thumb|Pieczęć nagłówkowa, podłużna 23 pal 23 pułk artylerii lekkiej (23 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

Swoje korzenie pułk wywodzi od sformowanego na początku sierpnia 1920 214 Wielkopolskiego pułku artylerii polowej, którego I dywizjon walczył w Bitwie Warszawskiej. Po kolejnych reorganizacjach utworzony został 23 pal, a jego pokojowym garnizonem został Będzin. II dywizjon pułku był detaszowany w Żorach. Pułk był organiczną jednostką artylerii 23 Górnośląskiej Dywizji Piechoty. Pod względem wyszkolenia oddział podporządkowany był dowódcy 5 Grupy Artylerii.

214 Wielkopolski pap Początki 23 pułku artylerii lekkiej sięgają lipca 1920, kiedy to zapadła decyzja, aby na bazie baterii zapasowej 14 Poznańskiego pułku artylerii ciężkiej przystąpić do organizacji zalążków przyszłego 214 Wielkopolskiego pułku artylerii polowej pod dowództwem ppłk. Rudolfa Underki. Na stanowiska dowódców dywizjonów zostali wyznaczeni odpowiednio: por. Edmund Bartkowski, mjr Adam Brzeski i por. Piotr Michalski. 13 sierpnia zakończyła się organizacja I dywizjonu. Wyposażony w niemieckie 77 mm armaty polowe wz. 16 w tym dniu wyruszył na front. Kiedy I dywizjon wymaszerował na front, na Sołaczu nadal prowadzono prace organizacyjne w kolejnych dywizjonach. 4., 5. bateria, podobnie jak i I dyon, otrzymała 77 mm armaty polowe wz. 16, a 6 bateria 105 mm haubice polowe wz. 98. Baterie III dyonu także nie miały jednolitego uzbrojenia. 7 bateria posiadała dwa 150 mm działa wz. 13, 8 bateria – cztery 150 mm haubice wz. 02, 9 bateria cztery 150 mm haubice polowe wz. 16. Oprócz sprzętu artyleryjskiego w każdej baterii znajdowały się dwa karabiny maszynowe. Na wyposażeniu znajdował się sprzęt łączności i optyczno-mierniczy. Szkolenie w pododdziałach napotykało liczne trudności, które spowodowane były różnorodnością sprzętu artyleryjskiego oraz brakiem regulaminów i podstawowych instrukcji do sprzętu artyleryjskiego, do działoczynów czy musztry.

Walki I/214 pap Bezpośrednio po sformowaniu dywizjon liczył 13 oficerów, 5 podchorążych, 65 podoficerów, 427 kanonierów i 406 koni. W czasie walk wszedł w skład grupy operacyjnej płk. Jarosława Aleksandrowicza, której zadaniem było powstrzymanie czołowych oddziałów sowieckiej 4 Armii, która wtargnęła na Pomorze, opanowała Brodnicę i zaczęła zbliżać się do rejonu przepraw na Wiśle w pobliżu Fordonu. Jeden z podjazdów III Korpusu Kawalerii Gaja-Gaja przekroczył Wisłę w okolicy Nieszawy. Skierowano tam 1 baterię z zadaniem wsparcia kontrataku piechoty, który miał wyrzucić nieprzyjaciela na drugi brzeg rzeki. Po wykonaniu postawionego zadania, bateria pozostała w rejonie Nieszawy z zadaniem obrony przepraw. thumb|Tadeusz Skwarczyński, Zarys historii wojennej 23-go pułku artylerii polowej

16 sierpnia, działający nadal w składzie grupy operacyjnej płk. Aleksandrowicza dywizjon (bez 1 baterii), załadowany został na transport kolejowy i przez Toruń, Kowalewo przewieziony do Jabłonowa. Dowódca grupy postanowił przeprowadzić 18 sierpnia dwa zbieżne uderzenia na Brodnicę. Piechota z artylerią i częścią kawalerii oraz zaimprowizowany pociąg pancerny „Wilczek” miały uderzyć z rejonu Jabłonowa w kierunku południowo-wschodnim, zaś druga część kawalerii, pociąg pancerny „Wilk” z kompanią szturmową w kierunku północno-wschodnim. Pierwsza grupa została wzmocniona 2/214 pap, a 3 bateria pozostała w odwodzie. Dowódca dywizjonu wyznaczył ppor. Franciszka Packa oficerem łącznikowym przy piechocie. 2 bateria zajęła stanowiska ogniowe na północ od folwarku Czekanowo i otworzyła ogień do nieprzyjaciela zajmującego okoliczne wzgórza. Po serii polskich ataków nieprzyjaciel przystąpił do odwrotu w kierunku Brodnicy. Baterie ostrzeliwały cały czas wycofujących się Sowietów, aż polska piechota zdobyła Brodnicę. W walkach pod Brodnicą wyróżnili się między innymi: ogniomistrzowie Józef Mocek i Antoni Bruzi, kpr. Rybczyński oraz bomb. Antoni Marcinkowski i Michał Kochański.

Po bitwie pod Brodnicą dywizjon powrócił do Poznania, a po jego uroczystym powitaniu na Błoniach Grunwaldzkich dołączył do swego macierzystego pułku, stacjonującego i szkolącego się na terenie poligonu Biedrusko.

Rozwiązanie pułku W listopadzie 1920 pułk zwalniał żołnierzy starszego rocznika, a z uwagi na fakt, że był pułkiem „ochotniczym” i „nadliczbowym”, nie otrzymywał uzupełnień. Z końcem grudnia rozwiązany został III dywizjon, a jego żołnierze uzupełnili pozostałe pododdziały. Rozkaz ministra spraw wojskowych z 15 stycznia 1921 nakazywał z dniem 20 stycznia rozwiązać ochotniczy 214 Wielkopolski pułk artylerii polowej. Dotychczasowy dowódca pułku mjr Adam Brzeski objął dowództwo I dywizjonu przemianowanego na IV dywizjon 15 pułku artylerii polowej, a II dywizjon stał się IV dywizjonem 17 pułku artylerii polowej. Później oba dywizjony zostały wcielone do VII Brygady Rezerwowej.

Obsada personalna 214 Wielkopolskiego pap dowódca pułkuppłk Rudolf Underkamjr Adam Brzeskidowódca I dywizjonupor. Edmund Bartkowskidowódca 1 bateriippor. Maksymilian Hawelt,dowódca 2 bateriippor. Witold Bałachowskidowódca 3 bateriippor. Zdzisław Szulcdowódca II dywizjonumjr Adam Brzeskidowódca III dywizjonupor. Piotr Michalski

23 pal w garnizonach thumb|X-lecie 23 pal w Będzinie – widok na defiladę wszystkich dywizjonów pułku thumb|Wręczenie sztandaru 23 pal na krakowskich Błoniach – przedstawiciele komitetu fundacji przekazują sztandar gen. dyw. Juliuszowi Rómmlowi

Formowanie i zakwaterowanie Na podstawie rozkazu O.I.Szt. L. 24000/Mob. ministra spraw wojskowych, generała porucznika Kazimierza Sosnkowskiego, z 30 listopada 1920, dotychczasowa VII Brygada Rezerwowa została przeformowana w 23 Dywizję Piechoty. 30 kwietnia 1921 przybyło do pułku „wojenne” dowództwo 14 pułku artylerii polowej, tworząc dowództwo nowego „pokojowego” 23 pułku artylerii polowej, z dowódcą ppłk. Jerzym Krynickim. Będące w jej strukturze oba dywizjony byłego 214 pap posłużyły do sformowania 23 pułku artylerii polowej. Z uzupełnień przybyłych z 2 pułku artylerii ciężkiej utworzony został trzeci dywizjon.

W kwietniu 1922 pułk został przezbrojony we francuskie 75 mm armaty wzór 1897.

Pokojowym garnizonem pułku został Będzin. II dywizjon pułku był detaszowany w Żorach. 23 pap był organiczną jednostką artylerii 23 Górnośląskiej Dywizji Piechoty. Pod względem wyszkolenia oddział podporządkowany był dowódcy 5 Grupy Artylerii.

Szkolenie w pułku Pobór młodych żołnierzy do pułku prowadzony był na zasadzie eksterytorialnej. Polacy stanowili większość, liczącą około 70–80% stanu osobowego. Szkolenie pierwszego rocznika dzieliło się na dwa okresy: miesięczna szkoła rekruta i wspólne ćwiczenia z drugim rocznikiem. Szkolenie podstawowe rozpoczynało się w listopadzie lub w kwietniu i dzieliło się na dwa podokresy. W pierwszym żołnierze mieli zaadaptować się do warunków życia wojskowego. Dużą wagę przywiązywano do musztry pieszej oraz gimnastyki. Zwracano też uwagę na opanowanie przez żołnierzy podstawowych wiadomości ogólnych. W drugim podokresie dokonywano podziału kanonierów na członków obsługi dział, jezdnych, zwiadowców, łącznościowców, obsługę karabinów maszynowych, sanitariuszy, służby weterynaryjne oraz podkuwaczy. Po zakończeniu pierwszego okresu szkolenia przydzielano żołnierzy do macierzystych pododdziałów, gdzie następowało dalsze szkolenie. Najzdolniejszych kierowano do pułkowej szkoły podoficerskiej, na kursy zwiadowców i łącznościowców organizowane przez sztab pułku. W miesiącach letnich pułk przechodził szkołę ognia na obozach ćwiczebnych. Tam żołnierze ćwiczyli działoczyny, tematy: bateria i dywizjon zaprzężony, umocnienia polowe artylerii, jazda konna, ostre strzelania z dział, służba w polu, zwiad, musztra piesza, ćwiczenia taktyczne z piechotą, strzelanie z kbk i ckm. Letnia koncentracja była w zasadzie sprawdzianem stopnia wyszkolenia bojowego pułku.

Działania w ramach GO „Śląsk” thumb|Marszałek Edward Śmigły-Rydz na Zaolziu. Defilada w Cieszynie – przejazd przodków artyleryjskich z jaszczami. Jesienią 1938 pułk uczestniczył w działaniach mających na celu odzyskanie ziem Śląska Zaolziańskiego. Zgodnie z rozkazem marszałka Polski Edwarda Rydza-Śmigłego, 21 września 1938 pododdziały 23 pal opuściły miejsce stałego postoju w Będzinie i Żorach, udając się marszem pieszym w rejon granicy z Czechosłowacją w okolice Cieszyna. Tam pułk zajął stanowiska ogniowe. W godzinach rannych 2 października polskie oddziały wkroczyły na teren Zaolzia. Żołnierze polscy byli serdecznie witani przez ludność pochodzenia polskiego. Po defiladzie przed marsz. Rydzem-Śmigłym w Czeskim Cieszynie pododdziały 23 pal 11 października zostały skierowane do Orłowej. Z początkiem grudnia przeniosły się w rejon Karwiny i tam pozostawały do czasu zakończeni akcji, po czym wróciły do swoich macierzystych garnizonów.

Zmiany organizacyjne w pułku Z dniem 1 kwietnia 1925 5 bateria przemianowana została na 3 baterię wg etatu nr 7 i weszła w skład II dywizjonu. Jednocześnie zmieniono numerację dotychczasową III dywizjonu w Żorach, przemianowując go na II dywizjon, pozostawiając jednocześnie w dotychczasowym miejscu dyslokacji, natomiast II dywizjon z Będzina przemianowano na III dywizjon.31 grudnia 1931, na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. ministra spraw wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego, 23 pap został przemianowany na 23 pułk artylerii lekkiejDz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 XII 1931, poz. 473. Wraz z fortyfikowaniem Górnego Śląska przystąpiono w ramach 23 Dywizji Piechoty do formowania jednostek specjalnych do ich obsadzenia. W pierwszym rzędzie sformowano trzy bataliony piechoty specjalnej (fortecznej) jako czwarte w 11., 73. i 75 pułku piechoty. W ślad za nimi, we wrześniu 1938, utworzono w 23 pułku artylerii lekkiej IV dywizjon przeznaczony do umieszczenia w umocnieniach Obszaru Warownego „Śląsk”, jako artyleria stała (w tradytorach) bądź ruchoma. Poszczególne baterie przed wybuchem wojny przydzielono: 10 bateria do IV batalionu 11 pułku piechoty, 11 bateria do IV batalionu 75 pułku piechoty i 12 bateria do IV batalionu 73 pułku piechoty.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939dowódca pułkupłk Jan II KijowskiI zastępca dowódcyppłk Władysław Ryłkoadiutantkpt. Jan Stanisław Szulclekarz medycynypor. lek. Włodzimierz Bołądźstarszy lekarz weterynariimjr Leon Matolskioficer zwiadowczymjr Kazimierz SzczęśniakII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Franciszek Talarczykoficer mobilizacyjnykpt. adm. (art.) Stanisław Kazimierz Solakzastępca oficera mobilizacyjnegopor. adm. (art.) Piotr Kozakaoficer administracyjno-materiałowykpt. Józef lll Kwiecińskioficer gospodarczykpt. int. Bolesław Lucjan Kozakiewiczoficer żywnościowyppor. Adam Firsztdowódca plutonu łącznościkpt. Julian Chodkowskidowódca szkoły podoficerskiejkpt. Zbigniew Hilary Malewskizastępca dowódcypor. Marian Józef Niedzielskidowódca plutonuppor. Witold Brzozowskidowódca plutonuppor. Józef Marciniakdowódca plutonu zwiadowcówppor. Kazimierz Smolskidowódca plutonu łącznościpor. Stanisław Jan Piechdowódca I dywizjonumjr Marian Eugeniusz Mazarakidowódca 1 bateriikpt. Jerzy Antoni Kamińskidowódca plutonupor. Jan Żmudzkidowódca 2 bateriipor. Tadeusz Cieślikdowódca plutonuppor. Tadeusz Edward Domagaładowódca 3 bateriipor. Edward Władysław Kułakowskidowódca II dywizjonumjr Roman Józef Brenneradiutant dywizjonukpt. Kazimierz Marian Pichetapomocnik dowódcy batalionu ds. gosp.kpt. adm. (art.) Bronisław Jan Pieladowódca 4 bateriikpt. Mikołaj Józef Stranzdowódca plutonupor. Roman Szelągdowódca 5 bateriikpt. Bolesław Wisławskidowódca plutonuppor. Karol Orłowskidowódca 6 bateriikpt. Stefan Wolbekdowódca plutonuppor. Aleksander Józef Kopaniakdowódca III dywizjonumjr Jan IV Orłowskidowódca 7 bateriikpt. Wacław Kluczewskidowódca 8 bateriikpt. dypl. Leon Fudakowskidowódca plutonupor. Fugeniusz Marekdowódca 9 bateriikpt. Jan Antoni Gorączkodowódca plutonuppor. Józef Kadajdowódca IV dywizjonu (fortecznego)vacatdowódca 10 bateriikpt. Jan Tonidowódca plutonupor. Edward Maciaszczyk