Franciszek Grucza, (ur. 19 listopada 1911 w Pomieczyńskiej Hucie, zm. 23 kwietnia 1993 w Gdyni) – polski duchowny rzymskokatolicki, prałat honorowy Jego Świątobliwości, działacz i pisarz kaszubski, tłumacz czterech Ewangelii na język kaszubski.
Życiorys Franciszek Grucza urodził się 19 listopada 1911 roku w Pomieczyńskiej Hucie. Miał dziesięcioro rodzeństwa. Został ochrzczony w Sianowie, a potem rodzina przeprowadziła się do Gowidlina. W latach 1918–1925 Grucza uczył się w szkole podstawowej w Gowidlinie.
W domu wychowywano go w atmosferze pobożności, szacunku dla starszych i patriotyzmu. Od 1925 r. Franciszek Grucza uczęszczał do Gimnazjum i Liceum im. Króla Jana III Sobieskiego w Wejherowie. Tam zainteresował się kaszubszczyzną i teatrem, wystąpił m.in. w sztuce ks. Bernarda Sychty „Gwiôzdka ze Gduńska”. Maturę zdał w 1933, po czym poszedł do wojska, do Łodzi.
Pozostałe lata przed wojną uczył się w Seminarium Duchownym w Pelplinie. Był czołowym działaczem Koła Kaszubologów, współpracował z pismem „Zrzesz Kaszëbskô”, pomagał wydawać powieść Aleksandra Majkowskiego "Żëcé i przigodë Remusa" i „Kaszebskji pjesnjôk” Jana Trepczyka. Wiele podróżował po Szwajcarii Kaszubskiej, organizował też kaszubskie przedstawienia teatralne, m.in. w Gowidlinie, gdzie w 1935 r. wystawił sztukę na podstawie poematu „Wo Panu Czorlińskim, co do Pucka po séce jachôł” H. Derdowskiego. Później napisał też i wystawił własną sztukę pt. „Cholera”, która zaginęła. W 1937 r. wystawił w Kartuzach sławną sztukę ks. B. Sychty „Hanka sę żeni”.
4 czerwca 1939 r. otrzymał święcenia prezbiteratu z rąk ordynariusza gdańskiego bp. Karola Spletta, zaś 6 czerwca 1939 r. odbył uroczystą prymicję w swej rodzinnej parafii w Gowidlinie. Przybyli na nią liczni działacze kaszubscy, ukazało się też okolicznościowe wydawnictwo Do Pamjętnika. Przed wojną pracował jeszcze w parafiach Lignowy i Piece. Potem wyjechał do Gowidlina, ale został aresztowany i przebywał w więzieniu w Starogardzie. Jego ojciec Jan Grucza wydostał go stamtąd dzięki starym pruskim dokumentom.
Następnie biskup gdański mianował go proboszczem w Gowidlinie i okolicznych parafiach.
Ks. Franciszek Grucza zaczął współpracę z „Gryfem Pomorskim”, dbał też o zachowanie kaszubskiej kultury wśród wiernych. Równocześnie został zmuszony do podpisania volkslisty w 1942 roku. W 1943 r. wyjechał do Niemiec, by przeczekać zagrożenie. Wrócił i 21 czerwca 1944 r. aresztowano go i posłano do obozu koncentracyjnego Stutthof. Przebywał tam w grupie księży i pełnił konspiracyjne praktyki religijne. W styczniu został wysłany wraz z innymi więźniami na marsz śmierci. Uciekł z niego w Kczewie k. Przodkowa i ukrywał się w rodzinnych okolicach.
W lipcu 1945 roku został wikariuszem w archikatedrze w Gdańsku-Oliwie, nauczał też religii w szkole i prowadził chór. Pod koniec roku 1946 został proboszczem nowej parafii w Sopocie pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa przy ul. Malczewskiego. Wyremontował jej kościół, zbudował też plebanię. W parafii prowadził ożywioną działalność duszpasterską, organizował też pielgrzymki m.in. od 1946 roku. do Wejherowa. Pisał o nich w prasie. Był też wizytatorem w szkołach. W 1946 roku wziął też czynny udział w Kongresie Kaszubskim w tymże Wejherowie.
W 1959 roku został szefem kościelnej komisji ds. muzyki i śpiewu. Organizował chóry i uczył organistów. W 1960 roku został dziekanem gdańskim i był nim do 1978 roku. Bardzo aktywnie działał w pracy duszpasterskiej i organizacyjnej Kościoła na Pomorzu. Udzielał się m.in. podczas nabożeństw ku czci zamordowanych więźniów Stutthofu. Wiele osób pamięta jego niepozorny wygląd i drobną sylwetkę, ale donośny i zdecydowany głos oraz twarde przekonania.
Pod koniec 1961 roku ks. Franciszek Grucza został szambelanem papieża Jana XXIII. Później otrzymał też godność prałata jego świątobliwości. W 1966 roku doprowadził do koronacji figury Matki Boskiej Sianowskiej. Napisał na jej cześć kilka wierszy. Już przed wojną Franciszek Grucza zaczął tworzyć nowele po kaszubsku. Pisał je od 1935 roku i publikował głównie w piśmie Zrzesz Kaszëbskô. Używał pseudonimów Barnim, Gowit, Klenjocz i Woltóvk.
Od sierpnia 1983 roku ks. Grucza przebywał na emeryturze i mieszkał jako rezydent w swej sopockiej parafii. A na stanowisku proboszcza zastąpił go ks. Paweł Pierzchała decyzją biskupa diecezjalnego Tadeusza Gocłowskiego. 20 października 1984 roku odprawił pierwszą Mszę św. w języku kaszubskim w kościele św. Józefa w miejscowości Wygoda Łączyńska. Rok później napisał książkę do nabożeństwa „Mszô Swjętô w jęzëku kaszëbsczim”. Potem zajął się tłumaczeniem Biblii na język kaszubski. Wydał ją w l. 1991-1992 jako „Kaszëbskô Biblëjô. Nowi Testament. IV Ewanjelje”. Wcześniej korektę tekstu zgodnie z systemem ortograficznym przyjętym przez ks. Gruczę wykonał m.in. prof. Jerzy Treder. Jednak tłumaczenie to spotkało się z krytyką na łamach miesięcznika „Pomerania”, głównie prof. Edwarda Brezy. Pozytywną opinię wyraził m.in. prof. Witold Mańczak. Autor przedstawił książkę na II Kongresie Kaszubskim w Gdańsku, w którym wziął udział w czerwcu 1992 roku.
Zmarł 23 kwietnia 1993 roku w Gdyńskim Szpitalu Morskim im. PCK. Pochowany został na Cmentarzu komunalnym przy kościele NSPJ w Sopocie, której był długoletnim proboszczem (kwatera L1-K-1) śp. Franciszek Grucza. mały|Grób ks. Franciszka Gruczy na Cmentarzu Komunalnym w Sopocie Upamiętnienie 23 kwietnia 1996 w kościele NSPJ w Sopocie wmurowano pamiątkową tablicę ku jego pamięci oraz nadano placowi przed kościołem nazwę „Plac ks. Prałata Franciszka Gruczy”.
W kwietniu 2008 r. ukazała się książka Eugeniusza Pryczkowskiego pt. „Kaszubski Kordecki”, poświęcona ks. Franciszkowi Gruczy. Przypisy
Bibliografia L. Bądkowski, Zarys historii literatury kaszubskiej, Gdańsk 1959, 2006 F. Neureiter, Geschichte der Kaschubische Literatur, München 1978, 1991 R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker kaszubski, Gdańsk 1963, 1974, 1979 F. Neureiter, Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu, Gdańsk 1982 A. Bukowski (opr.), Literatura polska, t. I-II, Warszawa 1984-85 J. Drzeżdżon, Współczesna literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa 1986 T. Bolduan, Nie dali się złamać. Spojrzenie na ruch kaszubski 1939-1995, Gdańsk 1996 T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, Gdańsk 1997, 2002 J. Treder i in., Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów, Gdańsk 1999 J. Kutta, Druga Rzeczpospolita i Kaszubi 1920-1939, Bydgoszcz 2003 C. Obracht-Prondzyński, Zjednoczeni w idei. Pięćdziesiąt lat działalności Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (1956-2006), Gdańsk 2006 E. Pryczkowski, Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka Gruczy, Banino 2008, s. 79-81 (Oddany Bogu i kaszubszczyźnie – ks. B. Głodowski). E. Pryczkowski, Siła Żukowa, Żukowo – Banino 2009, s. 198
Kategoria:Członkowie Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Kategoria:Kaszubscy pisarze Kategoria:Kaszubscy tłumacze Kategoria:Więźniowie KL Stutthof Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Zmarli w 1993 Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Komunalnym w Sopocie