Urzędnik – najczęściej definiowany jest jako cywilny zawodowy funkcjonariusz publiczny zatrudniony w administracji publicznej na stanowisku urzędniczym, rozumianym typowo jako uczestniczące w wykonywaniu władzy publicznej na rzecz, w imieniu i z upoważnienia organu administracjiOsoby zatrudnione na stanowiskach urzędniczych można zaliczyć do grupy funkcjonariuszy publicznych.WSA: Wydawanie decyzji czyni z pracownika gminy funkcjonariusza publicznego.[Pojęcie osoby pełniącej funkcję publiczną https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2018/08/IWS_Bachmat-Pojęcie-osoby-pełniącej-funkcję-publiczną.pdf]., przy czym w przypadku szeregu określonych stanowisk w służbie cywilnej (powiatowego i wojewódzkiego lekarza weterynarii, wojewódzkiego inspektora jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych, dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, a także zastępców tych osób; ponadto dyrektora izby administracji skarbowej, naczelnika urzędu skarbowego, naczelnika urzędu celno-skarbowego, a także zastępców tych osób, o ile nie są funkcjonariuszami Służby Celno-Skarbowej) i służbie zagranicznej (pełnomocnego przedstawiciela Rzeczypospolitej Polskiej w innym państwie lub przy organizacji międzynarodowej i jego zastępcy) osoba je pełniąca wykonuje władzę publiczną w roli samodzielnego organuUstawa z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej ().Ustawa z dnia 21 stycznia 2021 r. o służbie zagranicznej ()..
Do urzędników nie zalicza się natomiast pozostałych osób pełniących funkcję publicznąUstawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. ()., w tym: pozostałych funkcjonariuszy publicznych kierowniczych stanowisk państwowych i samorządowych, stanowisk kierowników zespolonych, powiatowych lub gminnych służb, inspekcji i straży, a także osób pełniacych funkcję jednoosobowego organu lub członka kolegialnego organu administracji niezespolonej (z ww. wyjątkami) lub samorządu zawodu zaufania publicznegoUstawa o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe ().Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (). żołnierzy w służbie czynnej lub funkcjonariuszy służb państwowych, zatrudnionych w oparciu o administracyjnoprawny stosunek służbowy w umundurowanych służbach państwowych stanowisk w organach wymiaru sprawiedliwości lub prokuratury, które zarazem stanowią zawód służby publicznej, aplikantów w tych zawodachPrawo o prokuraturze; Prawo o ustroju sądów powszechnych; Prawo o ustroju sądów wojskowych; Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Ustawa o Sądzie Najwyższym; ustawa o kuratorach sądowych., a także kierowników i specjalistów w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, lekarzy sądowych oraz komorników sądowych i asesorów lub aplikantów komorniczychUstawa o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów; Ustawa o lekarzu sądowym; Ustawa o komornikach sądowych., osób pełniących funkcję jednoosobowego organu lub członka kolegialnego organu państwowych lub samorządowych osób prawnych pozostałych osób zatrudnionych w jednostce organizacyjnej dysponującej środkami publicznymi, chyba że wykonuje wyłącznie czynności usługowe innych osób, których uprawnienia i obowiązki w zakresie działalności publicznej są określone lub uznane przez ustawę lub wiążącą Rzeczpospolitą Polską umowę międzynarodową.
Można jednakże spotkać również poglądy, zgodnie z którymi nie każda osoba zatrudniona na stanowisku urzędniczym jest z założenia funkcjonariuszem publicznym[Informacja publiczna: nie każdy urzędnik jest funkcjonariuszem – wyrok NSA https://www.rp.pl/urzednicy/art10558721-informacja-publiczna-nie-kazdy-urzednik-jest-funkcjonariuszem-wyrok-nsa]..
Korpusy urzędników w Polsce Polskie prawo ustanawia aż sześć różnych korpusów urzędniczych, przy czym korpus służby zagranicznej nakłada się częściowo z korpusem służby cywilnej, jako że do obydwu tych korpusów należą m.in. wszyscy dyplomaci zawodowi, z kolei Korpus Urzędników Wyborczych nakłada się w większości z pozostałymi pięcioma korpusami.
Korpus służby cywilnej Przepisy dotyczące tego korpusu zawarte są w ustawie o służbie cywilnej ().
Miejsce zatrudnienia Korpus służby cywilnej tworzą osoby zatrudnione na stanowiskach urzędniczych w: Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, urzędach ministrów i przewodniczących komitetów wchodzących w skład Rady Ministrów oraz urzędach centralnych organów administracji rządowej, urzędach wojewódzkich oraz innych urzędach stanowiących aparat pomocniczy terenowych organów administracji rządowej podległych ministrom lub centralnym organom administracji rządowej, Krajowej Informacji Skarbowej i izbach administracji skarbowej; komendach, inspektoratach i innych jednostkach organizacyjnych stanowiących aparat pomocniczy kierowników zespolonych służb, inspekcji i straży wojewódzkich oraz kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży, chyba że odrębne ustawy stanowią inaczej, Centralnym Biurze Śledczym Policji, Biurze Spraw Wewnętrznych Policji, Biurze Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej, Biurze Nasiennictwa Leśnego, jednostkach budżetowych obsługujących państwowe fundusze celowe, których dysponentami są organy administracji rządowej,
a także powiatowi i graniczni lekarze weterynarii oraz ich zastępcy.
Do korpusu tego nie należą pracownicy zatrudnieni na stanowiskach urzędniczych w jednostkach wojskowych (w tym terenowych organach wykonawczych Ministra Obrony Narodowej) oraz w Komendzie Głównej Żandarmerii Wojskowej i innych jednostkach organizacyjnych Żandarmerii Wojskowej, jako że należą oni do korpusu urzędników państwowych.
Tryb zatrudnienia W skład korpusu służby cywilnej wchodzą: pracownicy służby cywilnej (zatrudnieni na podstawie umowy o pracę), urzędnicy służby cywilnej (zatrudnieni na podstawie mianowania) oraz osoby zajmujące wyższe stanowiska w służbie cywilnej (zatrudnione na podstawie powołania).
Zadania Zarówno pracownicy służby cywilnej, jak i urzędnicy służby cywilnej, mogą zajmować takie same stanowiska i wykonywać te same obowiązki służbowe. Różni ich podstawa nawiązania stosunku pracy, zakres uprawnień pracowniczych (urzędnicy służby cywilnej mają m.in. prawo do dłuższego urlopu wypoczynkowego) oraz wymagana ustawą dyspozycyjność (np. dyrektor generalny urzędu może w każdym czasie przenieść urzędnika służby cywilnej na inne stanowisko w tym samym urzędzie w tej samej lub w innej miejscowości, uwzględniając jego przygotowanie zawodowe; z kolei Szef Służby Cywilnej może przenieść urzędnika służby cywilnej do innego urzędu w tej samej miejscowości, a jeżeli przemawia za tym szczególny interes służby cywilnej, może przenieść urzędnika służby cywilnej do innego urzędu w innej miejscowości na okres nie dłuższy niż 2 lata).
Wymagania kwalifikacyjne dla pracowników służby cywilnej W służbie cywilnej może być zatrudniona osoba, która: jest obywatelem polskim, przy czym osoba nieposiadająca obywatelstwa polskiego może zostać zatrudniona na stanowisku pracy, na którym wykonywana praca nie polega na bezpośrednim lub pośrednim udziale w wykonywaniu władzy publicznej i funkcji mających na celu ochronę generalnych interesów państwa, jeżeli posiada znajomość języka polskiego potwierdzoną odpowiednim dokumentem; korzysta z pełni praw publicznych; nie była skazana prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe; posiada kwalifikacje wymagane na dane stanowisko pracy; cieszy się nieposzlakowaną opinią.
Wymagania kwalifikacyjne dla urzędników służby cywilnej Urzędnikiem służby cywilnej jest osoba zatrudniona w urzędzie administracji publicznej na podstawie mianowania zgodnie z zasadami określonymi w ustawie o służbie cywilnej. Urzędników służby cywilnej nazywa się także urzędnikami mianowanymi. Mianowania dokonuje Szef Służby Cywilnej w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgłoszenie do postępowania kwalifikacyjnego składa się w okresie od 1 stycznia do dnia 31 maja każdego roku. Postępowanie prowadzi Krajowa Szkoła Administracji Publicznej. W 2009 roku odbyło się ono w dniu 27 czerwca w Warszawskim Centrum EXPO XXI. Wzięło w nim udział 1059 pracowników służby cywilnej. Egzamin, składający się z trzech części (test umiejętności, test wiedzy i test umiejętności kierowniczych), zdało 530 osóbGazeta Prawna: Połowa kandydatów zdała egzamin na urzędnika mianowanego.. Limit mianowań w 2010 r. wynosi 1000 osób. W 2010 roku egzamin, składający się z dwóch części (test umiejętności i test wiedzy), odbył się w tym samym miejscu w dniu 3 lipca. Wzięły w nim udział 2494 osoby. Spełnienie przez pracownika warunków określonych w ustawie potwierdza dyrektor generalny właściwego urzędu. Na podstawie obowiązujących przepisów ustawy o służbie cywilnej o uzyskanie mianowania w służbie cywilnej może ubiegać się osoba, spełniająca następujące warunki: jest pracownikiem służby cywilnej, posiada co najmniej trzyletni staż pracy w służbie cywilnej, lub uzyskała zgodę dyrektora generalnego urzędu na przystąpienie do postępowania kwalifikacyjnego przed upływem tego terminu, jednak nie wcześniej niż po upływie dwóch lat od nawiązania stosunku pracy w służbie cywilnej, posiada tytuł magistra lub równorzędny (np. lekarz), zna co najmniej jeden język obcy spośród języków roboczych Unii Europejskiej lub język arabski, białoruski, chiński, islandzki, japoński, norweski, rosyjski, ukraiński, jest żołnierzem rezerwy lub nie podlega powszechnemu obowiązkowi obrony.
Wymagania kwalifikacyjne dla osób zatrudnionych na wyższych stanowiskach w służbie cywilnej Wyższymi stanowiskami w służbie cywilnej są stanowiska: dyrektora generalnego urzędu; kierującego departamentem lub komórką równorzędną w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, urzędzie ministra, urzędzie obsługującym przewodniczącego komitetu wchodzącego w skład Rady Ministrów, urzędzie centralnego organu administracji rządowej oraz kierującego wydziałem lub komórką równorzędną w urzędzie wojewódzkim, a także zastępcy tych osób; wojewódzkiego lekarza weterynarii i jego zastępcy; powiatowego lekarza weterynarii i jego zastępcy; wojewódzkiego inspektora jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych i jego zastępcy; kierującego komórką organizacyjną w Biurze Nasiennictwa Leśnego, a także zastępcy tej osoby; dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej i jego zastępcy dyrektora izby administracji skarbowej, naczelnika urzędu skarbowego, naczelnika urzędu celno-skarbowego, a także zastępcy tych osób, o ile nie pełni go funkcjonariusz Służby Celno-Skarbowej
W przypadku stanowisk dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, dyrektora izby administracji skarbowej, naczelnika urzędu skarbowego, naczelnika urzędu celno-skarbowego, a także zastępcy tych osób, może je zajmować osoba, która spełnia wymagania określone w ustawie o Krajowej Administracji Skarbowej. Pozostałe wyższe stanowiska w służbie cywilnej może zajmować osoba, która: posiada tytuł zawodowy magistra lub równorzędny; nie była skazana prawomocnym wyrokiem orzekającym zakaz zajmowania stanowisk kierowniczych w urzędach organów władzy publicznej lub pełnienia funkcji związanych z dysponowaniem środkami publicznymi; posiada kompetencje kierownicze; spełnia wymagania określone w opisie stanowiska pracy oraz w przepisach odrębnych
Korpus służby zagranicznej
Przepisy dotyczące tego korpusu zawarte są w ustawie o służbie zagranicznej.
Miejsce zatrudnienia i zadania Do korpusu tego należą: członkowie korpusu służby cywilnej zatrudnieni w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw zagranicznych, w tym dyplomaci zawodowi stanowiący personel dyplomatyczno-konsularny; pełnomocni przedstawiciele Rzeczypospolitej Polskiej w innym państwie lub przy organizacji międzynarodowej; pracownicy zagraniczni zatrudnieni na podstawie powołania w celu wykonywania obowiązków służbowych w placówce zagranicznej jako członkowie personelu dyplomatyczno-konsularnego; pracownicy krajowi zatrudnieni na podstawie powołania w celu wykonywania obowiązków służbowych w placówce zagranicznej jako członkowie personelu pomocniczego lub personelu obsługi.