Ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego (zwana też testamentem lub statutem) – akt prawno-polityczny, w którym Bolesław Krzywousty ustalił zasady następstwa tronu i wprowadził podział terytorialny Polski między swoich synów.
Według założeń – główna władza należała do księcia zwierzchniego (łac.) princepsa, którym każdorazowo miał zostawać najstarszy przedstawiciel (senior) rodu. Miał on władzę zwierzchnią nad juniorami. Do jego obowiązków m.in. należało: obrona granic państwowych, prowadzenie polityki zagranicznej, mianowanie arcybiskupa i biskupów oraz prawo bicia monety. Utrzymywał też w dzielnicach innych książąt załogi. thumb|upright|Bolesław Krzywousty
Czas powstania dokumentu Rozporządzenia w sprawie sukcesji weszły w życie tuż po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138, natomiast nie jest znana data ich ustanowienia . Przypuszcza się, że mogło to nastąpić w 1115 lub 1116 po narodzinach syna Leszka, bądź po buncie palatyna Skarbimira w 1117. Historyk Stanisław Szczur krytycznie odniósł się do tej hipotezy. Stwierdził, że takie tłumaczenie tła buntu w kontekście ustawy sukcesyjnej jest jedynie przypuszczeniem z uwagi na brak materiałów źródłowych.
Według Janusza Bieniaka testament Krzywoustego został sporządzony podczas świąt bożonarodzeniowych w 1117. Wysunięta przez badacza teza została poddana krytyce M. Dworsatschka. Karol Maleczyński na podstawie źródeł wskazał, że oryginalny dokument postanowień sukcesyjnych powstał w 1137. Ustawa została anulowana w 1180, następnie przywrócona przez papieża Innocentego III na skutek petycji książąt śląskich (1210)Zniesienie senioratu nastąpiło podczas zjazdu łęczyckiego w 1180. Dzielnica małopolska została dziedziczną Kazimierza II. Uchwała wiecu została potwierdzona przez papieża Aleksandra III – 28 marca 1181. Porównaj przyp. 1, s. 401..
Podział państwa w 1138 thumb|upright|Władysław II Wygnaniec thumb|Podział ziem Polski na dzielnice w 1138 (na podstawie Ustawy Sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego):
Zasada pryncypatu-senioratu Doświadczenia wyniesione z własnego domu doprowadziły do ustanowienia przez Bolesława Krzywoustego sukcesji i podziału sfer wpływów pomiędzy synów. Na powiernika i wykonawcę swych postanowień Krzywousty wyznaczył Piotra Włostowica, swojego długoletniego palatyna. W swoim testamencie, zwanym również statutem lub aktem, książę wprowadził w Polsce zasadę pryncypatu-senioratu, chcąc w ten sposób zachować jedność państwa i zapobiec walkom o władzę między synami. Postanowienia ustawy zostały ujęte w bulli Innocentego III w 1210.
Zasada sukcesji polegała na tym, że kolejnym władcą księstwa, czyli princepsem rezydującym w dzielnicy pryncypacko-senioralnej, zostawał najstarszy w momencie śmierci dotychczasowego princepsa przedstawiciel dynastii piastowskiej. W źródłach istnieje rozbieżność w kwestii sprawowanej ówcześnie władzy. Papież Innocenty III w swojej bulli mówił o pryncypacie, zaś kronikarz średniowieczny Wincenty Kadłubek o starszeństwie i primogeniturze. Kadłubek połączył w jednym zdaniu dwa systemy, tj. sposób dziedziczenia władzy zwierzchniej ze sposobem dziedziczenia władzy w poszczególnych dzielnicach, gdzie miała obowiązywać primogenitura. Wśród historyków istnieje pogląd, że Bolesław Krzywousty nie ustanowił senioratu, lecz primogeniturę przynależną wyłącznie pierworodnemu Władysławowi II i jego następcomTaki pogląd, w swoim naukowym wywodzie przedstawił m.in. Edward Rymar (mediewista, genealog). Zob. [w:] . Przyczynkiem do takiej hipotezy miały być: objęcie władzy przez Bolesława Kędzierzawego w 1146 i charakter jej sprawowaniaInteresującą pracą w kwestii zasady pryncypatu-senioratu oraz primogenitury po śmierci Krzywoustego, jest publikacja A. Śmiecha, Testament Bolesława Krzywoustego. W tej kwestii autor publikacji przedstawił w rozdz. Statut o sukcesji władzy w Polsce, poglądy polskiej mediewistyki. Zobacz również, [w:] .
Podział Księstwa Polskiego Bolesław podzielił państwo na następujące dzielnice: Dzielnica senioralna ze stolicą w Krakowie miała być niedziedziczna i niepodzielnaM. Kantecki (historyk), w swojej pracy doktorskiej pt. Das Testament des Bolesław Schiefmund. Seniorat und Primogenitur in Polen (1880) dowodził, że Bolesław określił dziedziczność tronu pryncypackiego w linii najstarszej Władysława II. Za tym poglądem opowiadał się również Wojciech Kętrzyński, [w:] Testament Bolesława Krzywoustego (1880). Wywody M. Kanteckiego spotkały się z krytyką współczesnej mediewistyki. . Składały się na nią ziemie: krakowska, sieradzka i łęczycka oraz Pomorze Gdańskie, a być może także zachodnia część Kujaw z KruszwicąWspółczesne badania mediewistyczne dowodzą, że ziemie: sieradzka i łęczycka nie wchodziły w obręb terytorialny dzielnicy senioralnej. , wschodnia część Wielkopolski z Kaliszem i Gnieznem . Przynależność wschodniej Wielkopolski i zwłaszcza Kujaw do dzielnicy senioralnej jest jednak kwestionowane przez część badaczy Władysław II otrzymał Śląsk ze stolicą we Wrocławiu oraz ziemię lubuską zapewne już w latach 1124–1125 po ślubie z Agnieszką Babenberg. Jako najstarszy wśród synów Krzywoustego został pierwszym seniorem (princepsem), Bolesław Kędzierzawy – Mazowsze ze stolicą w Płocku oraz Kujawy (ewentualnie tylko wschodnią część Kujaw), Mieszko Stary otrzymał Wielkopolskę ze stolicą w Poznaniu, być może bez ziemi gnieźnieńskiej i kaliskiej (o ile weszły w skład dzielnicy senioralnej). Henryk Sandomierski natomiast ziemię sandomierską ze stolicą w Sandomierzu z Lubelskiem aż po Bug ku północy i wschodowiWedług dzisiejszych poglądów mediewistycznych Henryk dzielnicę tę miał otrzymać dopiero w 1146. Zobacz również, [w:] .
Salomea, wdowa po Bolesławie, otrzymała tzw. oprawę wdowią część terytorium (ziemię łęczycką lub łęczycko-sieradzkąZa: ). Po jej śmierci ziemie te miały być włączone do dzielnicy senioralnej. Kazimierz Sprawiedliwy, najmłodszy syn Bolesława, nie został uwzględniony w ordynacji, gdyż urodził się po śmierci ojca bądź na krótko przed nią. Pomorze Zachodnie jako lenno miało pozostawać pod kontrolą princepsa.
Statut Krzywoustego nie przewidywał dziedziczenia ziem przez potomków jego synów. Po ich śmierci dzielnice te miały zostać włączone do domen seniora. Ich władza nad poszczególnymi ziemiami miała charakter namiestniczy. Późniejsze walki jednak sprawiły, że zarządzane przez nich prowincje przekształciły się w dziedziczne dzielnice. W założeniu Bolesława Krzywoustego podział ten miał utrzymać jedność kraju oraz ugruntować pokój i zgodę między braćmi. Ustawa ustalająca zasady dziedziczenia ograniczała wpływ możnych na obsadę tronu po śmierci władcy i utrwalała rządy dynastii piastowskiej w Polsce. Jednakże statut przyczynił się do rozbicia dzielnicowego Polski (zjawisko występujące w wielu europejskich krajach w średniowieczu) i upadku władzy centralnej.
Upadek statutu thumb|upright|left|Bolesław Kędzierzawy thumb|upright|Kazimierz Sprawiedliwy Synowie Bolesława Krzywoustego od początku nie byli zadowoleni z postanowień ustawy ojca. Zarzewiem sporu był antagonizm pomiędzy pierworodnym synem Władysławem, zrodzonym z pierwszej żony księcia – Zbysławy, a jego przyrodnimi braćmi, których matką była Salomea. Władysław II dążył do jedynowładztwa. Siłą pragnął wymusić posłuszeństwo i podporządkowanie. Przeciwko zabiegom seniora opowiedzieli się możnowładcy oraz hierarchowie kościelni. Przy pomocy Rusi senior w 1142 doprowadził do otwartego konfliktu z braćmi. Mimo zwycięstwa Władysława II juniorzy zachowali swoje domeny. Do kolejnych zatargów doszło po śmierci Salomei w 1145 (bitwa nad bagnami Pilicy) oraz 1146 (opanowanie Krakowa przez juniorów). Princeps udał się na wygnanie do Niemiec, skąd podejmował próby odzyskania władzy. Walka o przywrócenie sukcesji doprowadziła do dwóch najazdów niemieckich na Polskę – Konrada III (1146) oraz Fryderyka Barbarossy (1157). Po drugim przegranym konflikcie, bracia uznali zwierzchnictwo cesarza. Gwarantem wykonania postanowień krzyszkowskich było wzięcie jako zakładnika Kazimierza II. Najazdy te ukazały słabość rozbitego księstwa na arenie międzynarodowej. Wygrana Barbarossy nie doprowadziła jednak do przywrócenia władzy Wygnańca. Władysław II zmarł w 1159, prawdopodobnie w Altenburgu.
Pierwsze korekty w statucie nastąpiły w 1146 po wygnaniu Władysława II. Seniorem został Bolesław Kędzierzawy, podporządkowując sobie Śląsk, Mieszko Stary otrzymał wschodnią Wielkopolskę z Gnieznem, Henryk natomiast dzielnicę w postaci ziemi sandomierskiej. Kolejne zmiany w ustawie nastąpiły w 1163, w których Kędzierzawy odstąpił Śląsk synom Władysława II – Bolesławowi Wysokiemu i Mieszkowi Plątonogiemu oraz w 1166 po bezpotomnej śmierci Henryka Sandomierskiego. Tenże zapisał dzielnicę na rzecz najmłodszego brata. Kazimierz otrzymał jednak tylko Księstwo Wiślickie z części ziemi sandomierskiej, wraz z grodami: Małogoszcz, Żarnów i Skrzynno. Powodem miała być uzurpacja starszych braci do dzielnicy po zmarłym Henryku, którzy zajęli jej większą część. Kędzierzawy przejął Sandomierz wraz z przyległymi ziemiami, Mieszko zaś bliżej nieokreślone dominium. Po śmierci Bolesława w 1173 seniorem został, zgodnie ze starszeństwem, Mieszko Stary. Jego rządy w Krakowie trwały do 1177. Został obalony przez możnowładców, którzy ostatecznie przekazali władzę Kazimierzowi Sprawiedliwemu (potwierdzoną przez zjazd w Łęczycy w 1180), co oznaczało ostateczne złamanie zasady senioratu .
Seniorat prawdopodobnie został przywrócony w 1210 przez Innocentego III. Według opinii historyków bulla jednak nie weszła w życie, ponieważ nie została zatwierdzona przez wystawcę. Dalsza opinia badaczy skłania do założenia, że śmierć Leszka Białego, syna Kazimierza, w 1227 w Marcinkowie pod Gąsawą oznaczała definitywny zanik władzy centralnej w Polsce. Henryk I Brodaty, obejmując rządy po zmarłym Władysławie Laskonogim w 1231, był jednym z najpotężniejszych władców piastowskich okresu rozbicia dzielnicowego. Jego polityka doprowadziła do zaniechania przywrócenia zasady pryncypatu-senioratuTezę taką przedstawił m.in. S. Szczur. Zobacz, [w:] .
Ustawa w historiografii Ustawa w polskich źródłach średniowiecznych Wincenty Kadłubek w (łac.) Historia Polonica (Kronika polska) wspomniał o podziale państwa po śmierci Bolesława Krzywoustego. Zaznaczył, że spadkobiercami zostali wszyscy synowie księcia, zaś dzielnicami małoletnich synów, Henryka i Kazimierza, mieli zawiadywać wyznaczeni opiekunowie (tzw. konsens). thumb|upright=0.5|Wincenty Kadłubek
Jan Długosz w (łac.) Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae (Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego), podobnie jak Wincenty Kadłubek, zaznaczył, że wszyscy synowie otrzymali dzielnice. Ziemią Kazimierza mieli zarządzać jego opiekunowie. Kronikarz opisał podział państwa w następujący sposób: thumb|upright=0.5|Jan Długosz
Dyskusja wokół ustawy sukcesyjnej Dyskusja nad postanowieniami statutu Bolesława Krzywoustego rozpoczęła się w II poł. XIX w. (Karol B. Hoffman, A. Małecki, M. Kantecki, W. Kętrzyński, S. Smolka i O. Balzer). Współcześni polscy mediewiści, w wielu swoich naukowych rozprawach przedstawiają koncepcje, które dają nowe spojrzenie na dokument sukcesyjny.
Wśród badaczy istnieją rozbieżności w kwestii rozporządzeń zawartych w ustawie: Marek Derwich (mediewista) ustalił dzielnice dla potomków Krzywoustego, podobnie jak Antoni Małecki w 1876. Władysław II miał otrzymać Śląsk jako dzielnicę dziedziczną i dzielnicę senioralną złożoną z ziemi krakowskiej, sieradzkiej i łęczyckiej. W gestii seniora miało być utrzymane zwierzchnictwo nad Pomorzem. Do pozostałych dóbr przyrodnich braci należały: Mazowsze z Kujawami (Bolesław Kędzierzawy), cała Wielkopolska z Poznaniem, Gnieznem i Kaliszem (Mieszko Stary) i prowincja sandomierska (Henryk Sandomierski).