256px|right|thumb|Albrecht Dürer – Czterej jeźdźcy Apokalipsy Eschatologia chrześcijańska (z greckiego έσχατος /eschatos/ – „ostatni” + λόγος /logos/ – „słowo”) – doktryna religijna dotycząca końca istnienia kosmosu i człowieka, a także dział teologii chrześcijańskiej traktujący o tzw. rzeczach ostatecznych człowieka, jak i świata (śmierci, końcu świata). Eschatologia zajmuje się również życiem pośmiertnym człowieka, w którym to dusza zostanie osądzona i otrzyma karę lub nagrodę.
W literaturze z kręgu europejskiego (szczególnie średniowiecza) rozwinęły się kazania, pieśni i dialogi eschatologiczne. Kaznodzieje, myśliciele, artyści znajdowali w wyobrażeniach nieba i piekła jeden z istotniejszych sposobów wpływania na powszechne wzmacnianie wiary i poprawę moralności.
Termin eschatologia został zaproponowany w XVII wieku przez luterańskiego teologa Abrahama Calova, autora pracy „Eschatologia sacra”, w której przedstawiał rozważania na temat śmierci, końca świata, zmartwychwstania oraz Sądu Ostatecznego. Termin został upowszechniony dopiero w XIX wieku, kiedy zaczęto go powszechnie używać w teologii chrześcijańskiej.
Eschatologia w Biblii Biblia jest źródłem ukazującym wieloaspektowe kierunki przemiany dotychczasowego biegu historii, a także całej doczesności. Stary Testament Współczesna biblistyka stosuje termin eschatologia w różnym znaczeniu: eschatologii zrealizowanej, przyszłej, apokaliptycznej i prorockiej, wertykalnej lub horyzontalnej, i opisuje tym określeniem różne myśli eschatologii starotestamentalnej i międzytestamentalnej. Termin ten jest odnoszony do historii i przyszłości narodu wybranego, ale także do opisania interwencji Boga, która ma inicjować przemianę lub zniszczenie doczesności, sąd ostateczny i zmartwychwstanie, które mają wieźć ku czasom ostatecznym i trwałej egzystencji człowieka.
O nadużywaniu terminu eschatologia pisał Jean Carmignac, biblista, tłumacz manuskryptów wspólnoty qumrańskiej. Postulował, by zrezygnować z jego używania, a inni autorzy proponowali rewaloryzację tego terminu i wypracowanie bardziej precyzyjnego określenia technicznego, jednak te postulaty nie doczekały się realizacji.
Pochodzące z greki odpowiedniki terminu eschatologia mają znacznie węższe znaczenie niż hebrajski rzeczownik adiaron oraz przymiotnik adiarit. Hebrajskie terminy opisują szeroko rozumiane następstwo w czasie i przestrzeni aż do momentu końcowego. Najbardziej charakterystyczne sformułowanie („przy końcu dni”), występujące w różnych księgach Starego Testamentu (Rdz 49,1; Lb 24,14; Jr 23,20; 30,24; Ez 38,16; Dn 2,28; Dn 10,14) wskazuje na odległą perspektywę przyszłą, lecz nie określa wyraźnie absolutnego kresu świata, o którym wspominali inni autorzy ksiąg Starego Testamentu (np.: Ps 102,26-27; Iz 24,18-20), także ksiąg z okresu apokaliptyki, w których używano tego określenia jako technicznego, stosowanego zamiennie ze słowem („koniec”). Terminy te były jednak stosowane na raczej na opisanie końca pewnej epoki niż końca świata (np. Dn 12,13).
Najstarsze tradycje teologii Starego Testamentu zawierały zarówno obietnice, jak i jej spełnienie: dla Abrama (Rdz 12,1-3, z nawiązaniem w: Rdz 18,18; 22,18; 26,4; 28,14; 48,20; Jr 29,22), a później dla całego narodu obietnica wprowadzenia do „ziemi żyznej i przestronnej, do ziemi, która opływa w mleko i miód" (Wj 3,8), która spełniała się poprzez wyjście Izraelitów z Egiptu.
Przymierze zawarte na Synaju uzależniało realizację obietnic od wierności narodu wybranego i zachowywania Prawa. Owa realizacja zaczęła być łączona z ekspansją Izraela i zbawczej przyszłości upatrywano w triumfach nad nieprzyjaciółmi – bez względu na moralną i religijną postawę narodu. Prorocy piętnowali te iluzje i głosili, że przyszły sąd Boga nie będzie się toczył tylko nad wrogimi narodami, ale także nad samym Izraelem. Spodziewany dzień zwrotny stopniowo nabierał znaczenia ponad-historycznego, czy nawet kosmicznego (Iz 13,5.9.11-13). Oczekiwanie przyszłego dopełnienia, którego miał dokonać Mesjasz zostało zapoczątkowane przez Izajasza (Iz 7-11). Udział w zbawczej interwencji miała mieć Reszta Izraela (Iz 4,3; 6,13; 11,11; 37,31-32).
Nowy Testament Kerygmat Jezusa głosił, że przybliżyło się Królestwo Boże, a wraz z nim nadchodzą czasy ostateczne. Jezus Chrystus zwracał się głównie do tego, co małe, zgubione, ubogie (Łk 4,18; 6,20-22). Głosił, że wydarzenia ostateczne poprzedzą szczególne znaki na niebie i ziemi. Nastąpią prześladowania i różne wydarzenia katastroficzne, między innymi zburzenie Jerozolimy, wraz ze Świątynią. Człowiek ma wpływ na swój przyszły los eschatologiczny – wyznaczać go ma postępowanie, wiara i trwanie przy nauce Jezusa, zaś porzucenie tej drogi ma oznaczać sąd i potępienie. Nie została jednak dokładnie przedstawiona ani natura przyszłego szczęścia (obrazowała ją między innymi metafora godów weselnych (Mt 19,28; Mk 10,29)), ani natura potępienia. Z braku zapowiedzi kiedy ma nastąpić owo bliskie (Mk 1,15; Łk 10,9.11, Mk 9,1) dopełnienie czasu eschatologicznego wynika potrzeba ustawicznego czuwania i zachowania gotowości (Mt 1,15-16; Mk 13,28; Łk 10,9.11).
Według Pawła z Tarsu chrześcijanin jest nowym stworzeniem (2 Kor 5,17; Ga 6,15), a tym samym już żyje w czasach ostatecznych. Życie doczesne upływa na ścieraniu się ducha z ciałem (Rz 7), a tryumf ducha ma przyjść w dniu paruzji (Kol 3,3). Paweł nie określał natury zmartwychwstania ciał, a ograniczył się do zapewnienia, że „wszyscy będziemy odmienieni” (1 Kor 15,51).
Biblijna eschatologia indywidualna Analizując założenia biblijnej eschatologii indywidualnej, Augustyn Jankowski OSB uważał, że dychotomiczny podział dusza-ciało nie był obcy objawieniu Starego Testamentu. Hebrajska wizja człowieka nigdy nie utożsamiała człowieka z ciałem na sposób monistyczny. Gdy przyszło jej skonfrontować się z helleńską wizją człowieka, nietrudno było jej przyjąć dualistyczną terminologię, aby lepiej wyrazić intuicje teologiczne, dotyczące losu człowieka po śmierci. Dwie księgi ST, Księga Mądrości oraz 2 Księga Machabejska, są świadkami tej asymilacji dokonanej bez sprzeniewierzenia się własnej tradycji. Wtórowały im pozakanoniczne rabinackie komentarze Pisma Świętego. Jezus wszedł w ten sam nurt, czego dowodzi logion znajdujący się w Ewangeliach synoptycznych:
Według A. Jankowskiego OSB, również apostołowie podjęli tę wizję człowieka, jak np. Paweł w 1 Tes 5,23. Także Piotr obracający się w środowisku judeo-chrześcijańskim, mówi o duszach (duchach) przebywających w więzieniu, gdzie duchy odpowiadałyby starotestamentalnym cieniom, / /, więzienie zaś szeolowi:
Również w 1 P 5,9 Piotr Apostoł mówi o zbawieniu dusz (psyche), które nie są symbolem całego człowieka, w tym przypadku Apostoł miał na myśli konkretny duchowy element człowieka: gdy osiągnięcie cel waszej wiary – zbawienie dusz.
Ojcowie Kościoła Augustyn z Hippony
Eschatologiczne poglądy Augustyna z Hippony (354–430) miały znaczący wpływ na całą późniejszą tradycję chrześcijańską. Ważnym wkładem było zwłaszcza jego rozumienie czasu w życiu człowieka, które szeroko omówił w XI księdze Wyznań oraz obszerna teologia historii przedstawiona w Państwie Bożym. Istotnym elementem jego eschatologii było również zmartwychwstanie ciała. W nauczaniu na ten temat, według Davida G. Huntera, „bardziej niż w innych kwestiach, myśl Augustyna odeszła od «spirytualizmu» tak manichejczyków, jak i platończyków”.
Cała teologia Augustyna miała charakter eschatologiczny. Ukierunkowanie, światło i znaczenie dla najważniejszych tematów teologicznych podejmowanych przez siebie, jak teologia łaski, eklezjologia, refleksja nad historią w świetle wiary, Augustyn znajdował właśnie w eschatologii.
Eschatologia w teologii W teologii eschatologia jest pojmowana jako doktryna o ziemskim kresie dwuwymiarowego istnienia świata i człowieka, od stworzenia świata przez wcielenie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa, po końcową realizację podczas paruzji przez osiągnięcie zbawienia. Doktryna obejmuje zagadnienia dotyczące duszy ludzkiej, śmierci, sądu szczegółowego, nieba, czyśćca, piekła, oraz sądu ostatecznego i zmartwychwstania ciał. Stanowi końcowy traktat teologii systematycznej.
Doktryna katolicka Katolicka doktryna eschatologiczna kształtowała się przede wszystkim na wypowiedziach biblijnych. Przyjmuje poglądy wyrażone w Apostolskim symbolu wiary, Nicejsko-konstantynopolitańskim wyznaniu wiary, Atanazjańskim symbolu wiary, Toledańskim symbolu wiary, w orzeczeniach Soboru laterańskiego IV, Wyznaniu wiary Michała VIII Paleologa, Konstytucji Benedictus Deus Benedykta XII, deklaracjach Soboru bazylejsko-ferrarsko-florenckiego, Soboru trydenckiego i Soboru watykańskiego II. Koncepcje eschatologiczne miały korzenie w objawieniu chrześcijańskim, ale ewoluowały wraz z pojawieniem się ruchów gnostyckich, montanickich i millenarystycznych, a także poglądów Joachima z Fiore.
W czasach apostolskich koncepcja eschatologiczna była ożywiana przez spodziewanie się szybkiej paruzji. Odzwierciedlały to teksty Didache i 1. List Klemensa do Koryntian.
Pojęcie W teologii katolickiej eschatologia jest traktatem teologii dogmatycznej. Jako taka syntetyzuje i wyjaśnia w świetle wiary zagadnienia dotyczące ostatecznego jednostkowego losu człowieka oraz ostatecznego przeznaczenia i celu wyznaczonego przez Boga całej ludzkości i całej rzeczywistości stworzonej. Eschatologia mówi o rzeczach ostatecznych, to znaczy o rzeczywistości, która następuje po życiu ziemskim człowieka lub po zakończeniu historii całej ludzkości. Ten dwojaki punkt odniesienia jest podstawą do zrozumienia katolickiego pojęcia eschatologii.
W historii teologii stosowano rozmaite kryteria podziału eschatologii, łączono ją też nieraz z innymi traktatami teologicznymi. Z punktu widzenia całej chrześcijańskiej tradycji, największe znaczenie należy przyznać podziałowi na eschatologię ogólną i indywidualną. Eschatologia ogólna (powszechna) zajmuje się wydarzeniami, mającymi nastąpić przy końcu historii, do których zalicza się paruzję (powtórne przyjście) Chrystusa, zmartwychwstanie, sąd powszechny (ostateczny), przeobrażenie kosmosu oraz niebo i piekło jako definitywne sposoby realizacji zbawienia lub potępienia po wskrzeszeniu zmarłych. Eschatologia indywidualna obejmuje śmierć człowieka, sąd jednostkowy oraz dalsze życie człowieka po śmierci, rozumiane zazwyczaj jako kontynuacja istnienia duszy pozbawionej ciała, ale zachowującej relację do ciała zmartwychwstałego.
Biorąc pod uwagę dane objawienia, wyróżnia się w eschatologii dwie fazy: eschatologię końcową następującą po zakończeniu historii i eschatologię pośrednią tzn. tę, która ma miejsce między śmiercią człowieka a końcem czasów, aż do zmartwychwstania.
Historia traktatu Pierwszy traktat teologiczny o rzeczach ostatecznych, który znamy, został napisany w Hiszpanii przez biskupa Juliana z Toledo i był zatytułowany Prognosticon futuri saeculi. Wpływ tego dzieła na teologię średniowieczną był ogromny. Po okresie zapomnienia został na nowo odkryty w czasie kontrowersji protestanckiej.
Kiedy traktat o eschatologii zostaje włączony w wielkie syntezy teologiczne średniowiecza, zawsze umieszczany jest na końcu oraz według dwojakiej zasady systematyzacji: starszej „historyczno-biblijnej” oraz młodszej „naukowej”. Przykładem tej pierwszej jest De sacramentis christianae fidei Hugona ze św. Wiktora (koniec w. XI–1141), w którym teologia jest pojmowana jako ciągły wykład historii zbawienia. Systematyzację wiedzy z teologii typu ideologicznego, która odchodzi od porządku historiozbawczego, zainicjował Piotr Abelard (ok. 1079–1142).