33 Pułk Piechoty (II RP)

thumb thumb thumb thumb thumb thumb thumb thumb thumb 33 pułk piechoty (33 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk sformowany został z końcem 1918 roku. W 1919 walczył na froncie litewsko-białoruskim. W pierwszym okresie najcięższe walki pułk prowadził na linii Dzisna – Orzechowo – Uszacz – Kamień – Lepel. W 1920 bronił Homla, stał na pozycjach obronnych nad Dźwiną, łamał bolszewicką obronę pod Kaszycami i pod Świdnem. Od 4 lipca 1920 prowadził działania opóźniające pod Widzami i nad Bugiem w rejonie Małkini. W okresie polskiej kontrofensywy wziął udział w przeciwnatarciu pod Ossowem. We wrześniu został przerzucony do Małopolski Wschodniej, a działania bojowe kończył nad Słuczą zdobyciem Lubara .

W okresie międzywojennym pułk wchodził w skład 18 Dywizji Piechoty. Stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr I w garnizonie Łomża. Jego batalion zapasowy rozmieszczony był w Zambrowie.

W czasie wojny obronnej 1939, w składzie macierzystej 18 Dywizji Piechoty, walczył w ramach Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew”. Bronił między innymi odcinków „Nowogród” i „Łomża”. Jego pododdziały walczyły pod Łomżą, Nowogrodem i Zambrowem. W bitwie pod Łętownicą i Andrzejewem pułk został okrążony i rozbity.

Formowanie pułku i zmiany organizacyjne Jeszcze podczas rządów Rady Regencyjnej, rozkazem Sztabu Generalnego, utworzono 30 października 1918 Łomżyński Okręg Wojskowy z zadaniem zorganizowania pułku piechoty. 13 listopada, w Łomży, przystąpiono do formowania Łomżyńskiego Okręgowego Pułku Piechoty. W połowie grudnia wcielono do pułku oddziały POW z obwodu łomżyńskiego i zorganizowano pierwsze dwa bataliony. Jednocześnie pułk okręgowy przemianowany został na 33 pułk piechoty. I batalion ppłk. Edwina Ernsta i II batalion kpt. Stefana Kosseckiego miały po 4 kompanie strzeleckie oraz kompanię karabinów maszynowych. 1 kompania ześrodkowała się w rejonie Rzędzian, a 2 kompania koło Tykocina i osłaniały granicę nad Narwią od strony Białegostoku. Kompanie 3 do 6 pozostawiono w Łomży, 7 kompania kwaterowała w rejonie Kolna, a 8 kompania pod Szczuczynem, również z zadaniem osłony pasa granicznego. 31 grudnia 1918 roku 33 pp wysłał pod Lwów kompanię ochotniczą. Kompania ta nigdy nie powróciła do pułku. III batalion formował się w 1919 roku. Jego 9 kompania organizowana była w Małkini, a trzy następne obsadzone były rekrutami z ziemi płockiej. W lutym zorganizowano pułkową kompanię karabinów maszynowych, a w kwietniu kompanię techniczną; ponadto rozwinął się sztab pułku i wzmocniono łączność. Kadrę pułku stanowili oficerowie Legionów Polskich oraz dawnych armii rosyjskiej i austriackiej. Szeregowi w znacznej części pochodzili z Polskiej Organizacji Wojskowej.

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Łomży.

Obsada personalna pułku w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódca pułkuppłk Jerzy Sawickiwz mjr Kazimierz SawickiOficer bronipor. Kazimierz PiotrowskiDowódca taborówkpt. Anatol Czerwiński RodeKapelanks. Gabriel ZemanekLekarzkpt. lek. Stefan LewyLekarzkpt. lek. Bolesław SąlakOficer dowództwakpt. Władysław SzymkiewiczOficer dowództwappor. Henryk KoenigOficer dowództwappor. Janusz RewińskiOficer dowództwappor. Mieczysław SulimaDowódca I batalionupor, Eugeniusz Lendomjr Mieczysław TasieckiLekarzppor. lek. Zygmunt Mąkapor/kpt. lek. Kacper RymaszewskiDowódca 1 kompaniippor. Wacław NiedzielskiDowódca 2 kompaniipor. Franciszek TyrałDowódca plutonuppor. Jan ZielińskiDowódca 3 kompaniipor. Konrad HorbowskiDowódca plutonuppor. Tadeusz ŁopieńskiDowódca 4 kompaniippor. Stanisław PardzińskiDowódca 1 kompanii kmppor. Walerian MaszkońDowódca plutonuppor. Wacław ZawadzkiOficer baonukpt. Stefan HryniewieckiOficer baonuppor. Karol OlędzkiOficer baonuppor. Mieczysław StecewiczOficer baonuppor. Wacław SypniewskiDowódca II batalionukpt. Franciszek KolbuszLekarzpchor. san. Paweł SkwaraDowódca 5 kompaniippor. Roman KrawczykDowódca plutonuppor. Leon ZawrzelDowódca 6 kompaniippor. Feliks Lewandowskii Dowódca 7 kompaniippor. Stefan PiotrowskiDowódca plutonuppor. Jan WalasekDowódca 8 kompaniippor. Stefan WęglewskiDowódca plutonuppor. Henryk SzczepkowskiDowódca 2 kompanii kmppor. Bogusław Bujalskippor. Henryk HuppertOficer baonukpt. Anatol MinkowskiOficer baonuppor. Włodzimierz MichałowskiOficer baonuppor. Antoni Józef WitkowskiDowódca III batalionupor. Stefan Szlaszewskikpt. Zygmunt Józwappor. Marian FrydrychOficer gospodarczyppor. Lucjan Łada ZabłockiLekarzpchor. san. Franciszek SączkowskiDowódca 9 kompaniippor. Tadeusz TabaczyńskiDowódca 10 kompaniippor. Józef CiapkaDowódca plutonuppor. Wacław HabichDowódca 11 kompaniippor. Roman GoldmanDowódca plutonuppor. Antoni WawelDowódca 12 kompaniippor. Karol LewandowskiDowódca plutonuppor. Antoni EhrenspochenDowódca 3 kompanii kmppor. Franciszek SmołuchaDowódca plutonuppor. Wojciech WeryńskiOficer baonuppor. Roman WójcickiOficer baonuppor. Wacław ZdrojewskiDowódca kompanii technicznejpor. Kazimierz JaworskiDowódca plutonuppor. Władysław BaranDowódca plutonuppor. Tadeusz StanieckiOficer pułkupor. Zdzisław ŚwiątkowskiOficer pułkuppor. Kazimierz Baczyński († 16 IX)Oficer pułkuppor. Stanisław Latour († 16 IX 1920)Oficer pułkuppor. Władysław Więckiewicz († 17 IX)

Pułk w walce o granice

Pierwsze walki Okres formowania był jednocześnie dla pułku okresem pierwszych walk. Poszczególne kompanie i plutony rozbrajały niemieckie oddziały okupacyjne. W niektórych miejscowościach natrafiły na energiczny opór. Zginęli pierwsi żołnierze. W grudniu 1918 wysłano pod Lwów do walki z Ukraińcami kompanię ochotniczo-marszową w sile 200 „bagnetów”, dobrze uzbrojoną i wyekwipowaną. Nie wróciła ona już do pułku. 19 listopada wyruszył w kierunku Białegostoku improwizowany oddział pod dowództwem pchor. Kazimierza Wyszyńskiego. W nocy z 23 na 24 listopada Polacy zostali dwukrotnie zaatakowani przez Niemców w Jeżewie. Atak został odparty, a grasujące bandy rabunkowe rozbite. Kompania Rowińskiego stoczyła kilkugodzinną walkę pod Żółtkami. 27 listopada 1918 Komenda Naczelna POW nakazała wstrzymać akcje zaczepne na kierunku Białegostoku, wymierzone przeciwko Niemcom. Po reorganizacji dwie byłe kompanie zgrupowania pchor. Wyszyńskiego zabezpieczały granicę wzdłuż Narwi od Łap do Tykocina. Dalej ku północy newralgiczny punkt stanowiła twierdza w Osowcu, obiekt powtarzających się walk. Skomplikowana sytuacja utrzymywała się również na styku z ziemiami zasiedlonymi częściowo przez Litwinów.

Ukończywszy formowanie, 1 i 2 sierpnia 1919 pułk wyjechał z Łomży i Ostrołęki, trzema transportami, na front litewsko-białoruski. I batalion przybył do miejscowości Lachowicze, zaś II i III bataliony do Mołodeczna. W pierwszym okresie najcięższe walki pułk prowadził na linii Dzisna – Orzechowo – Uszacz – Kamień – Lepel. Bataliony działały w oddzielnych grupach operacyjnych. 6 sierpnia I batalion, walczący w grupie płk. Aleksandra Boruszczaka, sforsował rzekę Łań i zdobył Kleck. Będąc od 28 sierpnia w grupie płk. Ostrowskiego, dotarł do Mińska, stąd odszedł na dłuższy postój do twierdzy bobrujskiej i od 4 października obsadzał prawy brzeg Berezyny. Po ciężkim boju pod Leplem, wykonał odwrót na linię Uhły–Świada–Ziabki. W tym okresie batalion pełnił zazwyczaj służbę kordonową. Bataliony II i III wykonały marsz z Mołodeczna do Bogusławia i po 23 sierpnia weszły do walk na przedpolach Dźwiny, zdobywając Łużki i Plissę. II batalion 14 września dotarł do Dźwiny. 25 września rozpoczął się udany w pierwszej fazie wypad na Uszę, potem jednak nastąpił odwrót połączony z ciężkimi walkami. Sytuację całej 8 DP pogorszyła ofensywa bolszewickiej 16 Armii, próbującej przełamać front polski między Dźwiną a górną Berezyną. Od 19 do 21 października III batalion bronił Uszacza. W składzie XV Brygady uczestniczył w ofensywie nad Dźwiną.

3 listopada 33 pułk piechoty, w składzie XV Brygadą Piechoty, uderzył z rubieży Świada – Ziabki w kierunku Dźwiny. Idący w straży przedniej II batalion natknął się na nieprzyjaciela pod Prozorokami. Walkę II batalionu wsparł I batalion wsparty pociągiem pancernym. Polacy odnieśli sukces. Atakujący z powodzeniem pod Uszaczem III batalion wziął do niewoli około 150 jeńców. Do 8 listopada 33 pułk piechoty osiągnął nakazany odcinek Dźwiny.

Obrona i odwrót znad Dźwiny

20 stycznia 1920 pułk bronił odcinka obrony w rejonie Homla. W tym dniu nieprzyjaciel wykonał uderzenie na miasto siłami dwóch batalionów. Po kilkugodzinnej obronie poległa załoga z 12 kompanii piechoty, a jej dowódca, ppor. Faustyn Zalas, odebrał sobie życie. Została rozbita także placówka 1 kompanii. Dopiero kontratakiem I batalionu udało się przywrócić poprzednią pozycję. Zimą i wczesną wiosną nad Dźwiną miały miejsce jedynie lokalne walki. II batalion zorganizował udany wypad pod Podgajem i Krasnym na bolszewicką pozycję umocnioną. Zdobyto sztandar pułkowy. W kolejnych dniach pułk stał na pozycjach obronnych nad Dźwiną, w okolicy jeziora.

14 maja wojska bolszewickie zaatakowały 1 Armię gen. Stefana Majewskiego. W tym dniu I batalion bronił redut „Sujce” i „Turowla”. Już po południu cały pułk rozpoczął odwrót i przeszedł do działań opóźniających. Odchodzono na Ziabki i rzekę Uszacz. Współdziałając z 13 pułkiem piechoty i batalionem saperów, ustabilizowano odcinek frontu na południe od Daniłowicz.

2 czerwca ruszyła kontrofensywa z dawnych okopów niemieckich. 8 Dywizja Piechoty rozwinęła pomyślne natarcie zbieżne na Łuczaj. 4 czerwca 33 pp atakował z powodzeniem oddziały bolszewickiej 12 Dywizji Strzeleckiej pod Swidnem, rozbił 105 pułk strzelecki i zmusił brygadę przeciwnika do ucieczki. III batalion brawurowym atakiem zdobył Głębokie. Do 6 czerwca 33 pułk, wsparty dwoma bateriami 8 pułku artylerii polowej, zajął Plissę, a następnie toczył boje pod wsią Borowe. Ogółem 33 pp wziął do niewoli niemal 800 jeńców, zdobył 37 karabinów maszynowych, wozy taborowe, duże ilości różnego sprzętu wojennego. Poprawiła się sytuacja armii, trzymającej front długości 90 km między Dźwiną a źródłami Berezyny.

4 lipca ruszyła wielka kontrofensywa Armii Czerwonej. W tym dniu pułk bronił się w rejonie Dregucze – Jelnia. Na pozycje zajmowane przez II i III batalion wyszło natarcie dwóch dywizji 4 Armii gen. Iwana Siergiejewa. Strzelcy polscy skutecznie opóźniali rozwijanie się sił nieprzyjaciela. W ciągu 16 godzin oba bataliony przeprowadziły 17 kontrataków. Dopiero groźba obejścia skrzydła przez kawalerię Gaj-Chana zmusiła piechotę do odwrotu. W ciągu tygodnia odwrót momentami przybierał charakter ucieczki. Bataliony I i III odchodziły na Nowe Święciany – Wilno – Grodno, zaś II batalion cofał się na Oszmianę – Lidę – Skidel – Indurę i dołączył do pułku dopiero w Ciasnem. Nie udało się powstrzymać bolszewickich oddziałów na linii Bugu oraz Niemna. Po starciach pod Wasilkowem 33 pp stawiał opór pod Wyszonkami i przez 3 dni na rubieży Małkinia − Kańkowo. Po walkach nad Bugiem pułk wycofywał się w kierunku Warszawy. W Łomży, na bazie batalionu zapasowego, sformowany został 233 pułk piechoty. Jego dowódcą został ozdrowieniec – Rowiński.

Obrona pod Warszawą; przejście do pościgu

12 sierpnia XV Brygada Piechoty obsadziła przyczółek warszawski od Okuniewa do Leśniakowizny. 33 pp stanął pod Ossowem i planowany był do jej odwodu. Już 13 sierpnia kompanie I i III zwalczały wypady nieprzyjaciela. Wieczorem dowódca 33 pp, ppłk Jerzy Sawa-Sawicki, meldował, że nie może odejść do odwodu ze względu na lukę między 8 a 11 Dywizją Piechoty. Ciągłe walki uniemożliwiły reorganizację pułku i wcielenie w jego szeregi napływających ochotników.

Przed świtem 14 sierpnia III batalion znajdował się na styku z 11 Dywizją Piechoty, na prawo od niego rozmieszczał się I batalion, a w Ossowie pozostawał II batalion. Około 3.00 Rosjanie uderzyli przez Leśniakowiznę na Ossów i przełamali obronę I batalionu. II batalionowi groziło oskrzydlenie. Dowódca pułku osobiście czynił starania, by powstrzymać paniczny odwrót ochotników. Walki obfitowały w dramatyczne momenty. Pułk stracił dwóch zabitych i kilku ciężko rannych oficerów.