Zakole Wawerskie – rozległy podmokły teren znajdujący się w warszawskiej dzielnicy Wawer. Położony jest na południe od zbiegu Trasy Siekierkowskiej oraz ulic Ostrobramskiej, Płowieckiej i Traktu Lubelskiego, następnie ciągnie się w kierunku południowo-wschodnim wzdłuż Kanału Zerzeńskiego aż po Wólkę Zerzeńską. Na jego dawnym obszarze wybudowana jest również część Osiedla Gocław.
Zakole położone jest na tarasie zalewowym Wisły. Powstało ono w wyniku wymycia przez wody powodziowe, jego łuk dochodzi do 1 km od rzeki. Obejmuje zarośnięte głównie przez ols starorzecze Wisły oraz otwarte tereny podmokłe i uprawne. Według niektórych opinii liczba gatunków lęgowych ptaków jest tutaj największa w skali miasta. Obszar charakteryzuje się również znacznym bogactwem fitosocjologicznym oraz florystycznym.
Najcenniejsza przyrodniczo, północna część terenu jest chroniona w formie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Zakole Wawerskie”.
Nazewnictwo thumb|320px|Zakole Wawerskie położone jest poniżej skarpy tarasu nadzalewowego Wisły. Dodatkowe oznaczenia:ZPK – Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy, 1 – Kanał Wawerski, 2 – Kanał Nowa Ulga, 7 – Kanał Zerzeński. Pozostałe na stronie grafiki. Termin „Zakole Wawerskie” może być rozumiany jako: Obszar podmokłych obniżeń położony na południe od zbiegu Trasy Siekierkowskiej oraz ulic Ostrobramskiej, Płowieckiej i Trakt Lubelski i ciągnący się dalej w kierunku południowo-wschodnim wzdłuż Kanału Zerzeńskiego aż po Wólkę Zerzeńską. Ślady dokumentujące istnienie łuku dawnego holoceńskiego zakola Wisły, sięgającego zbiegu tych ulic oraz części obszaru obecnego Osiedla Gocław, czyli w większej części położonego na wyżej wymienionym terenie.15px Zobacz więcej w sekcji Geomorfologia i warunki hydrologiczne Zespół przyrodniczo – krajobrazowy „Zakole Wawerskie” znajdujący się w północnej części tego obszaru, to znaczy u zbiegu wyżej wymienionych ulic.15px Zobacz więcej w sekcji Zespół przyrodniczo – krajobrazowy „Zakole Wawerskie”
Wszystkie te tereny położone są na tarasie zalewowym Wisły.
Las w rejonie Zakola znany jest jako Olszynka Wawerska, natomiast współczesny łuk Wisły o promieniu około 3 km o wypukłym brzegu skierowanym w kierunku Zakola jako Łuk Siekierkowski Wisły.
Tereny otwarte w rejonie Zakola aż do zabudowy osiedla Las na południu są znane wśród okolicznych mieszkańców jako Łąki Zastowskie.
Geomorfologia i warunki hydrologiczne thumb|upright=1.2|Kanał Wawerski – kaskada k/ul. Leśniczówka. Kanał pokonuje tutaj część różnicy wysokości pomiędzy tarasem nadzalewowym (Praskim, IIa) a zalewowym. thumb|upright=1.2|Skarpa tarasu nadzalewowego, z prawej strony taras zalewowy Wisły.
Zakole Wawerskie jest położone w dolinie zalewowej Wisły, czyli na tarasie zalewowym, w najszerszym jego miejscu w Warszawie. Szerokość tarasu dochodzi tutaj do około 7 km. Zasadniczą część zakola stanowi ogromny łuk zakolowy starorzecza Wisły odchodzący na północy do 1 km od rzeki (0,8 km), zajmujący obniżenie pod skarpą położonego nieco wyżej tarasu nadzalewowego niższego (IIa, Praskiego). Część tarasu zalewowego na fragmencie której położone jest Zakole oznaczana jest często jako taras zalewowy wyższy (Ib).
thumb|upright=1.2|Ciągnący się od Zastowa do Gocławia ciek wodny na wydanym w 1833 roku szkicu I bitwy pod Wawrem powstania listopadowego 1831 r. thumb|upright=1.2|Żaby moczarowe w wiosennej szacie godowej na Zakolu Wawerskim. thumb|upright=1.2|Olchy. thumb|upright=1.2|Złom. thumb|upright=1.2|Wykroty. thumb|upright=1.2|Kanał (Rów) Zerzeński Zagłębienie zajmujące część podskarpową jest współcześnie zalądowane, podmokłe i pokryte roślinnością. Występują w nim starorzecza (łachy) Wisły, wypełnione osadami organogenicznymi (w warstwie przypowierzchniowej torfem). Na mapie gruntów na głębokości 2 m w rejonie Zakola znajduje się największy w Warszawie obszar wypełniony osadami organicznymi, tworzący szeroki łuk ciągnący się pod tarasem nadzalewowym od wschodniego Lasa i Zbytków na północ przez Zastów do ulic Płowieckiej i Ostrobramskiej, a następnie skręcający na południowy zachód wzdłuż Trasy Siekierkowskiej i do wschodniej części osiedla Gocław. Według danych historycznych pozostałość po dawnym jeziorze (łacha Wawerska) była widoczna w XV wieku w Zastowie i Gocławiu i znana pod nazwą Czartoria (Czartoryja) za .
Największe ale wypełnione wciąż wodą starorzecza w Warszawie to (znajdujące się poza Zakolem Wawerskim) Jeziorka Kamionkowskie (prawy brzeg), Czerniakowskie i Wilanowskie (lewy brzeg).
W obniżeniu podskarpowym na Zakolu zwierciadło wód gruntowych znajduje się na głębokości 0,0-0,5 m, a okresowo powyżej powierzchni.
W rejonie Zakola Wisła tworzy łuk znany jako łuk siekierkowski Wisły. Forma ta oraz wspomniane rozszerzenie tarasu zalewowego zostały utworzone przez wody powodziowe spiętrzane powyżej przewężenia koryta wielkich wód Wisły znanego jako gorset warszawski.
Taras zalewowy i Zakole Wawerskie na przestrzeni holocenu Wisła wcięła się pod taras nadzalewowy niższy (IIa, Praski) tworząc taras zalewowy (wyższy, Ib) wraz z Zakolem Wawerskim na początku holocenu. Najstarszym tarasem zalewowym na obszarze dzisiejszego tarasu zalewowego był taras wawerski. Od uformowania aż wybudowania wałów przeciwpowodziowych obszar tarasu był zalewany wodami powodziowymi, erodowany i nadbudowywany osadami powodziowymi oraz odsypami korytowymi. W kolejnych cyklach ewolucyjnych Wisły w obrębie tarasu wawerskiego pojawiały się w Warszawie młodsze tarasy holoceńskie. Osady tarasu wawerskiego nie przetrwały do dzisiaj, spośród kolejnych pod osadami współczesnego tarasu zalewowego zachowały się ostańce erozyjne tylko dwóch tarasów kopalnych (subkopalnych). Wśród holoceńskich tarasów zalewowych wymienia się: Taras wawerski Został uformowany przez Wisłę prawdopodobnie około 10000 lat temu na początku okresu polodowcowego (postglacjalnego), czyli holocenu, na początku okresu preborealnego. Wisła formując go tworzyła zakola (menadry) o promieniu około 0,8 km. Na prawym brzegu Wisły to dawne wyerodowane pod tarasem nadzalewowym koryto rzeki współcześnie jest widoczne jako Zakole Wawerskie. Subkopalny taras Kiełpiński (Ic) Pochodzi z okresu atlantyckiego. Na Zakolu Wawerskim nie znaleziono jego ostańców. Według starszych źródeł Zakole miało być pozostałościami koryta Wisły właśnie z tego okresu, a nie z czasów wczesnoholoceńskiego tarasu wawerskiego. Subkopalny taras Czerski (Ib) Pochodzi z okresu subatlantyckiego. W jego osadach znajduje się wiele stanowisk archeologicznych z okresu od VII w. p.n.e. do połowy XIV w., niektórymi z Lasa w rejonie Zakola. Pozostałością koryta Wisły z tego okresu jest na przykład zakole z Łachą Koło (Łacha Las) w okolicy ulicy Poprawnej w osiedlu Las. Długość promienia tego zakola wynosi około 0,5 km, łacha obecnie prawie wyschnięta, jest zaznaczona na mapie Warszawy Perthesa z 1779 roku. Taras współczesny (Ia) Ostnieje od połowy od poł. XIV w. Znajduje się najwyżej. Osady wylewów powodziowych w strefie łęgowej (łakowej) tego tarasu przyśpieszyły zalądowanie wcześniejszych holoceńskich tarasów wawerskiego i Czerskiego – łach Zakola Wawerskiego i Łachy Las położonej w jego rejonie. W rejonie Zakola Wawerskiego Łacha Kuligowska znajduje się na granicy zasięgu strefy korytowej tego tarasuŁacha Kuligowska znajduje się jednak nieco poza obszarem Zakola Wawerskiego w ścisłym tego słowa znaczeniu (śladów wspomnianego dawnego meandru Wisły o promieniu 1 km)..
Należy tutaj zwrócić uwagę na przypadkową zbieżność oznaczeń tarasu zalewowego niższego i wyższego (Ia i Ib) oraz współczesnego i Czerskiego (również Ia i Ib).
Kanały, rowy i zbiorniki wodne Północno-wschodnią i północną krawędzią Zakola płynie Kanał Wawerski, zachodnią będący jego przedłużeniem Kanał Nowa Ulga. W miejscu połączenia tych kanałów uchodzi również Kanał KawęczyńskiZestawienie map i opisów kanałów i rowów z definicją Zakola Wawerskiego. Punkt ten oraz cały Kanał Nowa Ulga od jakiegoś czasu znalazły się tuż po drugiej stronie nowo wybudowanej Trasy Siekierkowskiej.
Według części źródeł znajdujący się na Zakolu odcinek Kanału Wawerskiego to część początkowego odcinka Kanału Nowa Ulga.
Wschodnią wąską część Zakola w rejonie Zbytków przecina Kanał Nowe Ujście.
W pobliżu południowo-wschodniej i wschodniej krawędzi Zakola biegnie przepływający syfonem pod Kanałem Nowe Ujście i przez Jezioro Żabie Kanał (Rów) Zerzeński. Uchodzi on do Kanału Wawerskiego. Z jeziorka tego wypływa również w kierunku północnym rów nazywany czasem w literaturze „Rowem (Kanałem) Żabim", znajdujący się bliżej skarpy tarasu nadzalewowego+.
Oprócz wspomnianego głównego łuku zakola zachowały się starorzecza Wisły w postaci zespołów oczek wodnych (małych stawów). Najlepiej położone w południowo-wschodniej części – Łacha Kuligowska i Łacha Zbytki w rejonie Kuligowa i Zbytków oraz zespół stawów w pobliżu przecięcia Rowu Zerzeńskiego z Kanałem Nowe Ujście przy ul. Wodniaków. W zachodniej części Zakola przy ulicy Poprawnej znajduje się prawie sucha Łacha Las (Łacha Koło), wspomniana już w sekcji "Taras Czerski (Ib)". Największymi chociaż niewielkimi zbiornikami są położone w południowo-wschodniej części Jezioro Sporne, jeden ze zbiorników na Łasze Zbytki oraz wymienione wcześniej Jezioro Żabie (znane też jako Moczydło).
Łacha Kuligowska znajduje się jednak nieco poza obszarem Zakola Wawerskiego w ścisłym tego słowa znaczeniu (śladów wspomnianego dawnego meandru Wisły o promieniu 1 km).
Historia Do czasu wybudowania wału przeciwpowodziowego wraz z ulicą Wał Miedzeszyński (1905-1912, większość prac w latach 1906-1911) teren był zalewany przez wody powodziowe Wisły. I tak na przykład na terenach rolniczych lub w obrębie zabudowań pobliskiego osiedla Las miała miejsce powódź w roku 1813, stale powtarzały się duże wylewy w latach 1842-1862 (w tym dwukrotnie olbrzymie wylewy w latach 1844-1849: 1844, 1845), potem również doszło do powodzi w latach 1850, 1855, 1884, 1903, 1909. Ponadto wybudowanie wału wywołało podniesienie się poziomu wód gruntowych i utrudniło ich odpływ do Wisły, zamieniając czasem całą Nizinę Gocławską w wielkie rozlewisko. Mieszkańcy Lasa i Bluszczy musieli wtedy używać łodzi żeby dostać się do Gocławia lub Wawra. W 1909 roku w tych dwóch miejscowościach oraz Kępie i Kępie Gocławskiej spod wody wystawały tylko dachy, a całą okolicę powyżej Kamionka określano jako istne morze.
W okresie międzywojennym wybudowano uchodzący do Wisły Kanał Nowa Ulga wraz z przepompownią "Bluszcze". Przepompownia wypompowuje wodę z kanału podczas wysokich stanów Wisły. W pozostałych okresach woda spływa grawitacyjnie.
Kanał Nowe Ujście powstał po II wojnie światowej.
Przyroda thumb|Czyż żerujący na olszy czarnej. thumb|Strzyżyk thumb|Dzięcioł czarny thumb|Owoce kaliny koralowej. Zakole Wawerskie obejmuje zarośnięte głównie przez ols starorzecze Wisły oraz otwarte tereny podmokłe i uprawne.
Teren jest jedną z najważniejszych ostoi ptasich w skali miasta, a według niektórych opinii liczba gatunków lęgowych ptaków jest tutaj największa w Warszawie. Na przestrzeni wielu lat stwierdzono tu łącznie około 130 gatunków ptaków, w tym około 70 lęgowych. Zagęszczenie gatunków lęgowych należy do największych stwierdzonych w olsach i łęgach w kraju, a zróżnicowanie gatunkowe niewiele ustępujące łęgom Puszczy Białowieskiej. Na Zakolu gniazdują m.in. błotniak stawowy, derkacz, wodnik, dzięcioł czarny, trzciniak, brzęczka, świerszczak, strumieniówka, muchołówka mała, dziwonia, remiz, słowik szary, gąsiorek, w przeszłości podróżniczek. Wiele lat temu na Kanale Nowa Ulga polowały na cierniki bardzo liczne zimorodki, na terenach otwartych gnieździły się czajki i skowronki.
Wśród innych kręgowców na Zakolu występują m.in. traszka zwyczajna i grzebiuszka ziemna, zaskroniec zwyczajny (w pobliżu zbiorników "Łachy Kuligowskiej" jak i na obszarze zespołu przyrodniczo-krajobrazowego), bóbr europejski.
Zakole Wawerskie charakteryzuje się również znacznym bogactwem florystycznym oraz fitosocjologicznym.