thumb|Plaque des Enfers – najsłynniejszy ze znanych amuletów przeciw Lamasztu. Zbiory Luwru (AO 22205). Okres nowoasyryjski (934–612 p.n.e.) thumb|Amulet przeciw Lamasztu, brąz, znaleziony w Iraku, IX-VII w. p.n.e.; zbiory Muzeum Starożytnego Wschodu w Stambule. LamasztuPoczątkowo imię to błędnie odczytywano jako Labartu, patrz: Ungnad A., Labartu oder Lamaštu?, w: Zeitschrift für Assyriologie 2 (1925), s. 108. (akad. Lamaštu; sum.ddim3.me)hasło lamaštu, The Assyrian Dictionary, tom 9 (L), The Oriental Institute, Chicago 1973, s. 66. – w religii mezopotamskiej rodzaj żeńskiego demona, groźnego dla kobiet w czasie porodu i w połogu, powodującego choroby lub śmierć niemowląt i małych dzieci, oraz dla karmiących matek.
Źródła pisane związane z Lamasztu W mitologii mezopotamskiej występuje dużo różnego rodzaju demonów. Większość z nich jest jednak mało znana, gdyż teksty udzielają niewielu informacji na ich temat. Do nielicznych wyjątków należy Lamasztu. Wiedza o niej jest stosunkowo rozległa, gdyż nauka dysponuje całym szeregiem tekstów, w których demonica występuje. W większości są to teksty o charakterze magicznym – zaklęcia i rytuały. Najstarsze znane teksty sumeryjskie i akadyjskie dotyczące Lamasztu pochodzą z okresów starobabilońskiego i staroasyryjskiegoPatrz m.in.: M. V. Tonietti, Un incantesimo sumerico contro la Lamaštu, „OrNS (Orientalia)” 48 (1977), s. 301–310 ; W. von Soden, Eine altbabylonische Beschwörung gegen die Dämonin Lamaštum, „OrNS” 23 (1954), s. 337–344 ; W. von Soden, Eine altassyrische Beschwörung gegen die Dämonin Lamaštum, „OrNS” 25 (1956), s. 141–148.. Wszystkie mają formę pojedynczych zaklęć.
Idea łączenia zaklęć i obrzędów w większe całości i uzupełniania wskazówkami rytualnymi pojawiła się dopiero później i doprowadziła w okresie nowoasyryjskim (934–612 p.n.e.) do powstania kanonicznej serii zaklęć przeciw Lamasztu. Seria kanoniczna (w wersji z Niniwy) liczyła ponad 550 linijek tekstu zapisanych na trzech tabliczkach. Na dwóch pierwszych znalazły się zaklęcia i wskazówki rytualne. Na trzeciej, tzw. tabliczce rytualnej, opisany został przebieg samych rytuałówPierwsze tłumaczenie serii kanonicznej ukazało się w: D. W. Myhrman, Die Labartu-Texte. Babylonische Beschwörungsformeln nebst Zauberverfahren gegen Dämonin Labartu, „Zeitschrift für Assyriologie” 16 (1902), s. 141–200.. Z czasów świetności imperium asyryjskiego znane są również zaklęcia i rytuały przeciw Lamasztu, które nie należą do serii kanonicznej. Pochodzą one z Aszur, Kalchu, Niniwy, Babilonu i UrukW. Farber, Lamaštu, w: Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archälogie T. 6, Klagegesang – Libanon, oprac. E. Ebeling, B. Meissner, s. 440..
Teksty związane z Lamasztu spotykane były również podczas wykopalisk archeologicznych poza granicami Mezopotamii. Zaklęcia przeciw niej odkryte zostały m.in. w asyryjskiej kolonii handlowej w Kanesz, a także w archiwach w Hattusa i Ugarit. O Lamasztu i jej działalności wspomina również wiele innych tekstów magicznych (np. serie Šurpu i Maqlû), magiczno-medycznych i literackich (np. Ludlul).
Opis thumb|ddim3.me – zapis sumeryjskiego imienia Lamasztu w piśmie klinowym Imiona Najbardziej znanymi imionami tej demonicy są akadyjskie Lamaštu i sumeryjskie ddim3.meFarber W., Lamaštu, w: Reallexikon..., s. 439.. Etymologii obu tych imion, pomimo podejmowanych prób, nie udało się jak dotychczas przekonująco wyjaśnićTourtet F., Demons at Home - the presence of demonic..., s. 243..
Pochodzenie Do życia mieli powołać Lamasztu sami wielcy bogowie. Jak wspomina jedno z zaklęć przeciw niej: „Anu ją stworzył, Ea wychował, twarz suki przydał jej Enlil”Łyczkowska K., Babilońskie ..., s. 62.. Anu, bóg nieba, i Antu, jego małżonka, wymieniani są jako jej rodzice, a pojawiające się często w zaklęciach określenie „córka Anu” (akad. mārat Anim) jest również jednym z jej imion.
Biorąc pod uwagę pochodzenie Lamasztu wydawać by się mogło, iż musiała ona zajmować ważne miejsce w panteonie mezopotamskim. Okazuje się jednak, że tak nie było: w liście bogów An = Anu šá amēli jej imię wymieniane jest bowiem niemal na samym końcu, zaraz przed imionami takich demonów jak labāṣu, aḫḫāzu, bibītu i lilītu. Biorąc pod uwagę to, że imiona bóstw ułożone zostały na tej liście pod względem ważności, należy założyć, iż jej i innym istotom boskim o charakterze demonicznym przypisywana była najniższą pozycja wśród bóstw. Jako istocie bardziej demonicznej niż boskiej nie oddawano jej czci: w tekstach brak wzmianek o kulcie tej postaci, nie są też znane żadne poświęcone jej świątynieTourtet F., Demons at Home - the presence of demonic..., s. 244..
Nie wiadomo czy wierzono tylko w jedną Lamasztu, czy też imię jej oznaczało określony „rodzaj” czy też „typ” demona. Na tę drugą możliwość zdaje się wskazywać jeden z tekstów, gdzie mowa jest o „siedmiu złych Lamasztu” (sum. 7.àm ddim3.me.ḫul.a.meš, akad. si-bit la-maš-ti lem-nu-tu4)Horowitz W., Mesopotamian Cosmic Geography, Eisenbrauns, Winona Lake 2011, s. 209.. thumb|270px|Amulet z wizerunkiem Lamasztu; zbiory Metropolitan Museum of Art. Wygląd Lamasztu jest jednym z niewielu mezopotamskich demonów, których wygląd jest znany. Jej opis zawierają źródła pisane, wyobrażenie zaś liczny materiał ikonograficzny. Teksty przedstawiają Lamasztu jako potężną istotę, posiadającą umiejętność zmiany swej postaci. W wielu zaklęciach nazywana jest ona „wilczycą” – wierzono być może, że potrafiła dopaść swoje ofiary, przyjmując kształt drapieżnika. Aby osiągnąć swój cel, mogła też przeobrazić się w kobietę. Wtedy, jako fałszywa akuszerka, mamka lub opiekunka, wykradała podstępem dzieci matkom. Potrafiła również – tym razem jako istota bezcielesna – opętać. Największy lęk musiała jednak budzić Lamasztu, przyjmując postać hybrydy łączącej w sobie cechy zewnętrzne różnych zwierząt (lwa, ptaka, osła) i człowieka. W ten właśnie sposób opisują ją teksty, takie też jej wizerunki widnieją na amuletach, które przedstawiają ją najczęściej jako istotę o lwiej bądź ptasiej głowie, nagim kobiecym ciele i nogach drapieżnego ptaka.
Działalność Prawdopodobnie pobyt Lamasztu na ziemi był rodzajem kary zarządzonej dla niej przez bogów. Swymi czynami i postępowaniem musiała kiedyś wywołać ich gniew, o czym wspomina jedno z zaklęć: Dla jej niecnych zamysłów, jej niewłaściwej rady Anum, ojciec jej, z nieba ją zrzucił na ziemięBabilońskie zaklęcia magiczne, oprac. K. Łyczkowska, s. 61–62.. Ziemia stała się więc terenem działania Lamasztu. Żyła na niej jak dzikie wściekłe zwierzę, zamieszkując odległe, odludne i trudno dostępne miejsca, takie jak góry czy zarośla trzcinowe.
Lamasztu obwiniano najczęściej za choroby oraz śmierć niemowląt i małych dzieci. Występująca wówczas ich wysoka śmiertelność, będąca głównie wynikiem panujących warunków sanitarnych i braku wiedzy medycznej, przyczyniała się do rozwoju i żywotności wierzeń związanych z tą postacią. Szczególnie groźna miała też być Lamasztu dla kobiet w czasie porodu i w połogu. To jej przypisywano poronienia i ciężkie, często kończące się śmiercią, zachorowania (np. gorączkę połogową)W. Farber, Lamaštu, w: Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archälogie T. 6, Klagegesang – Libanon, oprac. E. Ebeling, B. Meissner, s. 444.. Istniało przekonanie, iż kiedy nadchodził czas porodu, Lamasztu zakradała się tam, gdzie miał się on odbyć. Jeżeli rodzącej oraz miejsca narodzin nie „zabezpieczono” przed demonicą odpowiednimi amuletami i odprawionymi rytuałami, mogła ona utrudnić przyjście dziecka na świat, a nawet spowodować śmierć jego i matki. Szczęśliwie zakończony poród nie oznaczał wcale, iż niebezpieczeństwo ze strony Lamasztu już minęło. Choć na chwilę pozostawione bez opieki niemowlę mogło bowiem również paść jej ofiarą: Weszła przez drzwi, wśliznęła się przez odrzwia. Schwytała dziecko spojrzeniem. Schwytała je siedem razy za podbrzusze.
Bronią Lamasztu były też choroby, a za najczęstszy objaw jej działania uchodziła wysoka gorączka. Również i w tym przypadku głównym celem jej ataków były niemowlęta i małe dzieci. Gdy gorączkowały, uważano, iż było to wynikiem „chwytu Lamasztu/córki Anu” (akad. şibit Lamašti/mārat Anim) bądź „ręki Lamasztu/córki Anu” (akad. qât Lamašti/mārat Anim): Jeżeli niemowlę odczuwa gorąco i (ma) gorączkę, a było mu (wcześniej) stale zimno: chwyt Lamasztu – ręka córki Anu; Jeżeli niemowlę odczuwa gorąco i zimno (na przemian) i jeżeli nie przestaje domagać się wody do picia: chwyt Lamasztu – ręka córki AnuR. Labat, Traité akkadien de diagnostics et pronostics médicaux, s. 225..
Związki z innymi demonami W wielu sumeryjskich i dwujęzycznych sumeryjsko-akadyjskich źródłach Lamasztu wymieniana jest (obok takich demonów jak gallû, asakku, alû, utukku czy namtaru) w gronie tzw. „złej siódemki demonów”W. Farber, Lamaštu, w: Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archälogie T. 6, Klagegesang – Libanon, oprac. E. Ebeling, B. Meissner, s. 439.. Łączona jest też często z demonami Labaşu i Ahhazu. Wydaje się nawet, iż oba te demony i Lamasztu mogły być ze sobą w jakiś sposób spokrewnione, gdyż zapis ich sumeryjskich imion jest bardzo podobny: Lamaštu (dim3.me), Labaşu (dim3.me.a), Ahhazu (dim3.me.hab). Należy też wspomnieć o bliskich związkach Lamasztu z demonem Pazuzu, który – jak wierzono – bronić miał ludzi przed jej atakami.
Powstrzymywanie Lamasztu
Obrzędy ochronne Znane są rytuały wypędzające Lamasztu z ciała opętanego przez nią człowieka do specjalnie przygotowanych substytutów. Głównym założeniem obrzędu było schwytanie demona-kobietę w potrzask, którym był gliniany posążek. Oprawą rytuału było poświęcenie miejsca, złożenie ofiar i odmawianie zaklęć. Cała procedura trwała zazwyczaj trzy dni i wieńczyła się unicestwieniem posążkaH. W. F. Saggs, Wielkość i upadek Babilonii, s. 276..
W celu uniemożliwienia Lamasztu i innym demonom przedostania się do domów mieszkańcy starożytnej Mezopotamii (szczególnie Babilończycy) lepili posążki duchów dobrotliwych, które następnie zakopywali pod progiem lub umieszczali przy drzwiachH. W. F. Saggs, Wielkość i upadek Babilonii, s. 278..
Amulety przeciwko Lamasztu
Wiedza o Lamasztu nie opiera się wyłącznie na samych tekstach. Wielu informacji dotyczących tej demonicy i związanych z nią wierzeń dostarczają bowiem także liczne wykonane z kamienia lub brązu amulety z wizerunkiem Lamasztu. Powiązanie tych amuletów z Lamasztu stało się możliwe głównie dzięki temu, iż na odwrotnej stronie wielu z nich w umieszczonych tam inskrypcjach wymieniane było jej imię. Inskrypcje te, a także opisy zawarte w samych źródłach pisanych, pozwoliły również zidentyfikować najważniejszą postać widniejącą na przedniej stronie tych amuletów. Okazało się, iż postacią tą, przedstawianą najczęściej z lwią głową, nagim kobiecym ciałem i nogami drapieżnego ptaka, jest właśnie Lamasztu. Obecność jej wizerunku stała się głównym kryterium pozwalającym wydzielić tę grupę zabytków. Wciąż powiększająca się ich lista obejmuje ponad 60 pozycjiLista amuletów wraz z bibliografią do nich znajduje się w: H. Klengel, Neue Lamaštu-Amulette aus dem Vorderasiatischen Museum zu Berlin und dem British Museum, „MIO (Mitteilungen des Instituts für Orientforschung)” 7 (1960), s. 334–355 (amulety 1-44) ; H. Klengel, Weitere Amulette gegen Lamaštu, MIO 8 (1961), s. 24–29 (amulety 45–50) ; W. Farber, Lamaštu, w: Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archälogie T. 6, Klagegesang – Libanon, oprac. E. Ebeling, B. Meissner, s. 441 (amulety 51–63).. Wiele innych amuletów, o których wiadomo, iż znajdują się w różnych muzeach i kolekcjach prywatnych, czeka wciąż na publikację.
Większość znanych amuletów z wizerunkiem Lamasztu podzielić można – w głównej mierze dzięki umieszczonym na nich scenom i inskrypcjom – na dwie duże grupy: starszą – babilońską i młodszą – asyryjską. thumb|Przykład amuletu z grupy babilońskiej. Zbiory Luwru (AO 8184) Grupa babilońska