Inwazja na Rosję (1812) lub wojna 1812 rokuMarian Kukiel, Wojna 1812 roku, wyd. Kurpisz, Poznań1999. – wojna I Cesarstwa Francuskiego i jego sojuszników z Imperium Rosyjskim trwająca od 24 czerwca do 25 grudnia 1812 roku. Celem inwazji Napoleona na Rosję było utrzymanie blokady kontynentalnej Wielkiej Brytanii, lecz wojna znacznie przyczyniła się do losu wojen napoleońskich i przyszłej klęski Wielkiej Armii. Oficjalnie została nazwana przez Napoleona drugą wojną polską ()Zob. odezwę Napoleona do armii z 22 czerwca 1812. „Pierwszą wojną polską” była kampania 1806-1807 w wojnie z IV koalicją antyfrancuską, w wyniku której powstało Księstwo Warszawskie.Jean Gabriel Maurice Rocques De Montgaillard, Seconde Guerre de Pologne; ou, consideÌrations sur la paix publique du continent et sur l’indeÌpendance maritime de l’Europe, 1812 (wyd. The British Library, April 27, 2010).Inna nazwa: druga kampania polska (fr. seconde [deuxième] campagne de Pologne), zob. Nils Renard La Grande Armée et les Juifs de Pologne de 1806 à 1812 : une alliance inespérée, Napoleonica. La Revue 2019/2 (N° 34), strony 18-33.. W historiografii francuskiej znana jako kampania rosyjska (fr. campagne de Russie), a w rosyjskiej jako wojna ojczyźniana 1812 roku ().
Podłoże konfliktu thumb|upright=1.3|Europa w przededniu wojny 1812 roku thumb|upright|Cesarz Napoleon Bonaparte w 1812 roku thumb|upright|Książę Józef Poniatowski, naczelny wódz wojsk polskich w 1812 roku thumb|upright|Michaił Barclay de Tolly, minister wojny i dowódca I Armii Imperium Rosyjskiego w 1812 roku W 1812 roku Francja niepodzielnie panowała w zachodniej i środkowej Europie, ale wojna z Wielką Brytanią – szczególnie na Półwyspie Iberyjskim – trwała nadal. Najistotniejszym jej elementem była blokada wysp brytyjskich. Miała ona negatywne reperkusje dla wielu innych państw, również Rosji, rujnując jej handel zagraniczny. Cesarz Imperium Rosyjskiego Aleksander nie był też zadowolony z dominacji Cesarza Francuzów Napoleona I w Europie. Gdy latem 1810 roku Jean Baptiste Bernadotte, jeden z marszałków napoleońskich, zasiadł na tronie Szwecji, znajdującej się w strefie wpływów Rosji, Aleksander I kazał otworzyć porty rosyjskie dla statków neutralnych, w tym przewożących towary brytyjskie. W grudniu 1810 roku Rosja wystąpiła z systemu blokady kontynentalnej i nawiązała kontakty z opozycją antyfrancuską w państwach niemieckich. Sztab rosyjski opracował plan wojny ofensywnej. Na początku 1811 roku przedstawiono cesarzowi Aleksandrowi plan ataku na Gdańsk i WarszawęDariusz Nawrot: Litwa i Napoleon w 1812 roku, Katowice 2008, s. 58–59..
Napoleon I uważając, że wygrać z Wielką Brytanią może tylko na drodze jej blokady, powziął wówczas zamiar pobicia Rosji i zmuszenia jej do respektowania zobowiązań podjętych w Tylży. Zgromadził na terenach Prus Wschodnich i Księstwa Warszawskiego wielonarodową armię liczącą prawie 600 tys. żołnierzy (m.in. 300 tys. Francuzów, Włochów i Belgów, 180 tys. Niemców, 90 tys. Polaków) i 24 czerwca przekroczył z nią rzekę Niemen, rozpoczynając kampanię wojenną, którą nazwał „drugą wojną polską”.
W odezwie do armii, wydanej 22 czerwca 1812 roku w swojej głównej siedzibie w Wyłkowyszkach, cesarz wyjaśnił motywy podjęcia działań militarnych:
28 czerwca 1812 roku Sejm Księstwa Warszawskiego zawiązał Konfederację Generalną Królestwa Polskiego, która ogłosiła wskrzeszenie państwa polskiego i przyłączenie do niego prowincji zabranych.
W rozmowie na początku kampanii 1812 roku Napoleon I wyjawił cele tej wojny:
Ordre de Bataille walczących stron Wielka Armia Lewe skrzydło X Korpus, dow. marsz. Etienne Jacques Joseph Alexandre Macdonald (32 tys. Polaków, Bawarczyków, Prusaków i Westfalczyków) Centrum (pod osobistym dowództwem cesarza) Gwardia Cesarska, dow. marsz. François Joseph Lefebvre (Stara Gwardia), gen. Édouard Mortier (Młoda Gwardia) i marsz. Jean-Baptiste Bessières (kawaleria Gwardii) I Korpus, dow. marsz. Louis Nicolas Davout (72 tys. Francuzów, Hiszpanów, Badeńczyków i Meklemburczyków) II Korpus, dow. marsz. Nicolas Charles Oudinot (37 tys. Francuzów, Szwajcarów, Chorwatów i Portugalczyków) III Korpus, dow. marsz. Michel Ney (39 tys. Francuzów, Wirtemberczyków, Portugalczyków i Iliryjczyów) I Rezerwowy Korpus Kawalerii, dow. gen. Étienne Marie Antoine Champion de Nansouty (12 tys. Francuzów, Polaków i Prusaków) II Rezerwowy Korpus Kawalerii, dow. gen. Louis Pierre Montbrun (10 tys. Francuzów, Polaków, Prusaków I Wirtemberczyków) Armia Italii (pod dowództwem ks. Eugeniusza de Beauharnais) IV Korpus, dow. jw. (46 tys. Francuzów, Włochów, Chorwatów i Portugalczyków) VI Korpus, dow. marsz. Laurent de Gouvion Saint-Cyr (25 tys. Bawarczyków) III Rezerwowy Korpus Kawalerii, dow. gen. Emmanuel de Grouchy (10 tys. Francuzów, Bawarczyków i Sasów) Armia wsparcia (pod dow. Hieronima, króla Westfalii) V Korpus, dow. ks. Józef Poniatowski (36 tys. Polaków) VII Korpus, dow. gen. Jean-Louis-Ébénézer Reynier (17 tys. Sasów) VIII Korpus, dow. król Hieronim i gen. Dominique Vandamme (18 tys. Hesyjczyków i Westfalczyków) IV Rezerwowy Korpus Kawalerii, dow. gen. Marie Victor Nicolas de Fay de La Tour Maubourg (8 tys. Polaków, Sasów i Westfalczyków) Prawe skrzydło Korpus Austriacki, dow. ks. Karl Philipp Schwarzenberg (34 tys. Austriaków) Rezerwa trzeciej i czwartej linii IX Korpus, dow. marsz. Claude-Victor Perrin (34 tys. Francuzów, Polaków, Bergijczyków i Badeńczyków) XI Korpus, dow. marsz. Pierre Augereau (50 tys. Francuzów, Niemców i Neapolitańczyków) W sumie 600 tys. żołnierzy i 1,3 tys. dział.
Armia Imperium Rosyjskiego I Armia Zachodu pod dow. gen. piech. Michaiła Barclaya de Tolly I Korpus Piechoty, dow. gen. Piotr Wittgenstein II Korpus Piechoty, dow. gen. Karl Baggovut III Korpus Piechoty, dow. gen. Nikołaj Tuczkow IV Korpus Piechoty, dow. gen. ks. Paweł Szuwałow V Rezerwowy (gwardyjski) Korpus dow. Wielki Książę Konstanty Pawłowicz Romanow VI Korpus Piechoty, dow. gen. Dmitrij Dochturow I Korpus Kawalerii, dow. gen. Fiodor Uwarow II Korpus Kawalerii, dow. gen. Fiodor Korf III Korpus Kawalerii, dow. gen. Piotr Pahlen Korpus Kozaków, dow. gen. Matwiej Płatow II Armia Zachodu pod dow. gen. piech. ks. Piotra Bagrationa VII Korpus Piechoty, dow. gen. Nikołaj Rajewski VIII Korpus Piechoty, dow. gen. Michaił Borozdin IV Korpus Kawalerii, dow. gen. Karl Sivers III Armia (rezerwowa) Obserwacyjna pod dow. gen. Aleksandra Tormasowa Korpus Piechoty Kamienskiego Korpus Piechoty Markowa Korpus Piechoty Osten-Sackena Korpus Kawalerii Lamberta Razem 300 tys. żołnierzy i 900 dział oraz: Korpus Finlandii Steingella (w akcji od sierpnia) Korpus Dunaju Cziczagowa (w akcji od listopada) + nieznane co do wielkości siły na Krymie i na Kaukazie. W sumie ponad 650 tys. żołnierzy.
Przebieg zmagań thumb|upright=1.3|Animowana mapa inwazji napoleońskiej na Rosję
Manewr na Wilno thumb|Wielka Armia przekracza Niemen, John Heaviside Clark Wieczorem 23 czerwca 1812 roku, około godziny 22, pierwsze korpusy – kawaleryjski marszałka Joachma Murata oraz korpusy marszałków Davouta i Neya przekroczyły Niemen. Rosjanie opuścili Wilno 28 czerwca 1812 roku. Napoleon I spróbował rozdzielić dwa rosyjskie korpusy Bagrationa i Barclaya de Tolly'ego, które w pierwszej fazie wojny znajdując się w nieustannym odwrocie uchodziły prawie bez strat, unikając rozstrzygnięć militarnych.
W początkowym okresie wojny doszło do nieporozumienia w gronie dowodzących generałów rosyjskich. Podczas gdy większość z nich dążyła do bezpośredniego starcia z wojskami napoleońskimi z zamiarem pokonania ich w walnej bitwie na granicach państwa, część uważała, że najlepszym rozwiązaniem będzie tzw. „taktyka scytyjska”, w okresie późniejszym znana jako „taktyka spalonej ziemi”. Ostatecznie cesarz Aleksander zmienił dowództwo wojska rosyjskiego mianując Michaiła Kutuzowa naczelnym wodzem. Wojna z Napoleonem stała się wojną na wyniszczenie. 1 lipca 1812 r. Napoleon odrzucił propozycję negocjacji przesłaną przez Aleksandra.
Manewr na Witebsk thumb|Bitwa pod Mirem 10 lipca 1812 r., Wiktor Mazurowski Napoleon działał równolegle na dwóch różnych kierunkach, starając się nie dopuścić do połączenia dwóch rosyjskich armii. Korpusy marszałków Murata, Oudinota i Neya ścigały Armię Barclaya de Tolly'ego, wycofującą się w kierunku na Orszę i Borysów, a dalej na Witebsk. Cesarz Napoleon z głównymi siłami skierował się w kierunku warownego obozu nad Dryssą, odcinając szlaki komunikacyjne na Petersburg. 16 lipca pod Romanowem brygada kawalerii Latour-Mabourga uległa kozakom Płatowa. 24 lipca Płatow przekroczył Dniepr. Davout starł się z ariergardą Bagrationa dowodzoną przez Rajewskiego, spychając go na wschód i odsuwając w czasie połączenie z armią Barclaya de Tolly'ego. 27 lipca de Tolly opóźnił wejście Napoleona do Witebska, umożliwiając ewakuację miasta. Rosyjskie armie – I Barclaya de Tolly'ego i II Piotra Bagrationa dotarły do Smoleńska odpowiednio 31 lipca i 3 sierpnia.
Manewr na Smoleńsk thumb|Bitwa pod Smoleńskiem 17 sierpnia 1812 r., Jean-Charles Langlois. Uwiecznieni na obrazie zostali Napoleon Bonaparte i książę Józef Poniatowski 7 sierpnia 1812 roku w Witebsku władca francuski nakazał reorganizację sił. Rosjanie zaś przygotowywali się w trzech kolumnach na przyjęcie Francuzów przed Smoleńskiem (lewe skrzydło Tuczkow, centrum Dochturow, prawe Bagration). 8 sierpnia generałowie Dochturow i Pahlen zaskoczyli Sebastianiego pod Ińkowem. Nastąpiła koncentracja Wielkiej Armii – siły francuskie wynosiły 156 tysięcy żołnierzy. 14 sierpnia Murat posuwał się na Krasnoje, walcząc z piechotą Niewierowskiego. Rosjanie stracili 1500 żołnierzy, Francuzi ok. 500. 17 sierpnia miały miejsce walki na przedmieściach Smoleńska. 18 sierpnia nastąpił odwrót Rosjan, na miejscu pozostały oddziały ariergardy. 19 sierpnia została stoczona , po której Wielka Armia weszła do Smoleńska. Po przegranej pod Smoleńskiem Rosjanie zastosowali „taktykę spalonej ziemi” – wycofywali się, unikając decydujących bitew, niszcząc za sobą infrastrukturę i wciągając przeciwnika w głąb Rosji.
Manewr na Borodino Francuzi wyruszyli ze Smoleńska w trzech kolumnach o łącznej sile 124 tys. żołnierzy piechoty, 32 tys. kawalerii i 587 armat. 26 sierpnia Bagration założył kwaterę główną w Wiaźmie. 29 sierpnia Kutuzow wizytował oddziały, podnosząc morale żołnierzy; Miłoradowicz wzmocnił siły rosyjskie milicją z Moskwy w sile 15,5 tys. ludzi. 4 września odbyło się starcie awangardy kawalerii Murata z ariergardą Konownicyna. Dopiero na przedpolach Moskwy, pod Możajskiem, a w zasadzie pod wsią Borodino, w dniach 5–7 września doszło do wielkiej bitwy. Wzięło w niej udział 250 tys. żołnierzy, zginęło 80 tys. Bitwa została wygrana przez Francuzów, ale nie przyniosła spodziewanego przez Napoleona rozstrzygnięcia. 10 września nastąpiło starcie z rosyjską strażą tylną pod Krimskoje, a 11-go pod Możajskiem. 14 września Napoleon Bonaparte wkroczył do Moskwy.
Oczekiwanie w Moskwie thumb|Napoleon pod Moskwą ze zbiorów Muzeum w Sierakowie thumb|Powrót Napoleona z Moskwy, Adolph Northen Dowodzący wojskami rosyjskimi książę marszałek Michaił Kutuzow wycofał je, oddając w połowie września ćwierćmilionową Moskwę, po wcześniejszej ewakuacji mieszkańców i wywiezieniu wszelkich zapasów żywności. Napoleon słał do Imperatora Rosji propozycje honorowego zakończenia wojny, lecz po miesiącu bezowocnych oczekiwań na odpowiedź zarządził 18 października odwrót Wielkiej Armii.
Odwrót na Smoleńsk