Werner Herzog, właśc. Werner Stipetić (ur. 5 września 1942 w Monachium) – niemiecki reżyser filmowy, teatralny i operowy; scenarzysta, producent filmowy, aktor, pisarz i poeta pochodzenia chorwackiego.
Życiorys Werner Herzog urodził się w Monachium jako syn Elizabeth Stipetić, Chorwatki burgenlandzkiej, i Dietricha Herzoga, Niemca. Wychowywał się z dwoma braćmi – Luckim i Tilbertem. Wraz z rodziną wyjechał z Monachium do odciętej od świata bawarskiej wioski Sachrang, po tym, jak dom ich sąsiadów został zniszczony w wyniku bombardowania.
W wieku 12 lat przeniósł się wraz z rodziną z powrotem do Monachium, gdzie dzielili mieszkanie przy ulicy Elisabethstraße z przyszłym aktorem Klausem Kinskim. Był wielokrotnie świadkiem napadów szału Kinskiego, co spowodowało, że postanowił zostać reżyserem filmowym: od tamtego momentu wiedziałem, że będę reżyserem, a on moim aktorem – wspominał później. Po przeprowadzce uczęszczał do szkoły podstawowej. W tym samym roku został poproszony o zaśpiewanie solo przed klasą, czego stanowczo odmówił. Było to dla niego tak silne przeżycie, że do 18 roku życia nie słuchał muzyki ani nie śpiewał. W wywiadach przyznał, że z perspektywy czasu oddałby dziesięć lat ze swojego życia, żeby tylko mógł grać na jakimś instrumencie. Szkoła wpłynęła na niego tak bardzo negatywnie, że nie przeczytał nigdy do końca Fausta, który był wówczas jedną z jego lektur, mimo iż w swojej karierze wielokrotnie przywoływał konteksty z dzieła Goethego.
W wieku lat 14, zainspirowany przeczytanym wstępem do encyklopedii kina, stwierdził, że wszystko, co jest mu potrzebne do realizacji filmów, to profesjonalna kamera. Ukradł ją później z jednej z monachijskich szkół filmowych. Studiował na Uniwersytecie w Monachium oraz w Pittsburghu historię, ekonomię i literaturę niemiecką, jednak żadnego z kierunków nie ukończył.
Na początku lat 60. pracował w hucie metali na nocnej zmianie, aby zdobyć pieniądze na realizację swojego debiutu. Jako reżyser jest samoukiem, w 1963 założył własną firmę producencką Werner Herzog Filmproduktion. Pierwszy film – Heraklesa – nakręcił w 1962. W filmie fabularnym debiutował w 1968 Znakami życia. Światowy rozgłos zdobył filmem Aguirre, gniew boży. Kolejne produkcje filmowe przyniosły mu uznanie w oczach krytyki i widzów (filmy z Kinskim w roli głównej: Nosferatu wampir, Woyzeck, Fitzcarraldo oraz Cobra Verde; filmy z Brunem S. : Zagadka Kaspara Hausera oraz Stroszek i Szklane serce). W 1986 debiutował jako reżyser operowy Doktorem Faustusem; jako teatralny Snem nocy letniej z 1992. Po realizacji fabularnego Krzyku kamienia w 1991 realizował tylko dokumenty. Takie jak Lekcje ciemności czy Mój najlepszy wróg o współpracy z Kinskim odniosły sukces i ugruntowały jego pozycję nie tylko jako wybitnego reżysera fabuł, ale także filmów dokumentalnych.
Produkcje zrealizowane po 2006, czyli Biały diament, Odległa, błękitna planeta, a zwłaszcza Grizzly Man spowodowały renesans zainteresowania jego dokonaniami oraz rewizję jego poprzednich dokonań (Tam, gdzie śnią zielone mrówki i Krzyk kamienia), które nie zawsze były pozytywnie odbierane. Swoją pozycję ugruntował fabułą Operacja Świt oraz nominowanym do Oscara dokumentem poświęconym Antarktydzie Spotkania na krańcach świata (2007).
Jako pisarz debiutował w 1974 zapisem swojej podróży z Monachium do Paryża, zatytułowanym Idąc po lodzie. W 1982 wydał opowiadanie Fitzcarraldo, na podstawie którego zrealizował też film. W 2002 wydał napisaną wspólnie z żoną książkę Pilgrims, którą ilustrowały zdjęcia żony, znanej fotografki Leny Herzog.
W 2009 został uznany przez „Time” za jednego ze 100 najbardziej wpływowych ludzi na świecie.
Kariera filmowa Wiek XX Lata 60. Jego pierwszym zrealizowanym filmem był krótkometrażowy dokument Herakles z roku 1962, w którym porównał współczesnych siłaczy do mitycznych herosów (z tytułowym Heraklesem na czele) i zadał pytanie: „Gdzie obecnie ma ujście cała energia, jaką poświęcają siłacze na ćwiczenia kulturystyczne?”.
W 1964 roku zrealizował film Zabawa w piasku, którego zdecydował się nigdy publicznie nie pokazywać (jedyne co wiemy na temat tego dzieła to tyle, że jego fabuła koncentruje się wokół stada kurczaków oraz grupki dzieci).
W 1967 r. nakręcił Bezprzykładną obronę twierdzy Deutschkreuz, osadzoną współcześnie historię grupki przyjaciół włamujących się do ruin tytułowej twierdzy i udających żołnierzy broniących się przed nieistniejącym wrogiem.
Jako reżyser filmów fabularnych debiutował w 1968 roku Znakami życia, opowiadającymi o żołnierzu imieniem Stroszek, który wegetując w koszarowym miasteczku popada w obłęd. Na ten sam rok przypada również krótkometrażowy film dokumentalny Ostatnie słowa (realizowany równocześnie ze Znakami życia), przedstawiający postać mieszkańca Krety, który jako jedyny zna język, jakim posługiwali się jego przodkowie.
W 1969 r. zrealizował krótkometrażowe Zarządzenie przeciw fanatykom, pełną czarnego humoru, stylizowaną na dokument opowieść o ludziach zaślepionych swoimi pasjami. Było to też przenikliwe studium X muzy, tego, jakie emocje wyzwala spotkanie człowieka z kamerą i możliwość opowiadania przez niego o swoich problemach. W tym samym roku nakręcił także dokument, tym razem bardziej zaangażowany w problemy społeczne. Latający lekarze z Afryki Wschodniej to opowieść o niemieckich lekarzach niosących pomoc w Afryce, którzy przemieszczali się latającym ambulansem. Film pokazał, że Europejczycy patrzą przez pryzmat swojej kultury na społeczności afrykańskie, co jest przyczyną konfliktów i braku zrozumienia.
Kolejny film fabularny Nawet karły były kiedyś małe (często mylnie kwalifikowany w Polsce jako dokument), zrealizowany w 1970 r. był sprzeciwem wobec pustej rewolucji kulturalno-społecznej, jaka przetoczyła się na zachodzie Europy dwa lata przed realizacją przez Herzoga tego filmu.
Lata 70. W 1971 powstały trzy filmy dokumentalne. Kolejny dokument „zaangażowany”, czyli Upośledzona przyszłość – film zestawiający sytuację niepełnosprawnych dzieci z mniej rozwiniętych rejonów Niemiec z sytuacją osób niepełnosprawnych mieszkających w Stanach Zjednoczonych. Poetycki, fabularyzowany i stylizowany: Fata Morgana (ukazująca stworzenie i koniec świata), skomentowany obrazami Afryki oraz tekstem zaczerpniętym z księgi Majów zatytułowanej Popol Vuh. Jej fragmenty przeczytała niemiecka krytyczka filmowa Lotte Eisner, której Herzog zadedykował swój późniejszy film Zagadka Kaspara Hausera. W tym samym roku powstała Kraina ciszy i ciemności. Opis losów głuchoniewidomej Fini Straubinger, która straciła wzrok i słuch w dzieciństwie, nie załamała się tym jednak i prowadziła działalność edukacyjną, niosąc pomoc podobnym sobie.
Międzynarodowe uznanie i rozgłos Herzog zyskał dzięki filmowi fabularnemu Aguirre, gniew boży (1972) z Klausem Kinskim w tytułowej roli, wielkiej epopei opowiadającej o konkwistadorach szukających w południowoamerykańskiej dżungli mitycznego, złotego miasta El Dorado.
W 1974 zrealizował dokument Wielka ekstaza snycerza Steinera, przedstawiający postać słynnego wicemistrza olimpijskiego, skoczka narciarskiego, tytułowego Steinera (Herzog sam wcześniej skakał, jednak zrezygnował po wypadku swojego dobrego kolegi). Następnie nakręcił Zagadkę Kaspara Hausera (1975) z Brunem S. w roli głównej, opowiadającą prawdziwą historię bawarskiego podrzutka, który zjawił się w XIX w. na rynku w Norymberdze, nie znając ani języka, ani pisma. Film zdobył Grand Prix Jury, Nagrodę FIPRESCI oraz Nagrodę Jury Ekumenicznego na 28. MFF w Cannes.
W 1976 powstały trzy produkcje: Nikt się nie chce ze mną bawić, krótkometrażowy film opowiadający o ostracyzmie wśród dzieci; Ile drzewa naciąłby świstak. Uwagi na temat nowego języka – ukazujący społeczność amerykańskich Amiszów oraz postać profesjonalnego licytatora; wreszcie fabularne Szklane serce. Podczas jego realizacji Herzog hipnotyzował aktorów, aby oddać wrażenie zbiorowych hipnozy i szaleństwa. Film oparty został na bawarskich legendach i rozdziale z książki niemieckiego reżysera Herberta Achternbuscha. Opowiadał historię jasnowidza, który przewidział pożar huty szkła oraz właściciela huty, który dopuszcza się rytualnego mordu, aby odnaleźć zaginioną recepturę pozwalającą wytapiać rubinowe szkło.
W 1977 powstały dwa filmy: dokumentalny Pod wulkanem oraz fabularny Stroszek. W Pod wulkanem Herzog wraz ze swoim operatorem sfilmowali opuszczoną wyspę, której groził wybuch wulkanu, oraz przedstawili losy kilku osób, które postanowiły nie uciekać i zostać na wyspie. Stroszek był filmem obiecanym odtwórcy głównej roli Brunonowi S., po tym jak Herzog zrezygnował z jego udziału w filmie Woyzeck (który powstał później z udziałem Klausa Kinskiego). Dzieło przedstawiało losy tytułowego ulicznego grajka, prostytutki oraz starca, którzy jadą do Stanów Zjednoczonych w poszukiwaniu lepszego życia.
W 1979 powstały dwie fabuły: przeróbka niemego filmu Murnaua Nosferatu wampir (udział w konkursie głównym na 29. MFF w Berlinie, Srebrny Niedźwiedź za najlepszą scenografię) oraz Woyzeck (na podstawie sztuki Georga Büchnera; udział w konkursie głównym na 32. MFF w Cannes, nagroda dla najlepszej aktorki drugoplanowej dla Evy Mattes).
Lata 70. w karierze reżysera zamyka dyptyk dokumentalny zrealizowane w Ameryce dla telewizji. Kazanie pastora Huie (zapis mszy czarnej społeczności z Harlemu) oraz Wiara i waluta (zapis programu gwiazdy telewizyjnej, pastora Gene’a Scotta) – ukazywały religijność biednych i bogatych oraz głowy ich kościołów.
Lata 80. Kolejnym sukcesem był Fitzcarraldo (nakręcony na podstawie wcześniej napisanej powieści pod tym samym tytułem). W rolę tytułowego bohatera wcielił się Klaus Kinski, produkcja powstała po ogromnych trudnościach (wcześniej główną rolę miał zagrać Jason Robards, a jego pomocnika miał grać Mick Jagger – fragmenty z ich udziałem pokazał Herzog w późniejszym filmie o Kinskim Mój najlepszy wróg). Na planie filmu przeciągano przez górę prawdziwy, ważący 340 ton parostatek (udział w konkursie głównym na 35. MFF w Cannes, Złota Palma dla najlepszego reżysera).
Kolejne trzy filmy reżyser zrealizował w 1984. Ballada o małym żołnierzu to dokument ukazujący losy młodych żołnierzy, wysyłanych po krótkim szkoleniu na pewną śmierć. W tym samym roku powstał zapis przygotowań do wyprawy wysokogórskiej, dokonanej następnie przez Reinholda Messnera – Gasherbrum – lśniąca góra. Tam, gdzie śnią zielone mrówki to już fabuła, nakręcona w Australii, skupiała się na konflikcie między przedstawicielami cywilizacji białych ludzi z tamtejszymi Aborygenami.
Na rok 1986 przypada film będący autoportretem Herzoga, uchwyconego w trakcie przygotowań do kolejnych projektów (m.in. Krzyku kamienia) – Portret Wernera Herzoga.
W 1987 reżyser zrealizował Cobra Verde – historię brazylijskiego bandyty Francisca Manuela Da Silvy, który zostaje zesłany do Afryki i – ku zaskoczeniu swoich pracodawców – odnosi sukces w handlu niewolnikami. Podczas realizacji filmu doszło do szeregu nieporozumień na linii Herzog-Kinski, co zaowocowało ucieczką aktora z planu i zerwaniem współpracy. Pracę nad filmem zarejestrował w swoim filmie dokumentalnym Steff Gruber (Location Africa), a opisał w jednym ze swoich reportaży Bruce Chatwin, autor książki, na podstawie której powstał film.
W 1988 Herzog nakręcił część zbiorowego przedsięwzięcia (obok m.in. Wajdy i Lyncha), dot. różnych spojrzeń na Francję i Francuzów, zatytułowanego Les Gauloises.
W 1989 r. powstał film dok. opowiadający o jednym z afrykańskich plemion, Wodaabe, pasterze słońca.
Lata 80. zamknął dokumentem o śledztwie prowadzonym przez Michaela Goldsmitha, dziennikarza podążającego śladami okrutnego dyktatora Jeana-Bedela Bokassy.
Lata 90.