Kolegium jezuitów w Nieświeżu – uczelnia jezuicka prowadzona w Nieświeżu w latach 1584–1773.
mały|Fundator kolegium Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka w ilustracji ze zbioru Icones familiae ducalis Radivilianae (1758) Kolegium jezuickie w Nieświeżu zostało ufundowane 19 sierpnia 1584 roku przez właściciela miasta – marszałka wielkiego litewskiego Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotkę”. Było trzecią placówką jezuicką na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego po kolegium wileńskim (1569) i połockim (1580)Prowincja zakonna, w: Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564-1995, oprac. L. Grzebień, Kraków 1996, s. 540.. Pod względem administracji państwowej kolegium znajdowało się na terenie województwa nowogródzkiego (powiat nowogródzki), pod względem administracji kościelnej należało do diecezji wileńskiej (dekanat nowogródzki). Kolegium wchodziło w latach 1584–1608 w skład prowincji polskiej Towarzystwa Jezusowego, potem litewskiej (1608-1759), a w końcu mazowieckiej (1759-1773)S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. 3, cz. 2, Lwów 1902, s. 971..
Jezuici nieświescy odgrywali pierwszoplanową rolę kulturową i religijną w życiu miasta i jego okolic, prowadząc m.in. teatr szkolny, aptekę, bursę muzyczną, konwikt ubogiej szlachty oraz drukarnię. Byli też aktywni w życiu Radziwiłłów, gdyż zapewniali ich dworowi opiekę duchową i uczestniczyli w uroczystościach rodzinnych magnatów. Kolegium było też związane z kościołem farnym pw. Bożego Ciała, nad którym jezuici sprawowali opiekę. Zakonnicy prowadzili działalność misyjną zarówno na terenie ordynacji nieświeskiej, jak i poza nią, przyczyniając się m.in. do szerzenia Unii.
Dzieje kolegium Założenie kolegium jezuitów w Nieświeżu wpisywało się w rozwój miasta jako centrum latyfundium radziwiłłowskiego za czasów Mikołaja Krzysztofa „Sierotki”. Oprócz kolegium jezuitów książę ufundował klasztory bernardynów i benedyktynek, cerkiew unicką oraz kaplicę pw. św. Rafała na tzw. Górze Anielskiej pod Nieświeżem. Mimo oporów ze strony władz zakonu jezuitów, które uważały Nieśwież za ośrodek mało znaczący, wpływy i stanowczość księcia nakłoniły jezuitów do przyjęcia proponowanej fundacjiT. Kempa, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549-1616) wojewoda wileński, Warszawa 2000, s. 147–149..
Zgodnie z przywilejem fundacyjnym kolegium nieświeskiego jezuici mieli przyczynić się do ewangelizacji miejscowej ludności, zwalczać wpływy protestanckie, uczyć młodzież zasad wiary i dobrych obyczajów i przekazywać jej wiedzę z zakresu języków i literatury klasycznej, by przysposobić ją do służby publicznejInwentarze kolegium jezuitów w Nieświeżu oraz jego majątków ziemskich z przełomu roku 1773 i 1774, opracowanie i wstęp A. Mariani, Poznań 2020, s. 512.. Na wyposażenie kolegium książę zapisał dobra Rudawka (8 km na płn od Nieświeża), Użanka (12 km na płn od Nieświeża) oraz obszerną włość przy południowej granicy powiatu nowogródzkiego (ok. 60 km na płd od Nieświeża): Lipsk wraz z przyległościami Tuchowicze, Załuże, Święcica, Nowosiołki i RozdziałowiczeInwentarze kolegium, s. 513–514.. Przywilej fundacyjny z 19 sierpnia 1584 roku został zatwierdzony 4 lutego 1585 roku przez króla Stefana BatoregoT. Kempa, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, s. 149., a w 1589 roku przez sejm warszawski, który też uwolnił wspomniane dobra od stacji żołnierskichVolumina legum, wyd. J. Ohryszko, t. 2, Petersburg 1859, s. 288–289..
Jako miejsce budowy kolegium fundator wyznaczył grunt miejski usytuowany wzdłuż trasy łączącej rynek z zamkiem, ograniczony na wschodzie i południu przez staw zamkowy. Na potrzeby budowy wypłacał ponadto 8 tys. zł w latach 1584–1587Inwentarze kolegium, s. 513.. Prace budowlane rozpoczęto położeniem kamienia węgielnego pod gmach kolegium 26 czerwca 1586 roku. Trwały do 1599 rokuJ. Paszenda, Kościół Bożego Ciała (pojezuicki) w Nieświeżu, w: Budowle jezuickie w Polsce XVI-XVIII w., Kraków 1999, s. 284.. Wzniesiony gmach stanowił obiekt murowany, dwukondygnacyjny, na planie czworobocznym, z centralnym dziedzińcem i fasadą zwróconą w kierunku północno-zachodnim. Z tyłu kolegium wzniesiono zabudowania gospodarcze i urządzono ogród. Do kasaty Towarzystwa Jezusowego w 1773 roku budowla ta nie ulegała większym zmianom. Równocześnie, w latach 1587–1593 „Sierotka” wzniósł istniejący do dziś kościół farny pw. Bożego Ciała. Architektem był włoski jezuita Giovanni Maria BernardoniJ. Paszenda, Kościół Bożego Ciała, s. 289–292.T. Bernatowicz, Miles christianus et peregrinus, s. 45–55..
Zgodnie z życzeniami fundatora pod nadzorem jezuitów pozostawały inne instytucje stworzone przez „Sierotkę”: szpital miejski przy kaplicy pw. Świętego DuchaNieśwież – kolegium, w: Encyklopedia wiedzy o jezuitach, s. 458., skrzynia św. Mikołaja, która miała zapewniać posag ubogim dziewczętom, oraz fundusz na wykup jeńcówT. Kempa, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, s. 142.. alt=Obraz przedstawia panoramę miasta Nieświeża z czasów Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”. W rogu miasta po lewej stronie widoczne są kościół farny i zabudowania kolegium. |mały|upright=1.8|Nesvisium. Rycina Tomasza Makowskiego (1604)
Po śmierci „Sierotki” jezuici nieświescy utrzymywali ścisłe kontakty z synami fundatora – kolejnymi ordynatami nieświeskimi: Janem Jerzym, Albrychtem Władysławem, Zygmuntem Karolem oraz Aleksandrem Ludwikiem, uświetniając ich uroczystości rodzinne i wysyłając kapelanów na ich dwór. W 1617 roku witali w Nieświeżu jadącego na Moskwę królewicza WładysławaB. Taurogiński, Z dziejów Nieświeża: z 70 ilustracjami, Warszawa 1937, s. 40, 47.. Jezuici znaleźli w tym okresie protektorów również wśród średniej szlachty. Wśród tej warstwy społecznej wyróżniali się Andrzej Skorulski, były dworzanin „Sierotki”, który finansował budowę kaplicy św. Andrzeja i organy w kościele farnym nieświeskimH. Lulewicz, Skorulski Andrzej h. Kościesza odm. (zm. 1637), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 38, 1997-1998 (https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/andrzej-skorulski-h-kosciesza) [dostęp 2020-10-05]., oraz Wojciech Zaleski i Krzysztof Przewoski, fundatorzy konwiktu ubogiej szlachty w 1623 rokuInwentarze kolegium, s. 521–522..
Ważną cezurę w dziejach kolegium nieświeskiego stanowi wojna polsko-rosyjska z lat 1654–1667. Kolegium i kościół ocalały podczas najazdu Rosjan i kozaków w 1655 roku, zostały natomiast zniszczone pięć lat później w wyniku pożaru miasta wszczętego przez wojsko moskiewskie po nieudanej próbie zdobycia zamkuS. Załęski, Jezuici w Polsce, t. 4, cz. 1, Kraków 1905, s. 442–443.. W drugiej połowie XVII stulecia nastąpiła odbudowa placówki, która dokonywała się dzięki wsparciu podkanclerzego litewskiego Michała Kazimierza Radziwiłła i jego małżonki Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej. W okresie wielkiej wojny północnej kolegium poniosło szkody podczas walk między Szwedami a oddziałem kozackim Karola Stanisława Radziwiłła w marcu 1706 rokuM. Volkau, Нясвіжскі замак у Вялікай Паўночнай Вайне, w: Bялікае Княства Літоўскае і суседзі. Права, вайна, дыпламатыя. Зборник науковых прац, red. S.F. Sokal, A.M. Januškevič, Minsk 2012, s. 223–225.. W kolejnych latach uchroniło się przed doszczętnym zniszczeniem, wypłacając kontrybucje na rzecz Szwedów i Rosjan.
Sytuacja kolegium poprawiła się po objęciu ordynacji nieświeskiej przez Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńkę” w 1720 roku. Wraz z żoną Franciszką Urszulą z Wiśniowieckich, którą poślubił w 1725 roku, książę otaczał jezuitów szczególną opieką. Za jego życia jezuici angażowali się w kształcenie wychowanków akademii rycerskiej w NieświeżuA. Mariani, Udział jezuitów w życiu milicji i korpusów radziwiłłowskich w XVIII wieku, w: Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. 2, red. Z. Hundert, Oświęcim 2013, s. 210–211.Ogólnie na temat radziwiłłowskich szkół rycerskich zob. M. Bączkowski, Akademia rycerska w Nieświeżu i radziwiłłowskie korpusy kadetów w XVIII wieku, „Wiek Oświecenia”, 10 (1994), s. 17–50.. Z kolei jezuita Mikołaj Kuczewski uczył prywatnie jego synów Janusza Tadeusza i Karola StanisławaKuczewski Mikołaj, w: Encyklopedia wiedzy o jezuitach, s. 341.. Ponadto w 1751 roku jezuici otrzymali w darze od księcia drukarnięDrukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, z. 5: Wielkie Księstwo Litewskie, oprac. A. Kawecka-Gryczowa et al., Wrocław et al. 1959, s. 214–220.B. Judkowiak, Z dziejów drukarni nieświeskiej w XVIII wieku, „Lituano-Slavica Posnaniensia”, 6 (1994), s. 121–130.T. Sapieha, Działalność drukarni Radziwiłłów w Nieświeżu, w: Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. T. Kostkiewiczowa, A. Roćko, Warszawa 2005, s. 173–184.. W latach 1750–1753 podjęli remont kościoła, w ramach którego wykonano współcześnie istniejące ołtarze i wystrój malarskiDla analizy wystroju malarskiego kościoła zob. O.D. Baženova (Баженова), Радзивилловский Несвиж. Росписи костела Божьего Тела, Minsk 2006.. W 1761 roku „Rybeńko” oddał jezuitom nieświeskim w dzierżawę dobra Pułbrzeg i Weresków w zamian za pożyczkę 106 tys. złInwentare kolegium, s. LVI.. W myśli księcia Nieśwież miał stać się centrum nowo utworzonej prowincji mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego. Jego plany zostały częściowo zrealizowane: w kolegium nieświeskim kształtowało się archiwum prowincjiA. Mariani, Między Płockiem a Połockiem. Powstanie prowincji mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego jako wspólny efekt jezuickiej rutyny zarządzania i ingerencji magnaterii, w: Religia w epoce nowożytnej XVI-XVIII w.. Polityka – Społeczeństwo – Kultura, „Nowożytnicze Zeszyty Historyczne”, z. 5, Kraków 2013, s. 127..
Ostatnie lata istnienia kolegium (1764-1773) były dla jezuitów szczególnie trudne: ówczesny właściciel Karol Stanisław Radziwiłł „Panie Kochanku” przebywał dwukrotnie na wygnaniu w latach 1764–1767 i 1769-1777, a w okresie konfederacji barskiej miasto znalazło się pod okupacją rosyjskąJ. Michalski, Radziwiłł Karol Stanisław „Panie Kochanku” (1734-1790), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 30, 1987, s. 250–258.. W atmosferze sejmu rozbiorowego ogłoszono jesienią 1773 roku brewe Klemensa XIV Dominus ac redemptor i powołano do życia Komisję Edukacji Narodowej.
Losy po kasacie Lustrację kolegium z ramienia Konfederacji Generalnej Litewskiej przeprowadzili podwojewodzi nowogródzki Józef Obuchowicz i skarbnik nowogródzki Kazimierz Ignacy Haraburda. Inwentarz majątków kolegium sporządzili natomiast sędzia grodzki nowogródzki Joachim Kmita, oboźny inflancki Jan Antoni Cywiński oraz szlachcic Stanisław CzyżInwentarze kolegium, s. XXIII-XXIV.. Inwentarze kolegium i dóbr zachowały się w Państwowym Archiwum Rosyjskim Akt Dawnych w Moskwie.
W latach 1773–1797 była czynna przy kolegium szkoła podwydziałowa KEN, w której wykładali przeważnie byli jezuiciJ. Poplatek, Komisja Edukacji Narodowej. Udział były jezuitów w pracach Komisji Edukacji Narodowej, uzup. L. Grzebień, przygotował do druku J. Paszenda, Kraków 1973, s. 309–311.. W 1797 roku władze rosyjskie powierzyły szkołę dominikanom, którzy ją przenieśli do swojego klasztoru przy rynku. W zabudowaniach pojezuickich urządzo koszary. Gmach kolegium został rozebrany w drugiej połowie XIX wieku w wyniku któregoś z kolejnych pożarów miastaJ. Paszenda, Kościół Bożego Ciała, s. 285..
W okresie KEN dobra pojezuickie Rzepichów, Tuchowicze i Szczerbinów wraz z miasteczkami Lipsk i Krzywoszyn zostały wydzierżawione podskarbiemu litewskiemu Antoniemu Tyzenhauzowi. Cześnik latyczewski Franciszek Niesiołowski przejął Użankę i Rudawkę, wojski nowogródzki Leon Malawski zaś Grzybowszczyznę. Posiadacze tych dóbr płacili roczny czynsz na utrzymanie szkoły nieświeskiej KEN. Dobra zastawne Weresków i Pułbrzeg powróciły w ręce RadziwiłłówTabela dóbr przeszło jezuickich na fundusz edukacyi narodowey procentować powinnych w W.K.Lit. leżących w roku 1781 sporządzona, [Warszawa 1781], s. 5–6..
Działalność religijna