Andrzej Marek Wyrwa (ur. 22 marca 1955 w Krzyżu WielkopolskimOświadczenie majątkowe Andrzeja Wyrwy [online] [dostęp 2021-02-06]., zm. 17 listopada 2022 w Poznaniu) – polski historyk i archeolog specjalizujący się w dziejach wczesnego średniowiecza, kulturze materialnej wczesnośredniowiecznej Polski oraz historii zakonu cysterskiego. Profesor nauk humanistycznych. Wieloletni szef ekspedycji archeologicznej w Łeknie. Dyrektor Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.
Życiorys Na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu studiował równolegle historię i archeologię. W trakcie studiów zdobywał doświadczenie archeologiczne w Novae i wielu stanowiskach archeologicznych w kraju. Stopień magistra historii uzyskał w 1978, a magistra archeologii w 1981. Następnie podjął pracę na uczelni. W 1985 doktoryzował się na podstawie pracy „Kronika Arlberyka z Trois-Fontaines jako źródło do dziejów Europy Środkowej i Wschodniej” (promotor: Jerzy Strzelczyk). 1 stycznia 1996 uzyskał stopień doktora habilitowanego (rozprawa habilitacyjna: „Procesy fundacyjne wielkopolskich klasztorów cysterskich linii altenberskiej: Łekno. Ląd, Obra”). Od 2003 do 2009 roku wykładał równolegle na Wielkopolskiej Wyższej Szkole Turystyki i Zarządzania. Od 2004 posiadał tytuł naukowy profesora. Od 2007 profesor zwyczajny. Na macierzystym uniwersytecie był wykładowcą – prowadził wykład kursowy z prahistorii oraz seminarium z okresu wczesnego średniowiecza. Pełnił też funkcję zastępcy przewodniczącego odwoławczej komisji dyscyplinarnej dla studentów UAM i inne. Od 2008 był dyrektorem Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Od 2003 do 2016 roku był przewodniczącym Rady Koordynacyjnej Szlaku Cysterskiego w Polsce przy opacie Prezesie Polskiej Kongregacji Cystersów oraz członkiem licznych towarzystw naukowych.
Nagrody i odznaczenia Laureat nagrody Człowiek Roku Mediów Lokalnych 2012. Został uhonorowany m.in. Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, odznaką honorową „Za Zasługi dla Województwa Wielkopolskiego” i innymi.
Działalność naukowa Do jego zainteresowań naukowych należały: historia osadnictwa (przemiany osadnicze i kulturalne we wczesnej Wielkopolsce), interdyscyplinarne badania nad łekneńskim kompleksem osadniczym i dziejami klasztoru cysterskiego w Łeknie-Wągrowcu, dzieje i kultura cystersów w Europie Środkowej ze szczególnym uwzględnieniem Polski i WielkopolskiMediewistyka.net.. W latach 1982–2007/8 kierował ekspedycją archeologiczną IH UAM „Łekno” w miejscowości o tej nazwie, które w toku badań przyjęły formę interdyscyplinarnych badań archeologiczno–architektonicznych. W ich trakcie odsłonięto relikty grodu, romańską rotundę i średniowieczny klasztor oraz zrekonstruowano liczne aspekty życia dawnych mieszkańców. Jako jeden z pierwszych w nauce zbadał wiek budowli kamiennych poprzez datowanie metodą węgla C14 resztek węgla drzewnego zawartego zaprawie użytej do murowania.
Wypromowane prace doktorskie Crux bipatibulata. Recepcja krzyża z podwójnymi ramionami w Polsce, 2004, Marek Kołyszko Program ikonograficzny dekoracji cysterskiego kościoła parafialnego w Tarnowie Pałuckim w świetle przemian duchowości zakonu, 2005, Ewa Gałązka Społeczna interpretacja wybranych wczesnośredniowiecznych cmentarzysk rzędowych w perspektywie gender studies i lifecycle analysis, 2010, Dariusz Błaszczyk. Kształtowanie się podstaw naukowych archeologii w Wielkopolsce do 1918 roku, 2018, Jakub Linetty
Wybrane publikacje Pałuki – nazwa i terytorium w świetle źródeł i literatury: stan badań, 1989, Procesy fundacyjne wielkopolskich klasztorów cysterskich linii altenberskiej. Łekno-Ląd-Obra, 1995; Szlak cysterski w Wielkopolsce, 1996, Powstanie zakonu cystersów i jego rozwój na ziemiach polskich w średniowieczu, 1999, Opactwo cysterskie Łekno-Wągrowiec (1153–1835/6): Zarys dziejów, 1998, Opactwa cysterskie na Pomorzu: zarys dziejów i kultury, 1999, Biskup Chrystian i jego próba fundacji klasztoru cysterskiego w Prusach, 2002. Dokument fundacyjny klasztoru cysterskiego w Łeknie z roku 1153, wstęp, omówienie i komentarz Andrzej M. Wyrwa, przekład Anna Strzelecka, Poznań 2003 Pietas Eclesiae et fides plebis. Szkice z dziejów religijności i wierzeń na ziemi łekneńskiej od średniowiecza do czasów nowożytnych, 2006 Alberyk z Trois Fontaines i jego średniowieczna kronika świata, w: Cognitioni Gestorum. Studia z dziejów średniowiecza dedykowane Profesorowi Jerzemu Strzelczykowi, red. D.A. Sikorski, A.M. Wyrwa, Poznań-Warszawa 2006, s. 319–344. Najstarsze związki Wielkopolski z Europą (od drugiej połowy X do końca XIII wieku). Zarys problemu, w: Ecclesia – kultura – potestas. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa. Księga ofiarowana Siostrze Profesor Urszuli Borkowskiej OSU, Kraków 2006, s. 51–68 Polska Kongregacja Cystersów i jej opaci prezesi, w: Ingenio et Humilitate. Studia z dziejów zakonu cystersów i Kościoła na ziemiach polskich dedykowane Ojcu Opatowi dr. Eustachemu Gerardowi Kocikowi OCist., Poznań-Katowice-Wąchock 2007, s. 71–112 Przyczynki do rekonstrukcji klimatu w prahistorii i czasach historycznych na Pałukach w świetle interdyscyplinarnych badań łekneńskiego kompleksu osadniczego, 2008 Zabobony, „wampiry” i remedia antywampiryczne. Przyczynek do poznania zachowań funeralnych, w: Czarownice. Funeralia Lednickie. Spotkanie 2, red. Jacek Wrzesiński, Poznań 2008 [wydanie II uzupełnione i poszerzone], s. 43–66. Święty Jakub Apostoł. Malakologiczne i historyczne ślady peregrynacji z ziem polskich do Santiago de Compostela, 2009 Łekno i jego dziedzictwo, Kronika Wielkopolski, nr 2(130), Poznań 2009, s. 5–29 Lednickie serc pamiątki. Legenda i wiersze z połowy XIX wieku, wybór i wstęp Andrzej M. Wyrwa, opracowanie tekstów Mariola Olejniczak, A.M. Wyrwa, Lednica 2009 Udział zakonu cysterskiego w kształtowaniu tożsamości kulturowej Europy (w świetle jego struktur organizacyjno-prawnych w średniowieczu), w: Cistercium Mater Nostra. Tradycja – historia- kultura, red. Marcin Starzyński, Kraków 2009, t. III, s. 11–24 Klasztory cysterskie w Łeknie i Wągrowcu [Seria Szlak cysterski w Polsce, t. 1], Bydgoszcz 2010 Klejnot architektury drewnianej ziem polskich. Kościół św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim. Wielkopolska, Bydgoszcz 2011 Wyrwa, Przeszłość i jej poznanie, czyli o potrzebie badań interdyscyplinarnych w naukach historycznych, w: Archeologia versus historiam – historia versus archeologiam, czyli jak wspólnie poznawać średniowiecze, red. M. Brzostowicz, M. Przybył, D. A. Sikorski, Poznań 2012, s. 137–152 Symbolika ryby i miejsce ryb w diecie klasztornej, w: Ryby w kulturze i rekultywacja środowiska wodnego. Szkic historyczny i badania hydrobiologiczne, red. A.M. Wyrwa, Bydgoszcz 2012, s. 7–48 A.M. Wyrwa, Drogi św. Jakuba w Polsce: uwarunkowania historyczne a współczesna praktyka pielgrzymowania, w: Drogi Jakubowe i inne szlaki pątnicze w Polsce i Czechach. Svatojakubské cesty a jiné poutní stezky v Polsku a Česku, red. Štěpán Sittek, ks. Norbert Widok, Opole 2012, s. 15–33; Z Dziejów Kultury Chrześcijańskiej na Śląsku 75; ; Svatojakubské cesty v Polsku: historické souvislosti a současná poutní praxe, w: Drogi Jakubowe i inne szlaki pątnicze w Polsce i Czechach. Svatojakubské cesty a jiné poutní stezky v Polsku a Česku, red. Štěpán Sittek, ks. Norbert Widok, Opole 2012, s. 34–45; Z Dziejów Kultury Chrześcijańskiej na Śląsku 75 J. Górecki, A.M. Wyrwa, The staurotheke from Ostrów Lednicki, [w:] M. Salamon, M. Wołoszyn, A. Musin, P. Špehar, M. Hardt, M. P. Kruk, A. Sulikowska-Gąska (red.), Rome, Constantinople and Newly-Converted Europe: Archaeological and Historical Evidence, U źródeł Europy Środkowo-Wschodniej / Frühzeit Ostmitteleuropas 1,2, Kraków-Leipzig-Rzeszów-Warszawa 2012, t. II, s. 173–191 Rotunda pw. Św. Piotra w Łeknie na tle architektury wczesnopiastowskiej, w: III Forum Architecturae Poloniae Mediewalis, red. K. Stala, Kraków 2013, s. 341–371; ISSN 0860-097X (online) B.Ciciora, A.M. Wyrwa, Zaprowadzenie chrześcijaństwa w Polsce. Krótkie studium obrazu Jana Matejki „Zaprowadzenie chrześcijaństwa R.P. 965”, Dziekanowice – Lednica 2013 [wyd. Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy] (online) Święty Stefan Harding. Przyczynek do badań nad jego kultem na ziemiach polskich, Cistercium Mater Nostra. In orbe, Lux et sidera. Studia z dziejów Zakonu Cysterskiego dedykowane Davidowi H. Williamsowi w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, t. VI, Kraków 2012-2013, s. 197–206, ISSN 1898-4614. Benedyktyni w kształtowaniu monastycznego oblicza Polski piastowskiej do poł. XII w. Stan i potrzeby badań oraz uwagi do ciągle nierozpoznanych problemów, Fontes Archaeologici Posnanienses, Poznań 2013, t. 49, s. 7–25, ISSN 0071-6863. Gdecz – Giecz. Scire est reminisci. Krótka historia wydobywania z zapomnienia rezydencji piastowskiej, Dziekanowice – Lednica 2014 [wyd. Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy] Gród w Wieleniu i jego miejsce w państwie pierwszych Piastów (rozdział III), w: H. Machajewski, T. Olszacki, A.M. Wyrwa, Dzieje Wielenia do czasów wczesnonowożytnych (XVI w.), Wieleń 2014, s. 31-54[rozdział w monografii, s. 112], . Wczesnośredniowieczny srebrny skarb z Tarnowa (Łekna). Informacje na temat jego odkrywania, Studia Lednickie, t. XIII, Dziekanowice – Lednica 2014, s. 95–111, ISSN 0860-7893. Pomniki Historii” – pomne miejsca naszej przeszłości, w: Museion Poloniae Maioris. Rocznik Naukowy Muzeów Wielkopolskich, red. A.M. Wyrwa, t. 1, Poznań 2014, s. 79–105 Palatia – pałace, zamki, dwory państwowe, rodowe i rodzinne gniazda. Kilka uwag odnośnie pojęcia rezydencji, ich prezentacji i ochrony w muzeach na wolnym powietrzu, Acta Scansenologica, Sanok 2015, t. 11, s. 9–29, ISSN 0208-8053. Architektura murowana w Polsce XII–XIII wieku. Stan i perspektywy badań. Szkic do problemu, Fontes Archaeologici Posnanienses, t. 51, Poznań 2015, s. 37–56, ISSN 0071-6863. Święty Jakub Apostoł. Malakologiczne i historyczne ślady peregrynacji z ziem polskich do Santiago de Compostela, wyd. II zmienione i poszerzone, Lednica 2015 (Biblioteka Studiów Lednickich, tom XIII. Seria C – Dissertationes ad fontes spectantes, tom 1), ISSN 1732-5471, ISSN 2081-268X, . Jak książę Mieszko chrześcijaninem się stawał. Opowiastka na starych księgach oparta i wyobraźnią kształtowana, ilustrowała Aneta Dmowska, Lednica 2016; [książeczka dla dzieci w wieku od ok. 8. – 14 lat] Europa und die Zisterzienser. Einfluss der Zisterzienser auf die Entwicklung der europäischen Kulturidentiät – eine Skizze, Cistercienser Chronik (900 Jahre Clairvaux. 900 Jahre Morimond), Bergenz 2016, Nr 123, Heft 2, s. 301–323, ISSN 0379-8291. Dokument fundacyjny Zbyluta dla klasztoru cysterskiego w Łeknie z 1153 roku, red. naukowa, wstęp, omówienie i komentarz A.M. Wyrwa, tłumaczenie A. Strzelecka, Poznań-Gniezno 2016, s. 112, . T. Szczurek, A.M. Wyrwa, Brakteaty cysterskie (?) z połowy XIII wieku z badań archeologiczno-architektonicznych kościoła pw. św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim, w: Nummi et Humanitas. Studia ofiarowane profesorowi Stanisławowi Suchodolskiemu w 80 rocznicę urodzin, red. M. Bogucki, W. Garbaczewski, G. Śnieżko, Warszawa 2017, s. 527–550, . A.M. Wyrwa, „Dźwięk z przeszłości”. Rekonstrukcja średniowiecznego dzwonu (sygnaturki) z klasztoru cysterskiego pw. NMP i św. Piotra w Łeknie, w: Gemma Gemmarum. Studia dedykowane prof. Hannie Kóčce – Krenz, cz. I, red. A. Różański, Poznań 2017, s. 281–318, . A. M. Wyrwa, Radzim zapomniany i przywrócony pamięci ślad osadnictwa z Przeszłości. Introductio, w: Radzim. Gród i wieś nad Wartą, red. Andrzej Kowalczyk, Michał Skoczyński, Andrzej M. Wyrwa, Dziekanowice 2017, s. 9–13; ISSN 1732-5471 ISSN 2083-1285 . A.M. Wyrwa, Cisterciana. Studia z dziejów i kultury Zakonu Cysterskiego Societas Vistulana; Seria Cistercium Mater Nostra. Studia et dicumenta 4, Kraków 2017, s. 1–629; [monografia]