mjr / ppłk art. Ludomir Kryński (IV 1929 – XII 1930 → dowódca 5 dak) ppłk dypl. art. Tadeusz Roman Tomaszewski (XII 1930 – X 1932 → szef sztabu DOK V) ppłk dypl. art. Edward Rudowicz (X 1932 – X 1935 → delegat SG przy DOKP Kraków)
Żołnierze 21 pułku artylerii lekkiej - ofiary zbrodni katyńskiej Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum KatyńskieMuzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne..
Nazwisko i imięstopieńzawódmiejsce pracy przed mobilizacjązamordowanyFizek Karolpodporucznik rezerwynauczycielgimnazjum w CieszynieKatyńKukucz Pawełporucznik rezerwytechnik rolnikŚrednia Szkoła Rolniczo-Leśna ŻyrowiczachKatyńMajchrowski RomualdKsięgi Cmentarne – wpis 2189.podporucznik rezerwynaczelnik Zakładu Karnego w Bielsku-BiałejKatyńMichałek Teodorpodporucznik rezerwynauczycielgimnazjumKatyńProbst Jóżefpodporucznik rezerwyinżynierKatyńRostkowski Zygmuntpodporucznik rezerwyagronomKatyńSzarowicz KazimierzKsięgi Cmentarne – wpis 3610.podporucznik rezerwyabsolwent WSH w KrakowieSąd w LeskuKatyńTarach Zdzisławpodporucznik rezerwyurzędnikPKPKatyńTatarczyk Henrykpodporucznik rezerwyprawniksąd w KatowicachKatyńWiśniowski Alfredpodporucznik rezerwyKatyń
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Pułki artylerii lekkiej II Rzeczypospolitej Kategoria:Polskie pułki artylerii lekkiej z okresu kampanii wrześniowej Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Bielsku Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Krakowie Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Oświęcimiu Kategoria:Oddziały 21 Dywizji Piechoty Górskiej Kategoria:Polskie jednostki artylerii utworzone w 1921 Kategoria:Polskie jednostki artylerii rozwiązane w 1939