Twierdza Kołobrzeg () – nowożytne miasto-twierdza powstałe w XVII wieku poprzez rozbudowę i modernizację fortyfikacji Kołobrzegu. Twierdza została założona w 1653 roku. Uległa likwidacji jako twierdza lądowa w 1872 roku, zaś jako twierdza morska w 1887 roku. Ponownie została reaktywowana w czasie II wojny światowej w latach 1944–1945.
Powstanie twierdzy związane było z geostrategicznym oraz gospodarczym położeniem Kołobrzegu nad Morzem Bałtyckim. Już od wczesnego średniowiecza zdawano sobie sprawę z potrzeby zapewnienia obrony akwenu położonego pomiędzy Pomorzem Zachodnim i Bornholmem, kontroli tras żeglugowych z Bałtyku do Cieśnin Duńskich oraz znaczenia ekonomicznego ujścia Parsęty i znajdujących się tam salin (warzelnie soli i tężnie w Kołobrzegu istniały do 1860 roku).
O militarnej przeszłości Kołobrzegu przed zbudowaniem nowożytnej twierdzy świadczą pozostałości grodziska w Budzistowie (przedlokacyjny Kołobrzeg) oraz zachowane nieliczne resztki średniowiecznych murów miasta lokacyjnego założonego w 1255 roku.
Historia thumb|Fryderyk Wilhelm I, założyciel Twierdzy Kołobrzeg
Budowa twierdzy O budowie nowożytnej twierdzy w Kołobrzegu zadecydowały wydarzenia wojny trzydziestoletniej. W 1627 roku na mocy Kapitulacji Franzburgskiej Pomorze Zachodnie znalazło się pod okupacją wojsk cesarskich. Po wkroczeniu do miasta oddziałów armii Wallensteina jej inżynierowie zaczęli prace konstrukcyjne nad modernizacją zniszczonych średniowiecznych obwarowań. W 1630 roku Kołobrzeg został zdobyty przez wojska szwedzkie. Inżynierowie szwedzcy kontynuowali prace fortyfikacyjne wprowadzając do nich swoje unowocześnienia i budując na przedmurzu miasta wały ziemne i bastiony. Gdy w 1653 roku Szwedzi opuścili Kołobrzeg i stał się on stolicą brandenburskiej prowincji pomorskiej, książę-elektor Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern postanowił zachować wojskowy charakter miasta i odbudować je jako miasto-twierdzę, która miała bronić jedynego wówczas w Brandenburgii portu morskiego.
Od drugiej połowy XVII wieku do początku XVIII wieku wzniesiono wokół miasta szereg obiektów fortyfikacyjnych budowanych według sztuki holenderskiej. W czasie prac rozebrano pozostałości średniowiecznych murów miejskich oraz wzniesiono nowe bramy wjazdowe. Wykorzystując podmokłe tereny wokół Kołobrzegu oraz rzekę Parsętę stworzono unikatowy system stawideł pozwalający w przypadku zagrożenia na zalanie łąk i pól wokół miasta, czyniąc z niego niedostępną ze wszystkich stron wyspę. U ujścia rzeki zbudowano stocznię i port wojenny, w którym stacjonowała brandenburska flota przeniesiona pod koniec XVII wieku do pruskiej Piławy.
Po zorganizowaniu garnizonu wojskowego i utworzeniu komendantury powołano w mieście jedną z pierwszych w Europie szkół wojskowych – Akademię Rycerską, w której kształcili się przyszli oficerowie armii brandenbursko-pruskiej i którą po utworzeniu Królestwa Prus w 1701 roku przeniesiono do Berlina.
thumb|Upadek Kołobrzegu w 1761 roku
Oblężenia twierdzy w czasie wojny siedmioletniej
Umocnienia twierdzy kołobrzeskiej były kilkakrotnie szturmowane przez wojska rosyjskie w czasie wojny siedmioletniej. Plany sztabowców Cesarstwa Rosyjskiego przewidywały bowiem w razie zwycięstwa nad Królestwem Prus stworzenie z Kołobrzegu bazy morskiej dla rosyjskiej floty w tej części Morza Bałtyckiego.
Pierwsze oblężenie twierdzy rozpoczęło się w październiku 1758 roku. Pod miasto podszedł wówczas oddział gen. Palmenbacha, który bez większego wysiłku opanował port i przedmieście Ujście. Samego Kołobrzegu nie udało mu się jednak zdobyć.
Kolejny szturm rozpoczął się 26 sierpnia 1760 roku. Był to skrupulatnie przygotowany desant morski połączonych sił szwedzko-rosyjskich pod dowództwem admirała Miszukowa wspieranych przez armię lądową pod dowództwem gen. Demidowa. Operacja ta nie osiągnęła jednak zamierzonego skutku. Komendant twierdzy płk von der Heyde pomimo przeważających sił wroga nie skapitulował i doczekał się odsieczy gen. von Wernera, który we wrześniu 1760 dotarł pod Kołobrzeg i 18 września rozbił armię oblężniczą gen. Demidowa pod Zieleniewem.
Ponownie pod Kołobrzeg Rosjanie podeszli w sierpniu 1761 roku. Znów było to uderzenie połączonych sił morskich i lądowych. Ich głównym celem ataku było zgrupowanie wojsk pruskich pod dowództwem księcia Fryderyka Wirtemberskiego, który założył swój obóz na przedpolach twierdzy. Dowodzący armią rosyjską gen. Rumiancew postanowił wziąć miasto głodem. Blokada wraz z ciągłym ostrzałem artyleryjskim Kołobrzegu trwała prawie pięć miesięcy. Zmusiła armię pruską do odejścia spod miasta i 16 grudnia 1761 roku do kapitulacji twierdzy.
Rosjanie opuścili twierdzę 9 sierpnia 1762 roku wraz z wycofaniem się Cesarstwa Rosyjskiego z dalszego prowadzenia wojny z Królestwem Prus. Natychmiast po tzw. cudzie domu brandenburskiego przystąpiono do odbudowy i rozbudowy kołobrzeskich umocnień. Zleceniodawcą tych prac był król Fryderyk II Wielki, który w 1763 roku osobiście wizytował twierdzę. Czerpiąc lekcję z niedawnej klęski postanowiono skupić się na zwiększeniu obronności ujścia Parsęty. W latach 1770–1774 w kołobrzeskim porcie wybudowano zachowane do dziś forty Ujście i Morast oraz zmodernizowano na wzór francuski istniejące wcześniej bastiony.
thumb|Pomnik Gneisenaua i Nettelbecka wzniesiony w 1903 roku dla uczczenia pamięci bohaterów obrony Kołobrzegu z 1807 roku
Bitwa o Kołobrzeg 1807
Po zwycięstwach armii francuskiej nad armią pruską pod Jeną-Auerstedt Brandenburgia skapitulowała przed Napoleonem I. W listopadzie 1806 roku ogłoszono status okupacyjny w departamencie szczecińskim prowincji pomorskiej. Do twierdzy kołobrzeskiej przybył oddział kawalerii francuskiej, aby przejąć komendę nad miastem. Okazało się jednak, że dowódca pruski odmówił przekazania Kołobrzegu Francuzom i był gotów bronić swojej placówki bez względu na okoliczności. Jego postawa spowodowała, że na początku 1807 roku rozpoczęło się oblężenie. Pod Kołobrzeg przybyła dywizja gen. Teulié, a następnie armia gen. Loisona, w której składzie był polski pułk piechoty pod dowództwem płk Sułkowskiego.
Kłopoty logistyczne Francuzów ze ściągnięciem posiłków wykorzystali obrońcy twierdzy. Wokół Kołobrzegu jeszcze przed rozpoczęciem głównych walk zostały zbudowane nowe ziemne umocnienia, rowy, forty, a także niewielkie, ale skuteczne schrony blockahausy. Pod koniec kwietnia 1807 roku do miasta przybył nowy komendant twierdzy mjr Gneisenau, który zastąpił skonfliktowanego z mieszczanami płk von Lucadou.
Bitwa rozpoczęła się w maju i trwała do pierwszych dni lipca 1807 roku. Siły atakujące skupiły się na szturmowaniu miasta od strony wschodniej. Pod koniec czerwca wszystko wskazywało, że twierdza niedługo padnie. 1 lipca rozpoczęło się bombardowanie, które zrównało miasto z ziemią. Uratowało je podpisanie pokoju w Tylży, które kończyło działania wojenne między Francją, Prusami i Rosją.
Bohaterska obrona miasta szybko przyniosła sławę broniącym jej dowódcom. W Królestwie Prus, a później w Niemczech wydarzenie to pomimo iż stanowiło tylko epizod wojen napoleońskich przeszło do patriotycznej legendy i wielokrotnie było wykorzystywane propagandowo. Dzień zakończenia walk 2 lipca obchodzony był w Kołobrzegu co roku niezwykle uroczyście. W latach 1943–1944 kinematografia niemiecka wyprodukowała monumentalny film wojenny Kolberg, którego zadaniem miało być podniesienie na duchu obywateli III Rzeszy w przededniu ostatecznej klęskiRobert Dziemba: Kolberg..
thumb|Reduta Solna zbudowana w latach 1832-1836 thumb|Cmentarz jeńców francuskich
XIX wiek Po wielkiej bitwie z 1807 roku twierdza kołobrzeska stała się ważnym ośrodkiem kontrabandy. Miejscem gdzie przyjmowano potajemnie statki angielskie wiozące artykuły kolonialne i broń ze Zjednoczonego Królestwa do Europy. W 1811 roku rozpoczęto odbudowę zniszczonych obiektów militarnych, sypano nowe szańce i okopy, a także od 1813 roku zorganizowano w mieście punkt zborny i szkoleniowy dla ochotników chcących walczyć w wojnie wyzwoleńczej Befreiungskriege przeciwko osłabionej i wycofującej się na zachód po klęsce w kampanii rosyjskiej armii Napoleona I.
Po zakończeniu wojen napoleońskich twierdza w Kołobrzegu została ustanowiona w 1820 roku przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III Hohenzollerna twierdzą I kategorii. W związku z tym w latach 1832–1836 poddano ją gruntownej modernizacji i kolejnej rozbudowie. Wzniesiono nowy fort u ujścia Parsęty zwany Szańcem Heydego oraz sąsiadujący z nim i zachowany do dziś Szaniec Kleista. Nad Kanałem Drzewnym niedaleko Reduty Morast wzniesiono Redutę Solną. Przebudowano i umocniono wybudowany w 1807 roku Fort Wilczy. Obok niego nad brzegiem morza wzniesiono także Szaniec Waldenfelsa, a także kilka innych dzieł fortyfikacyjnych.
Modernizacja z lat 30. XIX wieku była ostatnim ważniejszym epizodem w dziejach pruskiej twierdzy. Później na jej terenie nie prowadzono już większych prac budowlanych, a jedynie konserwatorskie.
W 1870 roku miasto przygotowywano do obrony przed ewentualnym atakiem floty II Cesarstwa Francuzów pod dowództwem admirała Bouet-Willamez. Do bombardowania Kołobrzegu jednak nie doszło, gdyż przybyłe na Morze Bałtyckie pancerniki francuskie ze względu na kapitulację Francji szybko się z niego wycofały. W 1871 roku w twierdzy kołobrzeskiej zorganizowano obóz dla jeńców wojennych wziętych do niewoli w wojnie francusko-pruskiej, którego pozostałością jest zachowany do dziś niewielki XIX-wieczny cmentarz wojskowy przy kołobrzeskich bulwarach nad Parsętą.
thumb|Fort Ujście na początku XX wieku thumb|Hotel Strandschloss, kwatera feldmarszałka von Hindenburga w 1919 roku
Likwidacja twierdzy W XVIII wieku stały się modne lecznicze kąpiele morskie i wycieczki do kurortów wypoczynkowych. Na początku XIX wieku zwrócono uwagę na mikroklimat panujący w Kołobrzegu. W 1802 roku Jan Henryk von Held napisał książkę O kąpieli morskiej w Kołobrzegu i najlepszym i najtańszym sposobie z pożytkiem stosowania tejże, którą to pracą zainteresował się dwór królewski w Berlinie. Plany budowy uzdrowiska przerwały jednak wojny napoleońskie.
W latach 30. XIX wieku w Kołobrzegu zaczęły powstawać kąpieliska, a także ogrody i zakłady lecznicze wykorzystujące solankę z miejscowych źródeł. Inwestycje mieszczan stawały się coraz śmielsze i zaczęły wychodzić poza obwałowania miejskie na przedpola umocnień. Z czasem pruskie władze cywilne i wojskowe zaczęły dostrzegać, że istniejąca od XVII wieku twierdza straciła swój militarny charakter. W związku z rozwojem uzdrowiska postanowiono zlikwidować dotychczasowy status miasta. W 1872 roku cesarz Wilhelm I Hohenzollern wydał rozkaz o likwidacji twierdzy lądowej w Kołobrzegu, a następnie w 1887 roku o zniesieniu twierdzy morskiej.
Szybko nastąpiła adaptacja obiektów powojskowych na cele cywilne. Zasypano rowy forteczne, zlikwidowano wały ziemne. Nastąpił gwałtowny rozrost miasta, które na początku XX wieku stało się renomowanym uzdrowiskiem.
Powstanie kurortu nie wiązało się jednak z likwidacją garnizonu wojskowego. Pomimo zniesienia twierdzy Kołobrzeg nadal pozostawał ważnym strategicznym miejscem dla Niemiec. W czasie I wojny światowej miasto stanowiło wielki lazaret. W 1919 roku zostało wyznaczone na kwaterę feldmarszałka von Hindenburga i siedzibę Sztabu Generalnego. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w latach 30. XX wieku w Kołobrzegu i wokół niego zaczęły powstawać nowe kompleksy wojskowe. Po 1939 roku w czasie II wojny światowej miasto powtórnie zostało zamienione w wielki lazaret oraz ośrodek wypoczynkowy dla żołnierzy i ich rodzin.
Bitwa o Kołobrzeg 1945