thumb|250px|Polskie czołgi w Szkocji w 1941 thumb|250px|Czołgi Mk III Valentine 16 Brygady Pancernej Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie na manewrach w Szkocji. Broń pancerna Polskich Sił Zbrojnych – jeden z podstawowych rodzajów wojsk w Polskich Siłach Zbrojnych.
W dniu zakończenia wojny Polskie Siły Zbrojne miały w swoim składzie dwie dywizje pancerne, dwie samodzielne brygady pancerne i trzy pułki rozpoznawcze. Stanowiło to prawie 50% wojsk pancernych Wielkiej Brytanii i przewyższało całość wojsk pancernych Kanady. W sprzęcie pancernym liczyły ok. 1335 czołgów i dział pancernych, 2971 transporterów opancerzonych i 1087 samochodów pancernychWitold Biegański: Wojsko Polskie: krótki informator historyczny… s. 251..
Francja thumb|250px|Renault R-35 – czołg podstawowy 10 BKPanc we Francji
Po przegranej przez Polskę kampanii wrześniowej oraz wycofania części wojsk z okupowanego przez wroga kraju rozpoczęto we Francji odtwarzanie polskich wojsk pancernych na podstawie pancerniaków służących w przedwojennych polskich wojskach pancernych II RP. Już od końca września 1939 rozpoczęto formować polskie wojska pancerne we Francji.
Płk Stanisław Maczek przy wydatnej pomocy gen. Sikorskiego dążył do sformowania dywizji pancernej. Jej trzon miała stanowić kadra 10 Brygady Kawalerii przebywająca czasowo na Węgrzech.
Formowanie W rejonie Orange rozpoczęto formowanie 10 Brygady Kawalerii Pancernej. Organizacyjnie zapowiadała się imponująco. Posiadała pancerny pułk rozpoznawczy, pułk czołgów lekkich, pułk artylerii, dwa pułki kawalerii zmotoryzowanej i wszystkie służby brygadowe.
Francuzi początkowo nie przydzielili brygadzie sprzętu i uzbrojenia. Dopiero po klęsce we Flandrii, w trybie alarmowym ściągnięto brygadę pod Paryż, uzbrojono ją i wyekwipowano. Sprzęt okazał się jednak dla większości żołnierzy nieznanym, był trwale zakonserwowany i niedotarty.
Rozkaz natychmiastowego wymarszu na front, ze względów czysto technicznych był zupełnie niewykonalny. Gen. Maczek, realizując wytyczne gen. Sikorskiego, przyjął rozwiązanie kompromisowe. 10 czerwca 1940 wyruszył do Szampanii w rzeczywistości na czele oddziału wydzielonego noszącego jednak nazwę 10 BKPanc. Główne siły brygady zostały pod Paryżem, pod dowództwem płk. Dworaka i po zakończeniu formowania mały dołączyć do zgrupowania Maczka.
OW – 10 BKPanc składała się ze sztabu i oddziału sztabowego, batalionu czołgów R-35, dywizjonu dragonów (po jednym szwadronie zmotoryzowanym i plutonie motocyklistów z 24 pułku ułanów i 10 pułku strzelców konnych), dywizjonu przeciwpancernego, baterii przeciwlotniczej i kompanii saperów. Razem oddział liczył ok. 1700 żołnierzy.
Działania bojowe 12 czerwca brygada skoncentrowała się nad Marną, pod Avize, wchodząc w skład 4 Armii francuskiej. Od świtu 13 czerwca brygada osłaniała skrzydło VII Korpusu francuskiego i stoczyła bój pod Champaubert i Montmirail, a później kontratakowała pod Montgivroux. 14 czerwca brygada znalazła się pomiędzy wycofującymi się i coraz bardziej zdezorientowanymi dywizjami francuskimi. Sama również rozpoczęła manewr odwrotowy, walcząc na kolejnych rubieżach opóźniania.
Ostatnim bojowym akordem działania brygady było zdobycie w nocy z 16 na 17 czerwca miasteczka Montbard nad Kanałem Burgundzkim. Po zwycięstwie brygada ruszyła dalej w kierunku Dijon. Wieczorem 18 czerwca znalazła się w całkowitym okrążeniu pod wsią Moloy. Tego samego dnia przechwycono kapitulacyjny radiogram Pétaina o kapitulacji. Gen. Maczek zdecydował się na zniszczenie ostatnich trzech czołgów, broni ciężkiej i przedzieranie się do południowej Francji i dalej już samodzielnie do Szkocji.
Część brygady pod dowództwem płk. Dworaka ewakuowała się do Szkocji po 20 czerwca 1940.
W Wielkiej Brytanii i w Europie Zachodniej thumb|250px|Czołg 1 DPanc w Haddington 1943
Początkiem formowania broni pancernej na wyspach stało się zgrupowanie płk. DworakaW zgrupowaniu znajdowały się stare sztandary 24 pułku ułanów i 10 pułku strzelców konnych..
Osobnym torem organizacyjnym formowała się 10 Brygada Kawalerii Pancernej. Wywodziła się z utworzonej w lipcu 1940 Douglas w Szkocji 2 Brygady Strzelców.
1 Dywizja Pancerna W wyniku długotrwałych i dość skomplikowanych przekształceń organizacyjnych sformowano 1 Dywizję Pancerną, która w końcu lipca 1944 wylądowała w Normandii i wzięła udział w walkach na terenie Europy Zachodniej.
Dowodził nią gen. Stanisław Maczek. Dywizja ostatecznie przyjęła następujący skład organizacyjny: sztab (ze szwadronem czołgów dowództwa), szwadron regulacji ruchu, batalion łączności, batalion saperów, 10 pułk strzelców konnych (pancerny pułk rozpoznawczy), 10 BKPanc, 3 BSZ, artyleria dywizyjna i służby.
10 BKPanc posiadała 1 i 2 pułki pancerne oraz 24 (pancerny) pułk ułanów. Pułkiem zmotoryzowanym był 10 pułk dragonów. W skład 3 BSZ wchodziły trzy bataliony strzeleckie (podhalański, 8 i 9) oraz samodzielny szwadron broni ciężkiej.
Artyleria składała się z czterech pułków: dwóch artylerii lekkiej, przeciwpancernego i przeciwlotniczego. Służby – to oddziały zaopatrzenia, warsztatowe i sanitarne.
Stan wyjściowy dywizji (wraz z pierwszym uzupełnieniem) wynosił ok. 16 tys. żołnierzy, 381 czołgów i 4 tys. pojazdów mechanicznych. Pułki pancerne były uzbrojone w 30-tonowe amerykańskie shermany, 10 pułk strzelców konnych i dowództwo dywizji w 30-tonowe brytyjskie cromwelle.
Działania zbrojne Dywizja weszła do walki podległa dowódcy 1 Armii kanadyjskiej, wchodzącej w skład 21 Grupy Armii, feldmarszałka Montgomery’ego. W nocy z 7 na 8 sierpnia zajęła rejony wyjściowe do natarcia na Falaise, mającego stanowić finalny akt walk w Normandii.
Bitwa pod FalaiseBitwa pod Falaise trwała od nocy na 8 do 22 sierpnia 1944. była dla polskich pancerniaków swoistym sprawdzianem umiejętności nabytych w trakcie szkolenia na wyspach. Szczególnie w ostatniej jej fazie dywizja poddana była surowemu egzaminowi. thumb|250px|Mk VIII Cromwell – czołgi tego typu były na wyposażeniu dowództwa 1 DPanc oraz 10 pułku strzelców konnych Po sforsowaniu Dives, dywizja opanowała dwa decydujące punkty terenowe: kompleks wzgórz Mont-Ormel i miasteczko Chambois. W ten sposób zamknęła drogi odwrotu głównych sił niemieckiej 7 Armii. Następnie, w warunkach całkowitego okrążenia, broniła tych rejonów do momentu nadciągnięcia głównych sił 21 Grupy Armii. W bitwie tej dywizja wzięła ponad 5 tys. jeńcówWśród jeńców wziętych przez 1 DPanc w bitwie pod Felaise był dowódca niemieckiego 84 Korpusu.
Od 1 września dywizja brała udział w pościgu za wycofującym się nieprzyjacielem. Sforsowała Sommę i wyzwoliła Abbeville i St. Omer. 5 września przekroczyła pod Ypres granicę Belgii i do 4 października wyzwoliła kolejne miejscowości: Ypres, Roulers, Thielt, Gandawy, St. Nieolas i Merxplas. Sforsowała Kanał Gandawski i stoczyła pięciodniowy bój pod Axel u ujścia Skaldy.
4 października 1 Dywizja Pancerna wkroczyła do Holandii, rozpoczynając walki w tym kraju od wyzwolenia Berle-Nassau. Później nacierała na Bredę, a po jej uderzyła w kierunku północnym z zadaniem zdobycia ufortyfikowanego rejonu Moerdijk u ujścia Mozy. Zadanie zostało wykonane po pięciodniowym ciężkim boju w niezwykle trudnym terenie.
9 listopada Polacy stanęli nad Mozą i pozostali nad tą rzeką w obronie szerokiego odcinka. Dywizja uzupełniała straty. W czasie tego „odpoczynku” dywizja stoczyła jeszcze trwający ponad tydzień ciężki bój o zlikwidowanie ostatniego niemieckiego przyczółka nad Mozą, pod Kaapelsche-Veer.
Pod koniec marca 1945 dywizja przekroczyła Mozę i Ren, by ponownie znaleźć się w szeregach 1 Armii kanadyjskiej i w jej składzie nacierać w kierunku Półwyspu Fryzji.
W pierwszej fazie dywizja atakowała ku północy po obydwu brzegach rzeki Ems. Na zachodnim brzegu 3 BSZ opanowała szereg miejscowości na pograniczu holendersko-niemieckim, a 15 kwietnia dotarła do wybrzeża morskiego w rejonie zatoki Dollart. Na wschodnim brzegu 10 BKPanc sforsowała Kanał Kusten, zdobyła niemieckie miasta Aschendorf i Papenburg i wyszła na południowy brzeg Ledy.
27 kwietnia dywizja przystąpiła do forsowania Ledy, a od 30 kwietnia nacierała już w kierunku na ufortyfikowany niemiecki port wojenny – Wilhelmshaven.
Wieczorem 4 kwietnia, po stoczeniu kilku ciężkich walk na bagnistych terenach Fryzji, dywizja weszła w styczność taktyczną z wojskami niemieckimi zewnętrznego obwodu fortyfikacji Wilhelmshaven i szykowała się do natarcia na miasto. W nocy na 5 maja nadeszła jednak wiadomość o bezwarunkowej kapitulacji Niemców przed frontem 21 Grupy Armii.
Rano 5 maja 1945 nastąpiło tryumfalne zakończenie walk 1 Dywizji Pancernej. Przed dowódcą polskiej dywizji gen. Stanisławem Maczkiem kapitulowała twierdza i port Wilhelmshaven.
W ciągu całej kampanii straty własne dywizji w poległych i rannych to ponad 5000 żołnierzy.
16 Brygada Pancerna thumb|250px|Mk III Valentine – czołgi tego typu stanowiły 1/3 wyposażenia 16 BPanc w 1942 8 października 1940 w Szkocji przystąpiono do organizacji 1 pułku czołgów. W ramach pułku utworzono trzy kadrowe bataliony czołgów, a 29 października 1940 w jego skład włączono Zgrupowanie Żołnierzy Broni Pancernych.
1 września 1941 1 pułk czołgów 1 Korpusu Polskiego został przeformowany w 16 Brygadę Czołgów w składzie: 65, 66 i 67 bataliony czołgów. 13 sierpnia 1942 bataliony pancerne zostały przeformowane w pułki pancerne, który nadano kolejne numery 1, 2 i 3, a w marcu 1943 w skład brygady włączono Batalion Strzelców Podhalańskich.
We wrześniu 1943 przystąpiono do reorganizacji 1 Dywizji Pancernej. Dwie dotychczasowe brygady pancerne połączono ze sobą pozostawiając nazwę 10 Brygada Kawalerii PancernejSztab nowo utworzonej brygady w rzeczywistości był „starym” sztabem 16 BPanc..
Nadwyżki i część skadrowanych oddziałów pozostawiono w „nowej” 16 BPanc3 listopada 1943 ponownie przystąpiono do formowania 16 Brygady Pancernej..
W jej skład weszły: szwadron sztabowy (z 10 BKPanc), 3 pułk pancerny (kadrowy), 14 pułk kawalerii pancernej i skadrowane pododdziały brygadowe. 10 listopada 1943 16 Brygada Pancerna została podporządkowana dowódcy 2 Dywizji Grenadierów Pancernych (kadrowej).
W drugiej połowie 1944 do Polskich Sił Zbrojnych wcielono znaczną liczbę Polaków – żołnierzy pełniących przymusową służbę wojskową w Wehrmachcie. Napływ uzupełnień pozwolił na odtworzenie stanów istniejących i formowanie nowych jednostek wojskowych.
3 kwietnia 1945 przystąpiono do formowania 5 pułku pancernego, a 16 kwietnia 1945 rozpoczęto organizację 16 pułku dragonów.
Struktura organizacyjna 16 Samodzielnej Brygady Pancernej w maju 1945 przedstawiała się następująco: 3 pułk pancerny, 5 pułk pancerny, 14 pułk ułanów, 16 pułk dragonów i inne pododdziały brygadowe.
W działaniach bojowych brygada udziału nie wzięła.
W ZSRR, na Bliskim Wschodzie i Półwyspie Apenińskim thumb|250px|Czołg podstawowy pułków pancernych – M4 Sherman Wojska pancerne na tym teatrze działań wojennych rodowód swój biorą z dywizjonów kawalerii formowanych przy dywizjach piechoty w ramach Armii Andersa.
16 września powstał przy 5 Dywizji w Tatiszczewie 5 Batalion Pancerny (Kawalerii). Jego dowódcą został mjr Stanisław Szostak19 września wyznaczony został też na dowódcę Broni Pancernej i jednocześnie szefa Służby Samochodowej.. Na szczeblu Armii utworzono Dowództwo Broni Pancernej. Strona sowiecka nie wyraziła jednak zgody na tworzenie jednostek pancernych. 17 listopada w ramach 6 Dywizji Piechoty został utworzony w Tockoje 6 dywizyjny batalion strzelecki.
W styczniu 1942 ukazał się rozkaz dowódcy armii o rozbudowie wojska. 5 i 6 Batalion PancernyStrzelecki utworzyły Ośrodek Organizacyjny Broni Pancernej. Opuścił on teren ZSRR w pierwszej ewakuacji. Pod koniec kwietnia utworzono Ośrodek Szkolenia Broni Pancernej. Opuścił on ZSRR 12 sierpnia 1942 w ramach drugiej ewakuacji.