Aragonia

Aragonia (hiszp. i arag. Aragón, kat. Aragó) – wspólnota autonomiczna i region historyczny w północno-wschodniej Hiszpanii. Region historyczny Aragonii obejmuje środkową część biegu Ebro. Pełna hiszpańska nazwa wspólnoty brzmi: "Comunidad Autónoma de Aragón".

Aragonia graniczy od północy z Francją, od wschodu z Katalonią, od południa z Walencją, a od zachodu z Kastylią-La Manchą, Kastylią i Leónem, La Rioja i Nawarrą. Składa się z trzech prowincji – Saragossa, Huesca i Teruel oraz 33 comarcas (powiaty). Region jest górzysty, przecięty rzeką Ebro.

Królestwo Aragonii wraz z Hrabstwem Barcelony (Katalonią), Królestwem Walencji i Królestwem Majorki tworzyło historyczną Koronę Aragonii. Od 1978 jest wspólnotą autonomiczną Hiszpanii. Stolicą Aragonii jest Zaragoza. 23 kwietnia obchodzony jest dzień świętego Jerzego (San Jorge), będący Dniem Aragonii.

Nazwa Nazwa Aragonii pochodzi od rzeki Aragón, która wypływa z Pirenejów i uchodzi do Ebro. Jej nazwa pochodzi z kolei z czasów przedrzymskich, prawdopodobnie z indoeuropejskiego rdzenia *ar oznaczającego płynącą wodę.

Demografia Ludność stolic prowincji:

Zaragoza – 647 373 mieszkańców Huesca – 52 059 mieszkańców Teruel – 33 238 mieszkańców

Inne miejscowości: Calatayud – 20 263 mieszkańców Ejea de los Caballeros – 16 941 mieszkańców Monzón – 15 806 mieszkańców Barbastro – 15 778 mieszkańców Alcañiz – 15 130 mieszkańców Utebo – 14 037 mieszkańców Fraga – 13 284 mieszkańców Jaca – 12 553 mieszkańców Tarazona – 10 875 mieszkańców Sabiñánigo – 9023 mieszkańców Binéfar – 8890 mieszkańców Caspe – 8206 mieszkańców Ateca – 2000 mieszkańców

Źródło INE (Instituto Nacional de Estadística), z 1 stycznia 2005.

Zgodnie ze spisem z 1991 Aragonię zamieszkiwało 1 178 000 osób, co stanowiło 2,95% całkowitej ludności Hiszpanii. Gęstość zaludnienia wynosiła 25,2 os./km².

W 2005 liczba ludności wzrosła do 1 269 027 osób.

Historia thumb|Brama w Daroca

W starożytności ziemie późniejszej Aragonii wchodziły w skład rzymskiej prowincji Hispania Tarraconensis. Od V wieku opanowana została przez Wizygotów. W 795 roku w północnej części dzisiejszej Aragonii powstała Marchia Hiszpańska, natomiast południowa część znajdowała się pod panowaniem Maurów.

Królestwo Aragonii powstało w 1035, wraz z objęciem władzy przez Ramiro I. Aragonia rozpoczęła ekspansję na południe, aby wyprzeć Maurów z Półwyspu Iberyjskiego. Na skutek tej ekspansji zajęła Baleary i Walencję. W XIV wieku Francja wypiera Katalończyków z Prowansji, zmuszając ich do ekspansji w basenie Morza Śródziemnego. W 1412 bezpotomnie umiera ostatni kataloński król Barcelony, a na tron wstępuje Ferdynand I. W 1479 Aragonia i Kastylia łączą się w królestwo Hiszpanii. Podczas wojny francusko-hiszpańskiej 1808–1809 w Aragonii miały miejsce zacięte walki w obronie Saragossy.

Po wojnie o sukcesję hiszpańską Aragonia została objęta reformami Nueva Planta. Zniesiono większość odrębnych instytucji politycznych dawnego Królestwa Aragonii, jednak część lokalnego prawa cywilnego została przywrócona już w 1711 rokuMichał Zbigniew Dankowski, Nueva Planta Filipa V – konstytucja absolutyzmu dla Korony Aragonii, Toruń 2023, s. 74–75..

Prezydenci wspólnoty autonomicznej 1983–1987: Santiago Marraco (PSOE) 1987–1991: Hipólito Gómez de las Roces (PAR) 1991–1993: Emilio Eiroa (PAR) 1993–1995: José Marco (PSOE) 1995–1995: Ramón Tejedor (PSOE), p.o. 1995–1999: Santiago Lanzuela Marina (PP) 1999–2011: Marcelino Iglesias (PSOE) 2011–2015: Luisa Fernanda Rudi Ubeda (PP) od 2015: Javier Lambán (PSOE)

Język W Aragonii mówi się głównie w języku kastylijskim (hiszpańskim), będącym językiem oficjalnym w całej Hiszpanii. W niektórych miejscach używa się także aragońskiego i katalońskiego: Język kastylijski jest językiem oficjalnym i używanym na całym terytorium aragońskim, posiada on także pewną odmienność dialektyczną (dialekt aragońsko-kastylijski), która wynika z kontaktu z językiem aragońskim, dominującym na tym obszarze do XV wieku; Język aragoński jest używany w małych miejscowościach prowincji Huesca, pewne jego ślady pozostały w języku mówionym w prowincjach Zaragoza i Teruel, a także poza Aragonią w La Rioja i Nawarra. Język kataloński jest używany w niektórych powiatach wschodniej części Aragonii, które tworzą tzw. "Franję" (Franja de Levante).

Zobacz też Królestwo Aragonii władcy Aragonii

Przypisy

!