10 pułk artylerii ciężkiej (10 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
10 pułk artylerii ciężkiej został sformowany 5 października 1921 z połączenia 2 dywizjonu artylerii ciężkiej Legionów i 11 Kresowego dywizjonu artylerii ciężkiej. Z chwilą wcielenia w skład pułku dotychczasowy 2 dac został przemianowany na I dywizjon, a 11 dac na II dywizjon. Do 1939 pułk stacjonował w Pikulicach (garnizon Przemyśl). W 1939 pułk zmobilizował między innymi: 60 dywizjon artylerii ciężkiej, 2 dywizjon artylerii ciężkiej, 22 dywizjon artylerii ciężkiej, 24 dywizjon artylerii ciężkiej, I dywizjon 5 pac. Po zakończeniu mobilizacji pułk został rozformowany.
Geneza i walki przyszłych pododdziałów 10 pac Formowanie i działania I/2 pułku artylerii ciężkiej (I/10 pac) W listopadzie 1918 kpt. Tadeusz Bogdanowicz rozpoczął formowanie na Cytadeli w Warszawie „dywizjonu artylerii ciężkiej na Cytadeli”. Jeszcze w grudniu dywizjon przemianowany został na I/2 pułku artylerii ciężkiej Legionów. W sierpniu dwubateryjny dywizjon przemieścił się do Mińska. Będąc w ciągłej walce, jego baterie miały swój udział w zdobyciu Borysowa i osiągnęły linię Berezyny. 15 listopada w skład dywizjonu weszła bateria pozycyjna „Andrzej” uzbrojona w zdobyczne dwa działa 3-calowe i dwa działa 6-calowe.
20 grudnia dywizjon przewieziony został do Radomia celem reorganizacji i tam pozostawał do końca marca 1920.
Na początku czerwca I/2 pac (bez 3 baterii) przybył nad Berezynę z zadaniem wsparcia piechoty w czasie powstrzymywania ofensywy sowieckiej. 4 lipca ruszyła kolejna ofensywa wojsk Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego. Sytuacja na froncie była katastrofalna i dywizjon rozpoczął działania opóźniające.Ostatecznie 5 sierpnia dywizjon znalazł się w rejonie Małkini. Tu, wbrew pierwotnym rozkazom, nie zdecydował się na porzucenie ciężkiego sprzętu, a kpt. Bogdanowicz przekonał dowództwo 2 Dywizji Piechoty Legionów i poprowadził oddział okrężną drogą przez Nur na drugi brzeg Bugu.
W tym samym czasie 3 bateria nadal znajdowała się w Radomiu. Z braku rozkazów, dowódca baterii ppor. Czapski podjął samodzielną decyzję udania się do Warszawy i tym sposobem bateria uczestniczyła w ostatniej fazie walk o Stolicę.
Pozostałe baterie w okresie bitwy warszawskiej pozostawały w odwodzie Naczelnego Wodza. Dopiero 20 sierpnia baterie 1. i 2 wspierały swoim ogniem działania piechoty w rejonie Wojsławice–Hrubieszów. 29 sierpnia, w rejonie Uchani 2 bateria walczyła z kozakami Budionnego. Za swoją postawę w tym boju dowódca 2 baterii został odznaczony Orderem Virtuti Militari V klasy, a obsługi – Krzyżami Walecznych.
Po przewiezieniu koleją na północ, działający już w pełnym składzie dywizjon uczestniczył w pościgu za nieprzyjacielem. Ostatecznie, 12 października odzyskano Mołodeczno, a zwiady bateryjne działały głównie jako pododdziały kawalerii. Baterie ogniowe natomiast kilkakrotnie ostrzeliwały straże tylne bolszewików. 18 października zawieszenie broni zastało dywizjon w Wilejce i Kuczeńcach, gdzie zakończył się jego szlak bojowy.
Po wojnie, 11 grudnia 1920, rozkazem dowódcy 2 Dywizji Piechoty Legionów nr 313/org., dywizjon zostaje przemianowany na I dywizjon 10 pułku artylerii ciężkiej.
Formowanie i walki I/11 pułku artylerii ciężkiej (II/10 pac) Początki I dywizjonu 11 pułku artylerii ciężkiej sięgają marca 1919, kiedy to gen. Józef Haller nakazał utworzenie w Senie, na bazie francuskiego 229 pułku artylerii, polskiego pułku artylerii. Pułk składał się z dwóch baterii 75 mm armat, jednej 155 mm haubic i baterii mieszanej o dwóch armatach kal. 105 mm i 2 armatach kal. 120 mm. Jeszcze we Francji pułk został przemianowany na pułk artylerii Dywizji Instrukcyjnej Armii gen. Hallera.
W końcu maja 1919 pułk przez Niemcy przybył do Włocławka. Tam też został formalnie rozformowany. Jednocześnie z dniem 1 września dowództwo I dywizjonu przeorganizowano na dowództwo I/11 pułku artylerii ciężkiej. Na początku stycznia 1920 dowództwo dywizjonu przeszło do Grudziądza. Tam do I dyonu włączono utworzoną we Francji w Wogezach byłą 10 baterię 1 pułku artylerii ciężkiej por. Zajdla.
W styczniu 1920 bateria przegrupowała się do Grudziądza i I/11 pac już całością sił przeszedł do Chełmna. Tu nastąpiła reorganizacja oddziału − zlikwidowano dowództwo II/11 pac oraz dowództwo pułku. Ostatecznie jednobateryjny I/11 pac mjr. Aleksandra Batorego 7 maja 1920 odjechał na front wschodni, wchodząc w skład Grupy Poleskiej. Bateria wyróżniła się skutecznie zwalczając ogniem bolszewickie pociągi pancerne. Pod Ozierszczyzną zlikwidowała próbę forsowania Dniepru niszcząc szereg łodzi i innych środków przeprawowych. Na początku czerwca została przewieziona koleją w rejon Nachowa, gdzie przez kilka dni wspierała ogniem własną piechotę. 26 czerwca, prowadząc działania opóźniające, przeszła na linię rzeki Ippa w rejonie Ptyczy. Tu, 30 czerwca zwalczała sowieckie statki na Prypeci. Zniszczyła dwa z nich i uszkodziła monitor. Następnie przetransportowana została koleją do Pińska, gdzie dołączyła do dowództwa macierzystego dywizjonu i dalej już w jego składzie odeszła do Brześcia. Przez 5 dni dywizjon skutecznie wspierał ogniem własną piechotę. Jednak wobec obejścia polskich pozycji obronnych, oddział musiał się wycofać do Kocka, a następnie za Wieprz.16 sierpnia rozpoczęła się kontrofensywa znad Wieprza. 1 bateria maszerowała w odwodzie Dywizji Górskiej przez Łuków, Siedlce, Sokołów, Suraż do Białegostoku. 15 września dowództwo I/11 pac wraz z 1 baterią odeszły z Białegostoku do Brześcia i dołączyły do macierzystej 11 Dywizji Piechoty.
3 sierpnia 1920 w baterii zapasowej pułku w Stanisławowie ukończono formowania 2 baterii por. Romana Palmiego i 3 baterii por. Ferdynanda Mülnera. Z dniem 8 sierpnia obie baterie weszły w skład 11 Brygady Artylerii, a trzy dni później przybyły do Warszawy, wchodząc w skład macierzystej 11 Dywizji Piechoty. Obsadziły odcinek od toru kolejowego po szosę Warszawa–Radzymin i stąd wspierały ogniem 47 pułk piechoty. 15 sierpnia baterie strzelały nocą niszcząc szereg stanowisk broni maszynowej, ostrzeliwując odwody i stanowiska artylerii wroga. 16 sierpnia 2. i 3 bateria odeszła do odwodu. Dopiero 26 sierpnia baterie wróciły na front, tym razem w rejon Brześcia. 6 września 3 bateria wzięła udział w wypadzie na Pożeżyn. 9 września 2. i 3 bateria uczestniczyły w natarciu na Kobryń. 15 września 2. i 3 bateria powróciły do Brześcia, gdzie doszło do ich połączenia się z dowództwem I/11 pac oraz 1 baterią.
23 września 11 Dywizja Piechoty nacierała na Berezę Kartuską. Dywizjon (bez 1 baterii) wspierał działania XXII Brygady Piechoty na Horsk, a 1 bateria pozostawała w odwodzie. Po odzyskaniu Berezy Kartuskiej prowadzono działania na Zarzecze. 30 września I/11 pac dotarł do Baranowicz, skąd ruszono na Ostrów i Krzywoszyn. Nad Szczarą dywizjon przez kilka dni wspierał własną piechotę, a następnie ruszył szosą na Słuck, docierając 4 października do Sieniawki. 11 i 12 października 3 bateria wspierała z powodzeniem piechotę w natarciu na miasto. W dalszym pościgu dywizjon udziału już nie brał, kończąc w Słucku swój szlak bojowy.
W grudniu 1920 I dywizjon 11 pułku artylerii ciężkiej został przeformowany na samodzielny 11 dywizjon artylerii ciężkiej. Na początku 1921 zapadła decyzja o włączeniu go w skład nowo powstającego 10 pułku artylerii ciężkiej. 24 kwietnia dywizjon przegrupował się do Przemyśla i tam został przemianowany na II dywizjon 10 pułku artylerii ciężkiej.
Bilans walk W czasie walk na froncie poległo sześciu żołnierzy, z tego z I/2 pac dwóch, a z 11 dac czterech. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari odznaczonych zostało jedenastu żołnierzy, a Krzyżem Walecznych 71 żołnierzy.lewo|66x66px|Order Virtuti Militari Kawalerowie Virtuti MilitariŻołnierze I/ 2 pułku artylerii ciężkiej Legionów i 11 dywizjonu artylerii ciężkiej odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militarimjr Tadeusz Bogdanowicz (I/2 pac)por. Stanisław Królikiewicz (I/2 pac)mjr Aleksander Batoryogn. Antoni Frydelkpr. Bronisław Kordowskippor. Zbigniew Mokrzeckimjr Ferdynand Müllnerpor. Roman Palmichor. Jakub Wojnarowiczppor. Edward Wójcikiewicz por. Jerzy Younga de Lenie Ponadto Krzyżem Walecznych zostało odznaczonych 29 oficerów, 1 chorąży i 41 szeregowych I/2 pac oraz 14 oficerów i podchorążych oraz 38 szeregowych 11 dac.
Pułk w garnizonie Przemyśl thumb|Koszary i stajnie jednostki thumb|Działownia 10 pac thumb|Przysięga na działo kanonierów pułku thumb|Kasyno oficerskie 10 pac thumb|Przeglądu 10 pac dokonuje dowódca artylerii OK X gen. A. Kowalewski
Formowanie i zmiany organizacyjne 10 pułk artylerii ciężkiej został sformowany 5 października 1921 z połączenia 2 dywizjonu artylerii ciężkiej Legionów i 11 Kresowego dywizjonu artylerii ciężkiej. Z chwilą wcielenia w skład pułku dotychczasowy 2 dac został przemianowany na I dywizjon, a 11 dac na II dywizjon. W 1923 w skład pułku wchodziło: dowództwo, trzy dywizjony artylerii ciężkiej po trzy baterie, kadra oddziału łączności i kadra baterii zapasowej.
W 1925 wprowadzono pokojowe Ordre de bataille artylerii polskiej. W 10 pac rozpoczęto formowanie III dywizjonu. W składzie pułku znalazło się siedem baterii mieszanych 2- i 3-działowych, wyposażonych we francuskie 105 mm armaty wz. 13 i 155 mm haubice wz. 17. W 1929 wprowadzono kolejne zmiany organizacyjne. Zlikwidowano 3. baterię, a pozostałe przekształcono w 4-działowe. Od tej pory każdy z trzech dyonów dysponował dwiema bateriami, przy czym baterie 1., 2., 4. i 5. posiadały na stanie haubice, a 7. i 8. bateria – armaty. Z niewielkimi zmianami stan ten przetrwał do ogłoszenia mobilizacji w 1939.W 1925 wszedł w życie Plan mobilizacyjny „S”. Zgodnie z nim 10 pac miał rozwinąć się do etatów wojennych i osiągnąć gotowość marszową w 10 dniu mobilizacji powszechnej. Ponadto pułk miał zmobilizować: pluton maskowania nr 101 oraz dowództwo Brygady Artylerii nr 16; samodzielną baterię artylerii plot. nr 101 oraz dowództwo artylerii nr 52, kompanię pomiarów artylerii nr 10 oraz szefostwo artylerii i służby uzbrojenia OK X; baterię zapasową 10 pac, baterię marszową oraz Oficerską Szkołę Artylerii przeniesioną z Torunia. Plan ten obowiązywał aż do maja 1938, kiedy to wprowadzono w życie nowy plan mobilizacyjny oznaczony kryptonimem „W”.