Kiryskowate, kiryski (Callichthyidae) – rodzina małych ryb sumokształtnych (Siluriformes), przez polskich akwarystów błędnie nazwana sumikowatymi. Obejmuje ponad 200 opisanych gatunków, w tym wiele popularnych słodkowodnych ryb akwariowych. Powszechnie nazywane są kiryskami (układ łusek na ich ciele przypomina budową kirys). Często mylone z rybami z rodziny kirysowatych (Doradidae), z którymi, choć nie są blisko spokrewnione, zaliczane są do nieformalnej grupy sumików pancernych. Niektóre gatunki potrafią pokonywać krótkie odcinki po lądzie. W zapisie kopalnym kiryskowate znane są z formacji La Venta ze środkowego miocenu (Hoplosternum sp.) i z formacji Maiz Gordo, z późnego paleocenu (†Hoplisoma revelatum).
Taksonomia Kiryskowate należą do podrzędu Loricarioidei. Rodzina uznawana jest za grupę siostrzaną wobec zbrojnikowatych (Loricariidae), Scoloplacidae oraz AstroblepidaeJohn P. Sullivan, et al., A phylogenetic analysis of the major groups of catfishes (Teleostei: Siluriformes) using rag1 and rag2 nuclear gene sequences, Molecular Phylogenetics and Evolution 41 (3), s. 636-662, 2006..
Kiryskowate są trzecią pod względem liczby gatunków rodziną sumokształtnych. Uznaje się ponad 220 gatunków tych ryb, przy czym każdego roku opisywane są noweRon Fricke, Jon David Fong, Genera, Species, References [online], Eschmeyer’s Catalog of Fishes, 8 lipca 2025 [dostęp 2025-07-28]Angelica C. Dias, et al., Phylogenomic analyses in the complex Neotropical subfamily Corydoradinae (Siluriformes: Callichthyidae) with a new classification based on morphological and molecular data, Zoological Journal of the Linnean Society 203 (3), s. 1-31, 2024.. Callichthyidae dzieli się na dwie podrodziny: Callichthyinae oraz Corydoradinae.
Niemal 90% wszystkich kiryskowatych należy do Corydoradinae, z czego większość, bo około 180 gatunków historycznie przypisywano do rodzaju Corydoras. Od momentu swojego wyodrębnienia w 1952 roku podrodzina Corydoradinae przechodziła przez liczne rewizje taksonomiczne. Rodzaje takie jak Brochis czy Scleromystax były przez jednych badaczy synonimizowane z Corydoras, a przez innych uznawane za odrębne taksony. W końcu, badania morfologiczne i molekularne, których wyniki opublikowano w 2024 roku wykazały istnienie siedmiu różnych rodzajów w ramach podrodziny. W ten sposób przywrócono nazwy Gastrodermus, Osteogaster i Hoplisoma, wcześniej uznawane za synonimy Corydoras. Część gatunków Corydoras przeniesiono także do rodzajów Scleromystax oraz Brochis.
Podrodzina Callichthyinae zrzesza w sobie obecnie pięć rodzajów ryb: Callichthys, Dianema, Hoplosternum, Lepthoplosternum oraz MegalechisCristiane Kioko Shimabukuro-Dias, et al., Molecular phylogeny of the armored catfish family Callichthyidae (Ostariophysi, Siluriformes), Molecular Phylogenetics and Evolution 32 (1), s. 152-163, 2004..
Poniżej kladogram całej rodziny kiryskowatych (Callichthyidae).
Morfologia Ciało kiryskowatych osłonięte jest pancerzem utworzonym z dwóch rzędów płytek kostnych biegnących wzdłuż ciała po obydwu jego bokach. Mały otwór gębowy znajduje się w położeniu dolnym, jest wyposażony w jedną lub dwie pary dobrze rozwiniętych wąsików. W płetwie grzbietowej i w płetwach piersiowych występuje twardy promień tworzący kolec. Płetwa tłuszczowa również wspiera się na kolcu. Jelito kiryskowatych okresowo funkcjonuje jako dodatkowy narząd oddechowy.
230x230px|thumb|Kirysek czaprakowy (Scleromystax barbatus)|lewoPrzedstawiciele podrodziny Corydoradinae mierzą od 3 do 12 cm długości. Ich ciała są zgarbione i bocznie spłaszczone, na ogół dość krępe, z wyjątkiem ryb z rodzajów Aspidoras, Scleromystax i Gastrodermus, które zazwyczaj są bardziej podłużne i smuklejsze. Pyszczki są zaokrąglone, a u niektórych gatunków wyraźnie wydłużone. Wąsiki krótkie. lewo|mały|231x231px|Osteogaster melanotaenia Sumy z podrodziny Callichthyinae osiągają od 9 do 24 cm długości. Są to podłużne ryby o opływowym kształcie ciałach. Otwór gębowy jest spłaszczony, wyposażony w długie wąsiki.
Występowanie Zasięg występowania kiryskowatych obejmuje Amerykę Południową. Poza tym kontynentem tylko Hoplosternum punctatum spotykany jest w kilku rzekach Panamy, a Hoplosternum littorale w rzekach i jeziorach Florydy w Stanach Zjednoczonych, gdzie został zawleczonyHoplosternum littorale [online], iNaturalist [dostęp 2025-07-28]. lewo|mały|232x232px|Dianema długowąsa (Dianema longibarbis) 240px|right|thumb|Kirysek szmaragdowy (Brochis splendens)
Ekologia Callichthyidae zasiedlają większość środowisk słodkowodnych, w tym wody stojące lub wolno płynące, o różnym stopniu natlenienia. Spotykane są w dużych rzekach o słabym nurcie, w jeziorach, na terenach zalewowych, bagnach, ale też w zwartych i bogatych w tlen strumieniach czy potokach. Jeden gatunek, Aspidoras mephisto, został odnaleziony w wodach jaskinionwych systemu Anésio-Russão w środkowej BrazyliiLuiz Fernando Caserta Tencatt, Maria Elina Bichuette, Aspidoras mephisto, new species: The first troglobitic Callichthyidae (Teleostei: Siluriformes) from South America, PLoS ONE 12 (3), s. 1-24, 2017.. Kiryskowate zajmują zazwyczaj dno zbiorników, przeszukując detrytus w poszukiwaniu pożywienia, choć niektóre gatunki, takie jak kirysek sierpoplamy (Gastrodermus hastatus) czy karłowaty (G. pygmaeus), aktywnie pływają w toniCorydoras hastatus [online], SeriouslyFish [dostęp 2025-07-28]. mały|238x238px|Kirysek karłowaty (Gastrodermus pygmaeus) Większość kiryskowatych z podrodziny Callichthyinae po osiągnięciu dojrzałości wiedzie samotniczy tryb życia. Jedynie młode osobniki przebywają w grupach. Składają jaja na roślinach w pobliżu powierzchni wody, kilka z nich buduje gniazda z pęcherzyków powietrza.
Przedstawiciele Corydoradinae preferują gromadne życie. Ikrę składają na podłożu, a w akwarium również na szybach.
Kiryskowate a działalność człowieka Wiele gatunków kiryskowatych to popularne ryby akwariowe. Należy tu wspomnieć przede wszystkim o gatunkach z rodzajów Hoplisoma oraz Osteogaster, takich jak kirysek spiżowy (O. aenea), kirysek panda (H. panda), kirysek Sterby (H. sterbai) czy kirysek pstry (H. paleatum), które są powszechnymi mieszkańcami akwariów domowych, ze względu na nieduże wymagania środowiskowe. W handlu akwarystycznym funkcjonuje duża liczba kirysków reprezentujących jeszcze nieopisane gatunki. Do ich oznaczania służy specjalnie stworzona numeracja, nadająca każdemu niepoznanemu jeszcze przez naukę kiryskowi unikatowym kod cyfrowy poprzedzony literą C (od Corydoras) lub skrótem CW (od Corydoras World, strony internetowej, na której po raz pierwszy pojawił się ten typ numeracji)Rob McLure, What the heck is a CW number? [online], ScotCat, lipiec 2020 [dostęp 2025-07-28]. Podobny system funkcjonuje w przypadku nieopisanych przedstawicieli zbrojnikowatych. mały|237x237px|Kiryśnik czarnoplamy (Megalechis thoracata) Większe gatunki z podrodziny Callichthyinae w rdzennym zasięgu swojego występowania są lokalnie hodowane i poławiane jako ryby konsumpcyjne.
Zobacz też kiryśnik lista rodzin ryb Uwagi
Przypisy Krystyna Kowalska, Jan Maciej Rembiszewski, Halina Rolik Mały słownik zoologiczny, Ryby, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973 Nazewnictwo ryb egzotycznych, AKWARIUM, Nr 1-2/70
Bibliografia