Historia Żydów w Szydłowcu – dzieje społeczności wyznania judaistycznego w Szydłowcu od najwcześniejszej wzmianki o Żydach w mieście w XVI w. do 1946 r.
Żydzi szydłowieccy tworzyli wspólnotę sąsiedzką zrzeszoną w obrębie własnej grupy religijno-etnicznej, do końca XVIII w. starannie izolując się od katolickich i ewangelickich mieszkańców miasta. Masowo przybywali do Szydłowca od 2. poł. XVII w. W XIX i 1. poł. XX w. tutejsi Żydzi tworzyli prężną społeczność obywatelską mającą poważny wpływ na decyzje samorządu lokalnego i regionalne stosunki polityczne Radomskiego. Przed II wojną światową mieszkańcy pochodzenia żydowskiego stanowili 76% ludnościG. Miernik, Żydzi w Szydłowcu. Zarys historii od XVI do XX wieku, [w:] Przechować pamięć tamtych dni. Przewodnik po zabytkach kultury żydowskiej Szydłowca, red. tenże, Szydłowiec 2007, UM, s. 21.. Zamieszkiwali głównie północną część miasta – Pragę, Skałkę oraz Stare Miasto. Przyjaznemu sąsiedztwu Polaków i Żydów w Szydłowcu położyła kres dopiero wojna i związana z nią fala antysemityzmu powojennegoŻydzi Szydłowieccy. Materiały sesji popularnonaukowej 22 lutego 1997 r., red. J. Wijaczka, Szydłowiec 1997, MLIM, passim..
Jednocześnie Żydzi z Szydłowca wywarli znaczący wpływ na lokalną kulturę ludową. Przejawia się on m.in. obraźliwym etnonimem szydłowian: „Cebularze” (gwar. Cybulo(a)rze). thumb|Synagoga Garbarska thumb|ZSO im. H. Sienkiewicza. W tym miejscu stała Synagoga Główna i był tam kirkut
Dzieje Żydów Rzeczpospolita Obojga Narodów (XVI – XVIII wiek) Osadnictwo Żydzi w Szydłowcu pojawili się w latach 80. XVI w.„Najstarsza wzmianka o Żydach w Szydłowcu pochodzi z 1584 r., kiedy to w źródłach pojawia się Żyd szydłowiecki Przasnisz”. Cyt. za: J. Wijaczka, Żydzi w Szydłowcu do końca XVIII w., [w:] Żydzi Szydłowieccy..., op. cit., s. 11. Por. tegoż, Zarys dziejów Szydłowca w okresie przedrozbiorowym, [w:] Z dziejów Szydłowca. Materiały sesji popularnonaukowej, red. Z. Guldon, Szydłowiec 1993, MLIM s. 7; F. Kiryk, Rozwój urbanizacji Małopolski XIII-XVI w., Kraków 1974, WSP, s. 896 (mps – arch. WSP). Nieliczne wzmianki mimo zachowania się archiwów miejskich świadczą o niewielkim znaczeniu kolonii żydowskiej w mieście do połowy XVII w. Pierwsze zakupy nieruchomości miejskich przez Żydów odnotowane zostały w 1589. Pierwszymi udokumentowanymi szydłowianami wyznania mojżeszowego byli Przasnisz i Abram SowaZ. Guldon, K. Krzystanek, Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI-XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990, s. 51.Por. m.in. M. Chmielewska, Z dziejów kontaktów finansowo-handlowych Żydów polskich ze Śląskiem w XVII w., [w:] Z historii ludności żydowskiej w Polsce i na Śląsku, red. K. Matwijowski, Wrocław 1994, Wyd. UWr, s. 57.; F. Kiryk, Fr. Leśniak, Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991, PWIN, s. 13–16..
Istnieją dwie hipotezy masowego napływu ludności żydowskiej do Szydłowca. Pierwszą z nich jest przypuszczenie, że ludność ta przybyła tu z Rusi Czerwonej i Wołynia uciekając przed powstaniem Chmielnickiego. Jest ona jedynie przypuszczeniem, ponieważ autor tej hipotezy nie przytacza żadnych argumentów„Krzysztof Dumała wysunął przypuszczenie, że masowy napływ Żydów do Szydłowca nastąpił w 2. poł. XVII w., kiedy to mieli się osiedlić w tym mieście starozakonni uciekający z objętych Powstaniem Chmielnickiego terenów Rusi Czerwonej, Wołynia, Podola i Ukrainy. Autor nie przytacza jednak żadnych argumentów przemawiającego za tą hipotezą. Również Adam Penkalla przyjmuje, że w owym okresie Żydzi «masowo zamieszkiwali» w okolicy Rynku Skałecznego, a także istniała już gmina żydowska i związany z nią kirkut”. Cyt. J. Wijaczka, Żydzi w Szydłowcu..., op. cit., s. 12; por. K. Dumała, Z dziejów Szydłowca u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII w., „Zeszyty Historyczne Uniwersytetu Warszawskiego” t. 3/1963, s. 72.. Druga z nich przyjmuje, że Żydów szydłowieckich dotyczy przywilej Jana II Kazimierza z 1663 r. i Jana III z 1676. Ta również jest nietrafna, ponieważ podane przywileje dotyczą Szydłowa„Błędnie przyjmowano dotąd, że Żydów szydłowieckich dotyczą przywileje Jana Kazimierza z 12 lutego 1663 r. i Jana Sobieskiego z 17 marca 1676 r. W rzeczywistości przywileje te dotyczą Szydłowa, oba bowiem potwierdzają uprawnienia starozakonnych nadane im 16 grudnia 1662 r. przez starostę szydłowskiego, kasztelana radomskiego Krzysztofa Lanckorońskiego”. Cyt. J. Wijaczka, Żydzi w Szydłowcu..., op. cit., s. 12. Por. Z. Guldon, Ludność żydowska w miastach małopolskich w drugiej połowie XVII wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce..., op. cit., s. 92; tenże, Ludność żydowska w miastach małopolskich i czerwonoruskich w drugiej połowie XVII wieku, [w:] tegoż, Żydzi i Szkoci w Polsce w XVI-XVIII wieku. Studia i materiały, Kielce 1990, s. 92; M. Horn, Regestry dokumentów i ekscerpty z Metryki Koronnej do historii Żydów w Polsce 1697-1795, t. 1.: Czasy saskie (1697-1763), Wrocław 1984, nr 267, 292; Jevish Privileges in the Polish Commonwealth, oprac. J. Goldberg, Jerusalem 1985, Israel Academy of Sciences and Humanities nr, 53, s. 337; Urzędnicy województwa sandomierskiego XVI-XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Chłapowski, A. Falniowska-Gradowska, Kórnik 1993, BK, s. 71, nr 452.. Szydłowieckich starozakonnych nie wymieniają rejestry pogłównego z 1672–1676. Masowy napływ Żydów do Szydłowca należy jednak wiązać z Uniwersałem D. M. Radziwiłła z 1696, wydanym z powodu wyludnienia miasta. Właściciel Dóbr Szydłowieckich zapewniał w nim, że w mieście jest pod dostatkiem wolnych domów i działek pod zabudowę„Inwentarz nieruchomości kościelnych z 1717 r. podaje, że na 40 działkach Rynku Plebańskiego znajdowało się wówczas 14 pustych placów, 9 domów było zrujnowanych i opuszczonych, 2 domy były zniszczone w połowie, a jedynie w 15 mieszkali ludzie”. Cyt. J. Wijaczka, Żydzi w Szydłowcu..., op. cit., s. 13. Por. K. Dumała, Studia z dziejów Szydłowca, „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego” t. 4/1967, s. 214–215., zachęcając tym do zasiedlania się, tym samym gwarantując bezpieczeństwo nowo nabytego majątkuTamże, s. 215.. Sprzyjać temu miało potwierdzenie dawnych praw i przywilejów mieszczańskich, zachęcano kupców do odwiedzania jarmarków szydłowieckich i osiedlania się w mieście. Na początku XVIII w. populacja Żydów na terenie Szydłowca musiała być znaczna, skoro sam właściciel miasta, a nie starszyzna żydowska, w 1711 rozpoczął starania o uzyskanie zgody biskupa krakowskiego, K. Łubieńskiego, na wybudowanie bóżnicy, którą ostatecznie wystawiono w tym samym roku, co umożliwiło powstanie gminy wyznaniowej. Liczba Żydów w mieście wzrastała tak dynamicznie, że północna część Szydłowca odtąd nazywana była „miastem żydowskim”J. Wijaczka, Żydzi w Szydłowcu..., op. cit., s. 14.. Już w 1716 w mieście mieszkało 20 żydowskich gospodarzy i 25 komorników. W tym roku, jak przyjmuje J. Wijaczka, mieszkało w mieście 270 ŻydówTamże; por. AGAD, Archiwum Radziwiłłów z Połaneczki, t. 16, Inwentarz Hrabstwa Szydłowieckiego z 1716 r., nlb.J. Wijaczka, Michał Antoni i Leon Michał Radziwiłłowie – właściciele zamku i miasta Szydłowca, [w:] Zamek szydłowiecki i jego właściciele. Materiały sesji popularnonaukowej 24 lutego 1996 roku, red. tenże, Szydłowiec 1996, MLIM, s. 114..
Żydowska Gmina Wyznaniowa Znaczna część materiałów źródłowych nt. gminy żydowskiej w Szydłowcu w XVIII w. nie dotrwała naszych czasów. Podstawą prawną do zorganizowania i działalności kahału było zezwolenie określane jako żydowski przywilej lokacyjny. Umożliwiał on założenie bożnicy i cmentarza oraz powołanie odpowiednich instytucji gminnych. W związku z zakazem korzystania przez żydów z łaźni publicznych, musieli oni wybudować własną. Na czele gminy stał zarząd, który wraz z podległymi mu instytucjami, zarządzał kahałem i reprezentował go w kontaktach między- i pozagminnych. Szydłowiecka gmina zaliczała się do tych średniej wielkości, zatrudniała od 10 do 15 osób. Według Anatola Leszczyńskiego już w 1717 r. szydłowiecka gmina żydowska zaliczana była do gmin I kategorii w ziemstwie MałopolskiNie wykluczone, że gmina w Szydłowcu mogła być pomylona z tą w Szydłowie..
W 1787 r. Gmina Żydowska obejmowała następujące miasta: Szydłowiec, Jastrząb, Skrzynno, Wierzbicę, Zygmuntów i Wąchock oraz 59 osad wiejskich w powiecie radomskim, 6 w opoczyńskim i 2 w sandomierskim.
Relacje między żydami a chrześcijanami Od połowy XVIII w. Żydzi w Szydłowcu odgrywali coraz znaczniejszą rolę. Faktem jest, że jeden z Żydów, Gerszon Salmonowicz, pozyskał w latach 1726–1727 dzierżawę dochodów miejskich. Następnym ze współdzierżawców był Mosiek Dawidowicz.
Wraz z rozwojem populacji Żydów zaczęło dochodzić do konfliktów między katolikami a coraz liczniej napływającymi do miasta judaistami. Były to konflikty głównie natury gospodarczej. Gmina Żydowska, czując się pokrzywdzoną, złożyła notę na ręce właściciela miasta, wyliczając w niej swoje skargi. Po jej przeczytaniu książę Leon Michał Radziwiłł doszedł do wniosku, że synagoga szydłowiecka, jak i miasto samo mogłoby przyjść do ostatniej zguby. W związku z tym 5 września 1741 r. wydał dekret, w którym uregulował sporne kwestie. Stwierdzał w nim m.in., że ponieważ żydzi nie jeżdżą do lasu po drewno, lecz kupują je w mieście, więc żadnym by leśnym nie powinni [podlegać] składkom. Tylko w dawnej od atentatów moich uniwersał pociąga ich do tej powinności, więc ja lubo anichiluję owies i kury, jednakże ustanawiam, ażeby miastu katolickiemu rok w rok wypłacili zł polskich 100 bez rzadnej czasu prolongacyiJ. Wiśniewski, Dekanat konecki, Radom: Jan Kanty Trzebiński, 1913, s. 485..
Książę starał się również zapobiegać aktom antyżydowskim„Antyżydowskim”, a nie „antysemickim” ponieważ wystąpienia te oparte były na podłożu religijnym.. Do takich zdarzeń dochodziło najczęściej podczas procesji wielkoczwartkowej, kiedy to „uczestnicy” tych procesji zajmowali się rozbojami na majątku żydowskim i samych żydach„Miasto i pospólstwo katolickie, nie asystując nabożnym zwyczajom procesyi, wyuzdawszy się na jedyne scandala z kijami, drągami i kamieniami biegając po ulicach żydowskich, nie tylko okiennice tam i okna wybijają, dachy kamieniami funditus rujnują, ale też i samych Żydów biją i kaleczą”. J. Wijaczka, Michał Antoni s. 119.. Dlatego właściciel miasta nakazał radzie wystawianie na czas procesji wartę nie dopuszczając tym do rozruchów. Również gubernator hrabstwa zobowiązany został do wystawienia garnizonu zamkowego w celu łapania sprawców przestępstw. Do przestrzegania postanowień dekretu zobowiązani zostali zarówno chrześcijanie, jak i judaiści. Nieprzestrzeganie go groziło grzywną w wysokości 200 grzywien, a niepoddanie się tej karze groziło dwoma tygodniami więzienia i dodatkowo 400 grzywien kary.
Gospodarka żydowska Struktura zawodowa Żydów z Szydłowca znana jest dopiero od lat 80. XVIII w. W 1787 r. najwięcej Żydów pracowało w branży odzieżowej (krawcy, czapnicy). Struktura zatrudnienia przedstawiała się następująco:
krawiec – 13 czapnik – 7 komornik – 6 cymbalista – 5 kramarz – 4 służba – 4 rzeźnik – 3 arendarz – 2 cyrulik – 2 piekarz – 2 złotnik – 2 furman – 1 szynkarz – 1 destylator – 1 faktor – 1 introligator – 1 kupiec – 1 żelaźnik – 1 szkolnik – 1 szpitalnik – 1
Wraz ze wzrostem liczby ludności żydowskiej wzrastała jej rola w handlu Szydłowca i województwa sandomierskiego. Potwierdzają to rejestry komór celnych z tego terenu z lat 60. XVIII w. Przez komory celne w Opocznie, Solcu i Zwoleniu kupcy szydłowieccy handlowali takimi materiałami jak: żelazo, skóry, miód, rogi i artykuły żelazne. Bardzo rozległe kontakty handlowe (Bydgoszcz, Gdańsk), jak i jakość towarów pozwalały na przeznaczenie ich na rynek zarówno ogólnokrajowy, jak i zagraniczny.
Polska kongresowa (1815-1914)