mały|Grób Stanisława Leśniewskiego na cmentarzu Powązkowskim
Stanisław Leśniewski (ur. 28 marca 1886 w Sierpuchowie, zm. 13 maja 1939 w Warszawie) – polski filozof, logik i matematyk. Wraz z Janem Łukasiewiczem współtworzył warszawską szkołę logiczną, w międzywojniu najważniejszy ośrodek logiki matematycznej na świecie. Stworzył trzy systemy podstaw matematyki: prototetykę, ontologię i mereologię. Jego jedynym doktorantem był Alfred Tarski. Podczas wojny polsko-bolszewickiej łamał bolszewickie szyfry dla polskiego Sztabu Generalnego.
Życiorys Urodził się w 1886 w Sierpuchowie, około 100 km od Moskwy, w rodzinie inżyniera Izydora Leśniewskiego i Heleny Leśniewskiej z domu Paczewskiej. Ojciec pracował przy budowie kolei transsyberyjskiej, co zmuszało rodzinę do częstych przeprowadzek. W 1896 rozpoczął naukę w szkole realnej w Troickosawsku (od 1934 Kiachta) przy granicy z Mongolią. Od 1899 uczył się w gimnazjum w Irkucku na Syberii, które opuścił w 1903, a w 1904 zdał eksternistycznie egzamin maturalny. W latach 1904–1910 studiował filozofię i matematykę w Lipsku, Zurychu, Heidelbergu, Petersburgu i od 1909 w Monachium, gdzie uczestniczył w wykładach Hansa Corneliusa, i . Po studiach za granicą przybył w 1910 do Lwowa, by zrobić doktorat na tamtejszym uniwersytecie, gdzie kierownikiem katedry filozofii był Kazimierz Twardowski. Uczęszczał tam też na wykłady z matematyki Józefa Puzyny i Wacława Sierpińskiego. W 1912 uzyskał stopień doktora filozofii na podstawie pracy Przyczynek do analizy zdań egzystencjalnych. Podróżował następnie po Europie, odwiedzając wiele uniwersytetów i tworząc rozprawy traktujące o znaczeniu i prawdzie.
Następnie przez dwa lata uczył w jednym z warszawskich gimnazjów. W czasie I wojny światowej, w 1915, Leśniewski wyjechał do Rosji i do 1918 roku przebywał w Moskwie, gdzie uczył matematyki, m.in. w dwóch polskich gimnazjach żeńskich. Wykładał też logikę na moskiewskich Kursach Wyższych. W młodości sympatyzował z radykalną lewicą i przez pewien czas należał do SDKPiL, a decyzja o spędzeniu wojny w Rosji miała po części podłoże polityczne. Po rewolucji październikowej odrzucił socjalizm. W 1918 wrócił do Warszawy i został członkiem założonego w 1915 roku Warszawskiego Instytutu Filozoficznego. Należał do komitetu redakcyjnego czasopisma Fundamenta Mathematicae, wydawanego od 1920 roku.
Na przełomie 1918 i 1919 pracował w Departamencie Wyznań Religijnych i Szkolnictwa Wyższego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W tym samym czasie wynikły poważne problemy z jego habilitacją, spowodowane sprzeciwem Mścisława Wartenberga (żarliwego obrońcy metafizyki). Ostatecznie uzyskał habilitację nie we Lwowie, lecz na Uniwersytecie Warszawskim.
Podczas wojny polsko-bolszewickiej pracował, jak wielu innych matematyków, nad łamaniem wrogich szyfrów. Zgłosił się na ochotnika po odezwie ogłoszonej 3 lipca 1920 roku przez Radę Obrony Państwa. por. Jan Kowalewski zatrudnił go, wraz z innymi matematykami: Stefanem Mazurkiewiczem i Wacławem Sierpińskim do pracy w utworzonej komórce kryptoanalizy przy Sztabie Generalnym Wojska Polskiego. Leśniewski doskonale znał rosyjski, a jego zainteresowania logiką matematyczną w szczególny sposób predestynowały go do pracy przy łamaniu rosyjskich szyfrów. Do końca wojny grupa ta złamała ponad 100 szyfrów, w tym wiele przez Leśniewskiego i odczytała kilka tysięcy bolszewickich szyfrogramów.
W 1919 został profesorem nadzwyczajnym filozofii matematyki na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego. Katedrę utworzono specjalnie dla niego, a nominację profesorską podpisał Józef Piłsudski. Na uczelni pracował do końca życia. Miał jednego doktoranta, Alfreda Tarskiego, i żartobliwie chełpił się, że 100% jego doktorantów to geniusze. Zdaniem Jacka Jadackiego na stosunki obu logików kładł się jednak cieniem tragiczny, choć niejasny splot okoliczności: mimo podziwu dla talentu i wyników teoretycznych doktoranta Leśniewski odczuwał wobec niego niechęć wykraczającą poza osobistą. Od lat 20. XX wieku Leśniewski popierał autorytarne rządy Piłsudskiego, a mniej więcej od 1930 jego poglądy nabrały zabarwienia antysemickiego. W liście do Twardowskiego z 1935, który Peter Simons nazywa niesmacznym, skarżył się na brudne sztuczki, jakie mieli stosować wobec niego Żydzi, określeni pogardliwym zdrobnieniem, lub ich zagraniczni przyjaciele. Wyraził w nim też osobistą antypatię do Tarskiego. Zapewniał, że nie będzie utrudniał mu kariery, ale przyznawał, że bardzo by się ucieszył, gdyby Tarskiemu zaproponowano profesurę, na przykład w Jerozolimie. Mimo to obaj przez długi czas spotykali się raz w tygodniu, bez świadków, by rozmawiać o logice. W 1928 w sporze o katedrę logiki matematycznej we Lwowie Leśniewski popierał Tarskiego, lecz posadę otrzymał Leon Chwistek. Ostra krytyka teorii mnogości doprowadziła do zerwania jego stosunków z Sierpińskim i Kazimierzem Kuratowskim oraz do wystąpienia z redakcji Fundamenta Mathematicae. Do jego uczniów z późniejszego okresu życia należeli Jerzy Słupecki, i Henryk Hiż. W 1936 Leśniewski został profesorem zwyczajnym. Zmarł trzy lata później na raka tarczycy, gdy warszawska szkoła logiczna osiągała szczyt rozwoju. W czasie ostatniej choroby jako jedyny z kolegów odwiedzał go w szpitalu Tadeusz Kotarbiński. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 339-5-5).
Jego żoną została Zofia z Prewysz-Kwintów, a wesele Leśniewskich odbyło się w 1913 w Kimborciszkach, rodzinnym majątku żony. Małżeństwo było bezdzietne. Zdaniem Jadackiego to ziemiańsko-kresowe środowisko, z którego pochodziła, prawdopodobnie najsilniej ukształtowało osobowość, wrażliwość i wyobraźnię Leśniewskiego. Jadacki uważa też, że Kotarbiński, typowy mieszkaniec Polski centralnej, błędnie rozpoznawał jego mentalność jako „duszę rosyjską”. Najmłodszy przyrodni brat logika, Czesław, przez dwa lata był jego studentem na Uniwersytecie Warszawskim.
Dorobek naukowy Leśniewski, który w 1910 dołączył do lwowskiego kręgu uczniów Twardowskiego, należał do najbardziej znanych przedstawicieli założonej przez niego szkoły lwowsko-warszawskiej. Razem z Alfredem Tarskim i Janem Łukasiewiczem tworzył trio, dzięki któremu Uniwersytet Warszawski stał się w okresie międzywojennym czołowym światowym ośrodkiem logiki matematycznej.
mały|Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie – przy wejściu znajdują się na kolumnach rzeźby filozofów szkoły lwowsko-warszawskiej: (od prawej do lewej) Kazimierz Twardowski, Jan Łukasiewicz, Alfred Tarski, Stanisław Leśniewski
Wczesne prace Leśniewskiego dotyczyły filozofii logiki i języka, m.in. prawdy, denotacji i konotacji nazw oraz statusu praw logiki. Sam uważał je za gramatyczne, a najsilniej wpłynęli na nie John Stuart Mill, i Edmund Husserl. Były to w dużej mierze polemiki z innymi autorami, m.in. z Franzem Brentanem i Corneliusem w sprawie zdań egzystencjalnych. W odpowiedzi na antynomię Russella, paradoks dotyczący zbioru wszystkich zbiorów, które nie są swoimi własnymi elementami, Leśniewski podjął próbę jej rozwiązania. W 1914 roku opublikował artykuł Czy klasa klas, nie podporządkowanych sobie, jest podporządkowana sobie?, a następnie stworzył teorię mnogości bazującą na zbiorze kolektywnym (mereologicznym), którą przedstawił w pracy Podstawy ogólnej teorii mnogości (1916).
W latach 1916–1939 Leśniewski skupił się na logice matematycznej, odrzucając wcześniejsze zainteresowania filozoficzne. Dążył do opracowania kompletnego systemu logiki jako podstawy matematyki, a nawet całej wiedzy.
Pierwsze prace z logiki Leśniewski pisał w języku potocznym, gdyż był nader sceptycznie ustosunkowany do języka symbolicznego używanego w logice (krytykował niejednoznaczności w Principia Mathematica). Później „nabrał zaufania” do języka symbolicznego, m.in. dzięki rozróżnieniu języka od metajęzyka oraz zauważeniu, że języka potocznego nie da się ujarzmić pod względem „logicznym”.
Jego prace obejmują stworzenie: rachunku zdań – prototetyki, rachunku nazw – ontologii Leśniewskiego, ogólnej teorii zbiorów – mereologii.
Wymienione systemy Leśniewskiego powstały w wyniku poszukiwań ugruntowania podstaw matematyki oraz w celu wyeliminowania antynomii z nauk dedukcyjnych. Cechuje je niebywała ścisłość i precyzja formalizacji.
Leśniewski opracował aksjomatyki poszczególnych części swojego systemu. Zmarł przedwcześnie, a Jan Woleński odnotowuje rozpowszechnione przekonanie, że tylko on sam był zdolny do istotnej rozbudowy tych systemów.
Do dorobku Leśniewskiego należą też opracowanie teorii kategorii semantycznych, wprowadzenie rozróżnienia poziomów języka (na język i metajęzyk) oraz rozróżnienie zbiorów w sensie dystrybutywnym i kolektywnym.
Leśniewski, mimo odejścia od filozofii, posiadał wyraźne poglądy filozoficzne: był nominalistą, odrzucając przedmioty abstrakcyjne. Stosował metody formalne ze względu na ich rygor, lecz otwarcie krytykował czysty formalizm, traktujący logikę i matematykę jako grę symboli. Tarski określał jego stanowisko jako „formalizm intuicyjny”. W logice był przeciwnikiem konwencjonalizmu i relatywizmu, uważał, że tylko jego system poprawnie modeluje rzeczywistość i odrzucał logiki wielowartościowe. Klasycznej dwuwartościowości bronił już w artykule Czy prawda jest tylko wieczna, czy też i wieczna, i odwieczna?, opublikowanym w 1913 w „Nowych Torach”. Taki pogląd oznacza przyjęcie zdeterminowanej rzeczywistości, czemu sprzeciwiał się Kotarbiński. Artykuł przekonał Kotarbińskiego, że się mylił.
Pisał niewiele prac, w dodatku wiele jego rękopisów uległo zniszczeniu w czasie II wojny światowej, w tym ostatnie, niedokończone prace na temat antynomii i logiki wielowartościowej. Niektóre wyniki tych prac udostępnili później Tarski i uczeń Leśniewskiego Bolesław Sobociński, któremu powierzono jego papiery. Jego warszawskie mieszkanie spłonęło w 1944 podczas powstania warszawskiego. Z korespondencji z Twardowskim zachowało się dwadzieścia listów Leśniewskiego, przechowywanych w archiwum Polskiego Towarzystwa Filozoficznego w Warszawie.
Dodatkowe informacje Jan Łukasiewicz zaliczał Leśniewskiego do największych geniuszy, jakich wydała Polska, a Kotarbiński uważał go za jedynego człowieka genialnego, jakiego było mu dane spotkać.
Ekstremalny rygor, który Leśniewski stosował w logice, był zakorzeniony w jego osobowości. Nie tolerował wyjątków od żadnej reguły, niezależnie od tego, czy reguła była rozsądna, czy nie. Po tym, jak jeden z jego wczesnych esejów z języka polskiego został złożony w druku z błędem ortograficznym w tytule („środku” zamiast „środka”), zawsze cytował niepoprawny tytuł, ponieważ poprawienie go byłoby złamaniem zasady, że cytat musi być dosłowny i dokładny.
We wczesnych latach życia planował przetłumaczyć zawiły i polemiczny traktat Antona Marty’ego Untersuchungen zur Grundlegung der allgemeinen Grammatik und Sprachphilosophie [„Badania nad podstawami gramatyki ogólnej i filozofii języka”]. Nigdy nie wyszedł poza drugie słowo w tytule, „zur”, które trudno mu było jednoznacznie przetłumaczyć ze względu na jego niuanse znaczeniowe.
W kolumnadzie filozofów przy Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, gdzie stanęły rzeźby czterech przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej dłuta Adama Myjaka, na kolumnie Leśniewskiego umieszczono cytat z Podstaw ogólnej teorii mnogości.
Dzieła Przyczynek do analizy zdań egzystencjalnych, „Przegląd Filozoficzny” 1911, t. 14, s. 329–345 Czy prawda jest tylko wieczna, czy też i wieczna, i odwieczna?, „Nowe Tory” 1913, r. 8, z. 10, s. 493–528 Krytyka logicznej zasady wyłączonego środku, „Przegląd Filozoficzny” 1913, t. 16, s. 315–352 Czy klasa klas, nie podporządkowanych sobie, jest podporządkowana sobie?, „Przegląd Filozoficzny” 1914, t. 17, s. 63–75 Podstawy ogólnej teorii mnogości. I, Moskwa 1916 O podstawach matematyki, cz. I–V, „Przegląd Filozoficzny” 1927–1931, t. 30–34 Über Funktionen, deren Felder Gruppen mit Rücksicht auf diese Funktionen sind, Fundamenta Mathematicae 1929, t. 13, s. 319–332