Chciwość (ang. Greed) – amerykański film niemy z 1924 roku w reżyserii i według scenariusza Ericha von Stroheima, oparty na powieści McTeague: A Story of San Francisco Franka Norrisa z 1899 roku. W rolach głównych wystąpili: Gibson Gowland jako dr John McTeague, ZaSu Pitts jako jego żona Trina (z domu Sieppe) i Jean Hersholt jako Marcus Schouler, przyjaciel i późniejszy wróg McTeague’a.

Film opowiada historię McTeague’a, dentysty z San Francisco, który żeni się z Triną, ukochaną jego najlepszego przyjaciela, Schoulera. Niedługo po zaręczynach Trina wygrywa na loterii 5 tys. dolarów. Zazdrosny Schouler donosi władzom, że McTeague prowadzi praktykę stomatologiczną bez wymaganych uprawnień, co doprowadza rodzinę McTeague’ów do ubóstwa. Żyjąc w nędzy, McTeague staje się alkoholikiem i brutalem, a Trina wpada w obsesję na punkcie wygranych pieniędzy, których stanowczo nie zgadza się tknąć, pomimo skrajnej biedy, w której żyje wraz z mężem. W końcu McTeague morduje żonę i ucieka z jej pieniędzmi do Doliny Śmierci, gdzie dochodzi do ostatecznego starcia ze ścigającym go Schoulerem.

Von Stroheim z niezwykłą pieczołowitością zarejestrował ponad 85 godzin materiału filmowego. 2 miesiące w ciągu lata zajęło mu nakręcenie ostatniej sekwencji rozgrywającej się w Dolinie Śmierci, przez co zachorowało wielu członków obsady i ekipy. Chciwość była jednym z nielicznych filmów swoich czasów zrealizowanych w autentycznej scenerii. Von Stroheim chętnie stosował takie wyrafinowane techniki filmowe, jak dramatyczne zbliżenia i montaż skojarzeniowy. Reżyser uważał Chciwość za tragedię grecką, w której środowisko i pochodzenie determinują losy bohaterów, sprowadzając ich do prymitywnych „bêtes humaines” (bestii ludzkich).

Podczas kręcenia Chciwości nadzorujący prace Goldwyn Pictures połączył się z dwiema innymi wytwórniami, tworząc Metro-Goldwyn-Mayer, gdzie funkcję szefa produkcji objął Irving Thalberg. Kilka lat wcześniej Thalberg zwolnił von Stroheima z Universalu. Oryginalna, zmontowana przez von Stroheima wersja Chciwości trwała niemal 8 godzin, toteż wytwórnia zredukowała film wbrew woli reżysera do 2,5 godziny. Tylko nieliczni widzieli pełną, 42-szpulową wersję, obecnie uznaną za zaginioną; niektórzy z nich określili ją mianem najlepszego filmu wszech czasów. Von Stroheim nazwał Chciwość swoją jedyną w pełni ukończoną pracą i był zarówno ze względów zawodowych, jak i osobistych oburzony wersją montażową narzuconą przez wytwórnię.

Pełną wersję tego dzieła ochrzczono mianem „świętego Graala” archiwistów filmowych. Przez lata pojawiały się kolejne, fałszywe doniesienia o odkryciu brakujących fragmentów. W 1999 roku na zlecenie Turner Entertainment dokonano 4-godzinnej rekonstrukcji filmu za pomocą fotosów ze scen wyciętych w montażu. Chciwość poniosła artystyczną i finansową porażkę i dopiero od lat 50. XX wieku zaczęto ją uznawać za jeden z najlepszych filmów wszech czasów. Zarówno filmowcy, jak i historycy kina podkreślali jej wpływ na liczne grono reżyserów i ich twórczość.

Fabuła

John McTeague jest górnikiem w kopalni złota w hrabstwie Placer. Gdy pewnego dnia wędrowny dentysta nazywający siebie dr. „Bezbolesnym” Potterem przybywa do osady, matka McTeague’a błaga go, aby przyjął jej syna na ucznia. Potter zgadza się i po kilku latach McTeague otwiera własną praktykę przy Polk Street w San Francisco.

Marcus Schouler, najbliższy przyjaciel McTeague’a, przyprowadza pewnego razu do jego gabinetu swoją kuzynkę i przyszłą narzeczoną Trinę Sieppe. McTeague chętnie zgadza się zrobić jej przegląd stomatologiczny. Czekając na swoją kolej, Trina kupuje los na loterię. McTeague zadurza się w Trinie, po czym prosi Schoulera o zgodę na możliwość ubiegania się o względy dziewczyny. Widząc zaangażowanie McTeague’a, Schouler niechętnie przystaje na tę prośbę. Ostatecznie Trina zgadza się wyjść za mąż za McTeague’a. Krótko po tym wygrywa na loterii znaczną kwotę 5 tys. dolarówStanowi to równowartość 68 tys. dolarów z roku 2014. Dane za the Bureau of Labor Statistics. Rozgoryczony Schouler rości sobie prawa do wygranej, przez co rozpada się jego przyjaźń z McTeague’em. Po ślubie McTeague’a i Triny para zamieszkuje w małym mieszkanku, gdyż kobieta sprzeciwia się wydać wygrane przez nią pieniądze.

thumb|Przez chciwość związek Triny i McTeague’a zmierza ku tragedii Schouler opuszcza miasto, aby zostać ranczerem. Przed swoim odejściem składa doniesienie na McTeague’a, ujawniając, że ten wykonuje zawód dentysty bez wymaganego zezwolenia. McTeague zostaje zmuszony do zamknięcia praktyki, gdyż w przeciwnym razie grozi mu kara więzienia. Pomimo zaoszczędzonych ponad 200 dolarów i 5 tys. dolarów pochodzących z loterii, Trina nie pozwala wydawać swoich pieniędzy. Małżonkom coraz częściej brakuje środków do życia, muszą więc sprzedać na aukcji niemal wszystkie ruchomości. W ataku furii McTeague gryzie Trinę w palce. Później opuszcza żonę, zabierając ze sobą jej oszczędności wynoszące 450 dolarów.

W pogryzione palce Triny wdaje się infekcja i trzeba je amputować. Aby zarobić na chleb, Trina znajduje posadę woźnej w przedszkolu. Podejmuje zainwestowane 5 tys. dolarów, aby mieć je blisko siebie. Nocami rozkłada je na łóżku, by móc na nich spać. Wydawszy oszczędności Triny, McTeague zjawia się u żony, bezskutecznie prosząc ją o więcej pieniędzy. Następnej nocy przychodzi do pustego przedszkola. Po zajadłej kłótni McTeague bije Trinę na śmierć i kradnie jej 5 tys. dolarów.

Wyjęty spod prawa McTeague wraca do hrabstwa Placer i zawiązuje spółkę z poszukiwaczem skarbów o nazwisku Cribbens. Udając się w kierunku Doliny Śmierci, po drodze odnajdują znaczne pokłady kwarcu, liczą więc na to, że zostaną milionerami. Jednak McTeague podświadomie wyczuwa zbliżające się niebezpieczeństwo i ucieka w Dolinę Śmierci z koniem, resztą pieniędzy i jednym bukłakiem na wodę. Ściga go kilku stróżów prawa i Schouler. Chce on złapać McTeague’a osobiście i za wszelką cenę, więc samotnie wyrusza w Dolinę Śmierci.

Uciążliwy skwar odbiera siły McTeague’owi. Tempo Schoulera także słabnie, jednak udaje mu się odszukać, a potem dogonić McTeague’a. Po scysji i próbie aresztowania, spłoszony koń McTeague’a zaczyna uciekać, zostaje więc zastrzelony przez Schoulera, który jednocześnie przedziurawia pojemnik z wodą. Mężczyźni odbywają walkę na śmierć i życie. Zwycięzcą pojedynku zostaje McTeague. Przed śmiercią Schouler zdążył jednak przykuć siebie kajdankami do McTeague’a. Film kończy się ujęciem samotnego, wycieńczonego McTeague’a, pozostawionego na pustyni bez konia i wody, przypiętego kajdankami do zwłok i niezdolnego sięgnąć do rozsypanych monet.

Wątki poboczne Oryginalna wersja von Stroheima zawierała nadto dwa wątki poboczne, które zostały później wycięte z filmu. Miały one przedstawiać potencjalny bieg wydarzeń, czyli inne warianty dalszego życia Triny i McTeague’a.

Pierwszy z nich przedstawiał losy handlarza starzyzną Zerkowa i Marii Mirandy Macapy, młodej Meksykanki, która skupuje dla niego używane przedmioty, a także sprzedaje Trinie szczęśliwy los. Maria często opowiada Zerkowowi o swoim wyimaginowanym serwisie obiadowym wykonanym z czystego złota. Handlarz wkrótce zaczyna obsesyjnie myśleć o tej drogocennej zastawie. Wierząc, że Maria gdzieś ją zakopała, Zerkow żeni się z nią. Często pyta, gdzie ukryła serwis, lecz Maria za każdym razem udziela innej odpowiedzi. Zerkow nie dowierza jej i coraz natarczywiej próbuje wyciągnąć od niej informacje. Ostatecznie popada w obłęd, zabija żonę i popełnia samobójstwo, skacząc do zatoki San Francisco.

Drugi wątek poboczny ukazywał dzieje Charlesa W. Grannisa i panny Anastasii Baker. Grannis i Baker są lokatorami w podeszłym wieku, którzy wynajmują sąsiadujące ze sobą mieszkania w tej samej kamienicy, do której wprowadzili się Trina i McTeague. Pomimo że żyją obok siebie, nigdy się nie poznali. Często jednak siadają przy wspólnej ścianie i nasłuchują dźwięków dochodzących z drugiej strony, więc wiedzą o sobie niemal wszystko. Ostatecznie dochodzi do spotkania i wtedy wyznają sobie długo skrywane uczucia. Po wyznaniu miłosnym Grannis wyznaje, że posiada 5 tys. dolarów, czyli niemal tyle samo, ile posiada Trina. Jednakże ten fakt nie ma dla nich żadnego znaczenia. Pobierają się i każą zamontować drzwi, które odtąd będą łączyć ich pokoje.

Obsada Gibson Gowland – dr John „Mac” McTeague, dentysta ZaSu Pitts – Trina McTeague, z domu Sieppe, żona McTeague’a Jean Hersholt – Marcus Schouler, przyjaciel McTeague’a, kuzyn Triny Prolog Jack Curtis – ojciec McTeague’a Tempe Pigott – matka McTeague’a Florence Gibson – wiedźma Erich von Ritzau – dr „Bezbolesny” Potter, wędrowny dentysta Rodzina Sieppe Chester Conklin – Hans „Popper” Sieppe, ojciec Triny Sylvia Ashton – „Mommer” Sieppe, matka Triny Austen Jewell – August Sieppe, młodszy brat Triny Oscar Gottell – Max Sieppe, młodszy brat Triny Otto Gottell – Moritz Sieppe, młodszy brat Triny Joan Standing – Selina, kuzynka Triny Max Tyron – Rudolph Oelbermann, wujek Triny Wątki poboczne Dale Fuller – Maria Miranda Macapa, żona Zerkowa Cesare Gravina – Zerkow, handlarz starzyzną, mąż Marii Frank Hayes – Charles W. Grannis, właściciel Modern Dog Hospital Fanny Midgley – panna Anastasia Baker, sąsiadka Grannisa i jego późniejsza żona Przyjaciele i sąsiedzi z Polk Street Hughie Mack – pan Heise, wytwórca uprzęży E. „Tiny” Jones – pani Heise J. Aldrich Libbey – pan Ryer Reta Revela – pani Ryer S.S. Simon – Joe Frenna Hugh J. McCauley – fotograf William Mollenhauer – chiromanta Inni William Barlow – pastor Lon Poff – pracownik firmy loteryjnej James F. Fulton – Cribbens, poszukiwacz skarbów James Gibson – zastępca szeryfa Jack McDonald – szeryf Placer County Erich von Stroheim – sprzedawca balonów

Produkcja

Tło historyczne i scenariusz Chciwość jest oparta na powieści amerykańskiego pisarza Franka Norrisa zatytułowanej McTeague: A Story of San Francisco z 1899 roku. Zainteresowanie Ericha von Stroheima tym utworem sięga co najmniej stycznia 1920 roku, kiedy powiedział dziennikarzowi, że zamierza zekranizować McTeague’a. W drugiej dekadzie XX wieku reżyser mieszkał w San Francisco, żyjąc w ubóstwie, tak jak bohaterowie powieści. Potem przeniósł się do Los Angeles, stopniowo pnąc się w hierarchii tamtejszego przemysłu filmowego i współpracując z D.W. Griffithem. Do 1919 roku stał się cenionym reżyserem w Universal Film Manufacturing Company, choć uważano, że przekracza budżet i nie trzyma się harmonogramu.

Po mianowaniu Irvinga Thalberga na stanowisko dyrektora generalnego Universalu, brak umiaru von Stroheima przestał być tolerowany. Tuż po objęciu stanowiska Thalberg zadecydował o natychmiastowym zakończeniu zdjęć do filmu Szalone żony (1921), które powstawały nieprzerwanie od 11 miesięcy. 6 października 1922 roku, po 6 tygodniach produkcji kolejnego filmu von Stroheima Małżeńska karuzela (1923), reżyser został zwolniony. Był to bezprecedensowy krok w historii Hollywoodu i zwiastował nową erę, w której producent i wytwórnia dzierżyli artystyczną władzę nad aktorami i reżyserami. Jeszcze przed zwolnieniem z Universalu, von Stroheim otrzymał kilka ofert od innych wytwórni. 14 września 1922 roku spotkał się z władzami Goldwyn Pictures, by pod koniec listopada podpisać z nimi umowę o pracę.

thumb|left|Von Stroheim w 1920 roku, kiedy to po raz pierwszy publicznie wyraził chęć ekranizacji McTeague’a