thumb|Kwiat thumb|Młode owoce thumb|Uprawa wanilii thumb|Suszenie „lasek waniliowych” Wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia Andrews) – gatunek pnącza z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje w stanie dzikim w lasach tropikalnych w Ameryce Środkowej i Południowej. Rozprzestrzeniona w uprawie i dziczejąca w wielu krajach w strefie międzyzwrotnikowej. Użytkowane są owoce zbierane przed ich dojrzeniem, suszone i preparowane. Zawierają one związek, który w wyniku fermentacji rozkłada się do waniliny o charakterystycznym smaku i zapachu – stosowanej do aromatyzowania pożywienia, w aromaterapii, do wyrobu perfum, olejków zapachowych, aromatyzowania tytoniu.

Rozmieszczenie geograficzne Gatunek ten występuje naturalnie w strefie tropikalnej Ameryki Środkowej i Południowej. Dziko rośnie na obszarze od południowego Meksyku poprzez kraje Ameryki Centralnej (Gwatemala, Belize, Kostaryka, Panama) po Kolumbię i Amazonię w Brazylii. Jako rozprzestrzeniony w uprawie i dziczejący obecny jest w innych krajach strefy międzyzwrotnikowej na obu kontynentach amerykańskich od Florydy na północy, po Paragwaj na południu. W Brazylii gatunek obecny jest w stanach: Amazonas, Amapá, Pará, Alagoas, Bahia, Ceará, Maranhão, Paraíba, Pernambuco, Sergipe, Mato Grosso i Rio de Janeiro. Poza tym storczyk ten rośnie jako introdukowany w różnych krajach Afryki równikowej, południowo-wschodniej Azji oraz na wyspach Oceanii.

Morfologia Pokrój Liana osiągająca do 10–12 m długości – jest storczykiem osiągającym największą wysokość. Pęd wspiera się i przytrzymuje podpór za pomocą korzeni przybyszowych. Liście Skrętoległe, mięsiste, jasno- i szarozielone, eliptyczne, gładkie i całobrzegie, o długości od 12 do 22 cm i szerokości od 4 do 8 cm, zaostrzone na wierzchołku. Kwiaty Duże, pachnące, zebrane w gęste grona składające się z 10–20 kwiatów. Naraz rozwijają się jednak pojedyncze kwiaty. Listki okwiatu wszystkie z wyjątkiem warżki podobne, o woskowym połysku i kolorze zielonkawo-żółtym, osiągają do 7 cm długości. Owoce Zielona, walcowata torebka osiągająca od 15 do 23 cm długości (czasem nawet do 30 cm), na końcach zwężająca się, o szerokości do 1 cm. Zawiera tysiące czarnych nasion o długości 0,4 mm w żółtawym i oleistym miąższu.

Biologia i ekologia Pnącze wymagające do wzrostu podpory w postaci drzewa lub krzewu. Kwiaty rozwijają się rano i tylko na kilka godzin. Zapylane są w obrębie pierwotnego zasięgu przez błonkówki z rodzajów Melipona, Eulaema i Euglossa oraz przez kolibry. Na obszarach gdzie gatunek został introdukowany wymaga ręcznego zapylenia.

Owoce zawierają do 3% wanilozydu, poza tym piperonal i w mniejszych ilościach inne substancje zapachowe. W wyniku fermentacji wanilozyd rozkłada się na wanilinę i waniol. Ten drugi związek w wyniku utlenienia przekształca się także w wanilinę.

Zastosowanie Historia Wanilia płaskolistna była uprawiana w czasach prekolumbijskich m.in. przez Totonaków w stanie Veracruz nad Zatoką Meksykańską. Majowie i Aztekowie używali jej do aromatyzowania napoju przygotowywanego z wody, nasion kakaowca i ostrych odmian papryki. Meksyk pozostawał przez długi czas głównym źródłem wanilii. Lokalna ludność zmuszana była do jej dostarczania władającym krajem Hiszpanom w formie podatku. W XIX wieku Francuzi przewieźli wanilię na Mauritius, Reunion i Madagaskar, później uprawa tego gatunku rozprzestrzeniła się szeroko w strefie międzyzwrotnikowej. Gatunek ten dostarcza ok. 95% owoców, tzw. lasek wanilii. Źródłem pozostałych kilku procent są dwa inne gatunki wanilii – na wyspach południowego Pacyfiku uprawiana jest V. tahitensis (takson problematyczny, najwyraźniej blisko spokrewniony z V. planifolia), a na Antylach – V. pompona.

Większość roślin uprawianych poza Meksykiem pochodzi z północno-centralnej części stanu Veracruz w Meksyku. Zróżnicowanie genetyczne zarówno populacji dziko rosnących, jak i roślin uprawianych w Meksyku jest znacznie większe niż poza tym krajem.

Sztuka kulinarna Roślina przyprawowa: Owoce w postaci produktu handlowego, zwanego laskami wanilii, mają kształt lasek, barwę czarnobrunatną, lekki połysk, podłużne bruzdowanie i cechują się charakterystycznym waniliowym zapachem, silnym zwłaszcza po przełamaniu, oraz korzennym, piekącym smakiem. Na powierzchni i wewnątrz owoców zauważalny jest biały nalot skrystalizowanej waniliny.

Laski wanilii przechowywane w cukrze nabierają silniejszego aromatu. Stosowane są poprzez moczenie w osłodzonej wodzie, którą wykorzystuje się do aromatyzowania potraw, podczas gdy laski wanilii mogą być po zasuszeniu przechowywane do kolejnego użycia. Dla zachowania aromatu muszą być przechowywane w suchych i szczelnych naczyniach, z dala od innych przypraw. Wanilia używana jest w kuchni także w postaci proszku, ekstraktu i cukru waniliowego (minimum 28% wanilii).

W strefie równikowej aromatyzowane wanilią są głównie napoje (kawa, herbata, alkohole), sosy słodkie i pikantne, desery lodowe. W kuchniach całego świata stosowana jest do aromatyzowania ciast, deserów, kompotów, twarożków, jogurtów, kremów tortowych i cukierków. Stanowi istotny aromat przy produkcji czekolad i likierów. Polecana jest do jej łączenia z cynamonem, imbirem i goździkami.

Jako zamiennik naturalnej wanilii stosowany jest cukier wanilinowy składający się z mieszaniny cukru i waniliny w ilości co najmniej 1%, zwykle w przedziale od 2,5 do 4,5%.

Roślina lecznicza i afrodyzjak Roślina wykorzystywana jest w medycynie ludowej w przypadku zaburzeń trawienia, chorób reumatycznych, gorączki i jako środek uspakajający. Od dawna też uznawana jest za afrodyzjak.

Inne zastosowania Wanilia stosowana jest jako repelent przeciw owadom, w aromaterapii, do wyrobu perfum, olejków zapachowych, aromatyzowania tytoniu.

Uprawa i zbiór Uprawiana jest na plantacjach, często w uprawach mieszanych wśród drzew kakaowca, muszkatołowca i nanercza. Zwłaszcza poza obszarem rodzimego występowania pędy wanilii są skracane, tak, by łatwo można było zapylać jej kwiaty ręcznie. Zbiór owoców następuje po kilku miesiącach ich dojrzewania, ale przed pełnym dojrzeniem. Oznaką dojrzałości do zbioru jest żółknięcie nasady torebki. Przeoczenie właściwego momentu do zbioru kończy się otwarciem torebki i wypłynięciem z niej aromatycznej masy wraz z nasionami. Owoce suszone są na matach na słońcu, na noc zwijane są w maty w celu „wypocenia”. Cykl suszenia i fermentacji powtarzany jest wielokrotnie przez kilka tygodni.

Przypisy

Kategoria:Waniliowe Kategoria:Rośliny przyprawowe