Świebodzice

Świebodzice () – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim.

Miasto położone u stóp Pogórza Wałbrzyskiego, na Pogórzu Świebodzickim, w środkowym biegu rzeki Pełcznicy, na skraju Książańskiego Parku Krajobrazowego. Miasto leży na wysokości od ok. 280 do 425 m n.p.m. (góra Grabnik). Świebodzice należą do aglomeracji wałbrzyskiej.

Nazwa miasta Niemiecka nazwa miejscowości Freiburg oznacza po polsku Wolne miasto. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 we Wrocławiu wymienia nazwę miasta zanotowaną w dokumencie łacińskim z 1291 Friburg podając jej znaczenie „Freie Burg des Bolko I” – „Wolny zamek Bolka I”. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Freiberga.

Po 1945 miastu nadano polską nazwę Świebodzice, którą urzędowo zatwierdzono 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (). (świeboda to po staropolsku wolność).

Historia mały|Panorama miasta na rycinie z 1738 według rysunku F.B. Wernera. W głębi, na wzgórzu, widoczny Zamek Książ 1203 – pierwsza wzmianka historyczna o osadzie, która powstała w związku z rozwojem zamku w pobliskim Książu przed 1228 – pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim 1228 – biskup wrocławski Wawrzyniec konsekruje kościół św. Mikołaja 1242 – Marboto de Czetaros (Czetryc) staje się zarządcą książęcego zamku w Świebodzicach 1279 – Henryk Probus w przywileju zwraca się do świebodziczan „mieszczanie” – przyjmowana data nadania praw miejskich 1293 – włączenie Świebodzic do księstwa jaworsko-świdnickiego 1300 – średniowieczny łaciński utwór opisujący żywot świętej Jadwigi Vita Sanctae Hedwigis wymienia pod nazwą Cyrna„Monumenta Poloniae Historica”, Tom IV, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1884, „Vita Sanctae Hedwigis”, s. 617. jedną z obecnych dzielnic Świebodzic Ciernie dawniej zwane również Zirlau oraz Czarna Świdnicka. pocz. XIV w. – budowa murów miejskichJanusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk – przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 197. 1310 – książę Bernard na prośbę patrycjatu świdnickiego pozbawia Świebodzice przywileju miejskiego 1337 – książę jaworsko-świdnicki Bolko II Mały przywraca i rozszerza prawa miejskie 1344 – miasto zdobyte przez króla czeskiego Jana II poł. XIV w. – Freiburg należy do związku 15 miast księstwa świdnickiego, które posiadało prawo bicia monety 1392 – śmierć wdowy po Bolku II, Agnieszki – włączenie Świebodzic do Czech 1427 – miasto trzykrotnie oblegają wojska taborytów 1492 – król Czech Władysław Jagiellończyk nadaje Świebodzicom przywilej organizowania „ciepłych jarmarków” w dzień św. Mateusza 1509 – Władysław Jagiellończyk sprzedaje Świebodzice i zamek Książ Konradowi Hochbergowi 1614 – pierwsza świebodzicka szkoła 1618–1648 – wojna trzydziestoletnia: rabunki wojsk szwedzkich, epidemie 1745 – włączenie Świebodzic do Prus 1774 – najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta niemal doszczętnie trawi miasto 1775–1811 – intensywna odbudowa 1809 – do Świebodzic wkraczają wojska francuskie, Fryderyk Kramsta zakłada Fabrykę Lnu i Płótna 1830 – Hochbergowie przestają być właścicielami miasta 1842 – powołano do życia spółkę pod nazwą Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzickie Towarzystwo Kolejowe, która zajęła się budową pierwszej linii kolejowej w kierunku Sudetów 1843 – otwarcie linii kolejowej Wrocław – Świebodzice (do Świebodzic docierają pociągi) przedłużona w 1853 do Wałbrzycha 1847 – Gustav Becker zakłada warsztat zegarmistrzowski produkujący zegary 1867 – rodzi się Emil Krebs, sinolog i poliglota 1850 – warsztat zegarmistrzowski Gustava Beckera stopniowo przekształca się w wielką fabrykę zegarów znaną na całym świecie mały|Willa Jana Mikulicza-Radeckiego 1905 – w Świebodzicach odbywa się uroczysty pochówek polskiego profesora i chirurga Jana Mikulicza-Radeckiego, pomysłodawcy nowych technik operacyjnych i narzędzi chirurgicznych oraz jednego z pionierów antyseptyki i aseptyki, zamieszkującego we Wrocławiu i niegdyś podświebodzickiej Pełcznicy (obecnie dzielnicy miasta) po 1890 r. (zachowały się jego nagrobek na miejscowym cmentarzu oraz jego willa w Pełcznicy) 1935 – fabryka Zegarów Gustava Beckera kończy swoją działalność Podczas II wojny światowej w Świebodzicach od 12 stycznia do połowy lutego 1945 znajdował się obóz pracy – filia niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen, w której przebywało 150 kobiet żydowskich przywiezionych z Węgier, pracujących w miejscowej fabryce koncernu AEG wytwarzającej części samolotoweFilie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Informator. Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych, rok 2008, s. 26–27. .. 1946 – miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa wrocławskiego na terenie powojennej Polski pod nazwą FryborkPierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w 1945. mały|Rynek podczas prac remontowych w 2013 24 lutego 1954 – w pobliżu stacji kolejowej dochodzi do katastrofy kolejowej – ginie kilkanaście osób, kilkadziesiąt zostaje rannych 1957 – przyłączenie do Świebodzic Pełcznicy 1972 – przyłączenie Cierni 1979 – odsłonięcie pomnika ku czci Ludowego Wojska Polskiego na ówczesnym placu 22 LipcaRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 775. 1990 – pierwsze po II wojnie światowej demokratyczne wybory władz miejskich 1997 – zniszczenia wskutek wielkiej powodzi 2000 – odsłonięcie pomnika Jana Mikulicza-Radeckiego 1 września 2002 – zniszczenia po wielkiej powodzi. Zalane zostały między innymi Ciernie i Pełcznica 21 czerwca 2012 – ustanowiony nowy herb oraz nowa flagaOd dziś Świebodzice mają nowy herb i flagę. Ładne?. 8 kwietnia 2017 – największa katastrofa budowlana w historii miasta; w wyniku zawalenia się kamienicy zginęło 6 osób, a 4 zostały ranne.

W latach 1968–1972 miasto było siedzibą władz gromady Świebodzice, ale nie należało do niej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego.

Zabytki mały|Mury obronne (XIII w.) Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: mały|Klasycystyczny ratusz miejski mały|Brama do parku Książ mały|Ruiny kościoła św. Anny obszar staromiejski Kościół św. Mikołaja w Świebodzicach, parafialny, wzniesiony w XIII w., XV w., 1811, k. XIX w.; wyposażenie częściowo renesansowe, częściowo z XIX w., barokowe ołtarze boczne przeniesione ze Strzegomia, żyrandol z ok. 1700, organy z 1898 dawny kościół ewangelicki, obecnie rzym-kat., pw. śś. Piotra i Pawła, wzniesiony w latach 1776–1779 na planie krzyża w stylu klasycystycznym, restaurowany w 1975 Mauzoleum von Kramstów w Świebodzicach, na cmentarzu komunalnym, ul. Wałbrzyska, z 1880Grobowiec Rodziny Kramsta – Erbbegräbnis der Familie E. Kramsta polska-org.pl. ratusz miejski, wybudowany w 1781 w stylu klasycystycznym fragmenty murów obronnych – pochodzą prawdopodobnie z XIII w., rozebrane w większości przez Francuzów w 1809 d. zajazd, ul. Jeleniogórska 9 piwnice d. słodowni, ul. Krasickiego 15, z drugiej połowy XIX w. łaźnia, ob. dom handlowy,ul. Lipowa 12, z końca XIX w. pałac, obecnie dom pomocy społecznej – DPS, ul. Mickiewicza 8, zbudowany w l. 1858–1875 – XIX w., w stylu neorenesansu angielskiego, otoczony parkiem i zwierzyńcem, dziś siedziba zgromadzenia zakonnego Sióstr Szkolnych de Notre Dame budynki w zespole zamku Książ, z 1792, w drugiej połowy XIX, ul. Wałbrzyska 44-46: dom „szwajcarski” I dom „szwajcarski” II brama wjazdowa na teren zespołu Świebodzice–Ciernie kościół pomocniczy pw. św. Franciszka z Asyżu, wzniesiony w pierwszej połowy XIII w., w XV w. przebudowany na gotycki, wyposażenie pochodzące z różnych epok, gotyckie sakramentarium z 1352, fresk z XV wieku przedstawiający św. Krzysztofa, 1891 Świebodzice–Pełcznica kościół pw. św. Anny, ruiny (prawdopodobnie) z przełomu XII i XIII w., na przełomie i XIV–XV w. przebudowany ze stylu romańskiego na gotyk inne zabytki: willa Jana Mikulicza-Radeckiego w Pełcznicy cmentarz żydowski stare kamienne krzyże monolitowe o nieznanym pochodzeniu i przeznaczeniu; pojawiająca się hipoteza, że są to tzw. krzyże pokutne, nie ma oparcia w żadnych dowodach i oparta jest wyłącznie na nieuprawnionym, błędnym założeniu, że wszystkie stare kamienne monolitowe krzyże, są krzyżami pokutnymi wolno stojący zlepieniec pobielony w Cierniach złamany maltański w Cierniach wmurowany z żółtego piaskowca w Cierniach łaciński wolno stojący, zlepieniec, naprzeciw budynków Osiedla Sudeckiego przy stacji benzynowej PKN Orlen.

Ochrona przyrody Na obszarze gminy znajduje się niewielka część rezerwatu przyrody Przełomy pod Książem koło Wałbrzycha chroni on przełomowe odcinki rzeki Pełcznicy i strumyka Szczawnik wraz z całą różnorodnością fauny i flory.

Struktura powierzchni mały|Plac Jana Pawła II mały|Kamienice przy ul. Jeleniogórskiej mały|Fragment Rynku i ul. Kopernika Według danych z 2023 r. Świebodzice mają obszar 30,44 km² (176. miejsce w kraju), w tym: użytki rolne: 69% użytki leśne: 11% Miasto stanowi 4,1% powierzchni powiatu.

Demografia Dane z 30 czerwca 2004 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 23 233 100 12 233 52,7 11 000 47,3Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 763 401,7 361,2

Piramida wieku mieszkańców Świebodzic w 2014. 690x480px

Ludzie związani ze Świebodzicami

Gospodarka W okresie Polski Ludowej na terenie Świebodzic działało wiele zakładów produkcyjnych i usługowych, do najważniejszych należały m.in. Zakłady mechanizowanego sprzętu domowego „Predom-Termet”, Odlewania Metali „Famalen”, Wytwórnia Urządzeń Klimatyzacyjnych „Klimator”, wytwórnia sprzętu komunikacyjnego, Świebodzicka Fabryka Zegarów, Zakłady Aparatury Elektrycznej „Refa”, Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Silena”, Fabryka Lin i Powrozów „Defalin”, Świebodzickie Zakłady Odzieżowe „Rafio”, fabryka mebli, wytwórnia materiałów budowlanych, browar, Zakłady Przemysłu Cukierniczego „Śnieżka”.

Na terenie miasta istnieje podstrefa Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej „Invest Park” (Kelvion Sp. z o.o.,SEGEPO-REFA Sp. z o.o.Vasco Tech sp. z o.o.,Enwar Sp zo.o., Droper Logistic Sp. z o.o.)., Isopak Poland Sp.z o.o

Inne ważne przedsiębiorstwa produkcyjne to: Termet S.A, Schneider Electric Energy Poland Sp. z o.o., Śnieżka–Invest Sp. z o.o, PPHU „Defalin” Group SA, Moneva Polska Sp. z o.o., Capricorn S.A, Masterform S.A., CAST s.j.

W mieście funkcjonują markety: Dino (1), Biedronka (4), Aldi (1), Action (1), Intermarche (1), Bricomarche (1), Polo Market (1), Media Expert (1), drogeria Rossmann (1), Drogeria Hebe (1) Kik (1) oraz Plac Targowy.

Transport Transport drogowy Droga krajowa nr 34: Dobromierz – Świebodzice Droga krajowa nr 35: Bielany Wrocławskie – Wałbrzych – Golińsk – granica państwa Droga wojewódzka nr 374: Stanowice – Świebodzice

Komunikacja miejska i podmiejska Komunikacja miejska w Świebodzicach obsługiwana jest przez Zakład Gospodarki Komunalnej. Do 31 grudnia 2015 miasto zlecało przewozy na jedynej miejskiej linii zewnętrznym firmom w ramach przetargu. Sytuacja zmieniła się 1 stycznia 2016, kiedy to po mieście zaczęły jeździć nowe, kupione w 2014 przez miasto, autobusy Mercedes-Benz O530. Od tej pory gmina na własną rękę realizowała przewozy na linii miejskiej nr 1. W marcu 2019 powstały 3 linie: 0,1 i 2.

Komunikację podmiejską obsługuje od 8.09.2018 MPK Świdnica na linii 31A(linia zawieszona) oraz prywatne firmy m.in. P.W.H.D., Piotr Żuk, Grzenio, Bobo-Trans, Dex Trans na pozostałych liniach

Linie miejskie: LiniaTrasa0Os. Sudeckie – Pętla, Dworzec PKP, Królowej Elżbiety1Pełcznica (Długa – pętla), Przemysłowa, Pływalnia – Wodne Centrum Rekreacji, Kamiennogórska – Cmentarz2Ciernie – Pętla, Przemysłowa, Kamiennogórska – Cmentarz, Hipermarket Tesco Linie podmiejskie