mały|Obrazy Aleksandra Gierymskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie. Na wprost W altanie, drugi z lewej Żydówka z pomarańczami thumb|W altanie, 1882 Muzeum Narodowe w Warszawie thumb|Piaskarze, 1887 Muzeum Narodowe w Warszawie Ignacy Aleksander Gierymski (ur. 30 stycznia 1850Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej św. Aleksandra w Warszawie. Akt urodzenia 139/1850. w Warszawie, zm. 6 marca 1901 w Rzymie) – polski malarz, przedstawiciel realizmu, prekursor polskiego impresjonizmu, luminista, rysownik; młodszy brat Maksymiliana Gierymskiego.

Życiorys Ukończył III Gimnazjum w Warszawie w 1867 r. i w tym samym roku rozpoczął studia w Klasie Rysunkowej w Warszawie u Rafała Hadziewicza. W latach 1868–1872 studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium (w połowie listopada 1868 r. zgłosił się do Antikenklasse, immatrykulacja 14 stycznia 1869), w której studiował pod kierunkiem Carla Theodora von Piloty’ego oraz i którą ukończył ze złotym medalem. Wyróżnienie otrzymał za swoją pracę dyplomową Kupiec wenecki. W 1869 r. wspólnie z bratem uczęszczał do prywatnej pracowni Franza Adama. W tym okresie zaczął współpracować jako ilustrator z czasopismami warszawskimi (m.in. z „Kłosami”, „Tygodnikiem Ilustrowanym”), z czasem również z niemieckimi i austriackimi. Towarzyszył choremu bratu również podczas jego pobytu w alpejskich miejscowościach kuracyjnych. W latach 1873–1874 przebywał we Włoszech, głównie w Rzymie. Tam powstały dwa jego pierwsze znane obrazy: Austeria rzymska i Gra w mora, które Gierymski przywiózł na początku 1875 r. do Warszawy i wystawił w Zachęcie. Oba obrazy wzbudziły zainteresowanie publiczności i krytyki.

Od końca 1875 r. do 1879 r. artysta ponownie przebywał w Rzymie. Intensywnie pracował nad dalszym doskonaleniem swego rzemiosła, wiele czasu poświęcając studiowaniu malarstwa włoskiego. Powstał wtedy obraz W altanie zapowiadający impresjonizm, którego ostateczną realizację poprzedził długi szereg studiów przygotowawczych (np. Cylinder na stole, Pan w czerwonym fraku i inne). Temat obrazu – zebranie towarzyskie w kostiumach z XVIII w., odbywające się w altanie prześwietlonej od tyłu słońcem – pozwolił artyście skoncentrować uwagę na zgłębieniu zagadnień związanych z wzajemnym oddziaływaniem na siebie koloru i światła. W rozwiązaniu tych zagadnień Gierymski zbliżył się do współczesnych mu impresjonistów francuskich, których dzieł najprawdopodobniej nie znał, gdyż nie był jeszcze w Paryżu.

Najświetniejszy okres twórczości Gierymskiego przypadł na lata 1879–1888, które artysta spędził w Warszawie. W okresie tym związał się z grupą młodych literatów i malarzy spod znaku pozytywizmu, skupiających się wokół tygodnika „Wędrowiec”. Rzecznikiem spraw malarstwa był na łamach tego pisma Stanisław Witkiewicz, który podjął walkę o należyte uznanie w społeczeństwie dla sztuki Gierymskiego.

Obrazy Gierymskiego tworzone w okresie warszawskim, jak Żydówka z pomarańczami, Brama na Starym Mieście, Przystań na Solcu, Święto Trąbek, Piaskarze i inne, prezentują sceny z życia biedoty Powiśla i Starówki. Wielka twórczość z okresu warszawskiego nie znalazła jednak dostatecznego zrozumienia w ówczesnym społeczeństwie polskim. Artysta, niezrozumiany i niedoceniony w ojczyźnie, pozbawiony środków utrzymania, opuścił w 1888 roku Warszawę. Przebywał głównie w Niemczech i we Francji. Zmiana środowiska wpłynęła na zmianę charakteru jego sztuki. Oderwany od rodzinnych stron zaczął malować obrazy mniej osobiste. Ośrodkiem jego zainteresowań stał się pejzaż (widoki zamku Kufstein, Fragment Rothenburga, krajobrazy nadmorskie). Wielokrotnie malował nokturny, które dawały mu możność studiowania trudnych zagadnień związanych ze sztucznym oświetleniem (nokturny monachijskie, Opera Paryska w nocy, Wieczór nad Sekwaną).

Krótkotrwały pobyt w kraju w latach 1893–1895 w związku ze staraniami o katedrę malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie spowodował u Gierymskiego nowy przypływ zainteresowań życiem człowieka. Namalował wtedy Trumnę chłopską.

Ostatnie lata życia Gierymskiego upłynęły we Włoszech. Z tego okresu pochodzą takie m.in. obrazy: Wnętrze bazyliki San Marco w Wenecji, Piazza del Popolo w Rzymie czy widoki Werony.

Gierymski patrzył na świat chłodnym okiem naturalisty, ale temperament miał bardzo burzliwy. Choć ostatnie lata swojego życia spędził w szpitalu dla umysłowo chorych to jednak pozostawił po sobie dzieło unikalne. Jego obrazy to już realizm taki jak u Courbeta, nieunikający tematów życia. Dobrym przykładem może być Święto Trąbek (pierwsza wersja z 1884 r.).

Mecenasem i wielbicielem twórczości Gierymskiego był kolekcjoner Ignacy Korwin-Milewski, który poznał go w czasie studiów w Monachium. Przez kilka lat zapewniał artyście regularne dochody, zamawiając i kupując jego obrazy; miał też nakłonić Gierymskiego do wyjazdu do Paryża. Posiadał w swoich zbiorach blisko trzydzieści prac Gierymskiego z różnych lat.

Zmarł 6 marca 1901 o godz. 21.30 w szpitalu psychiatrycznym Santa Maria della Pieta na wzgórzu Janikulum w Rzymie. Dokładną datę, godzinę i miejsce jego śmierci ustalono dopiero w 2025 r., po odnalezieniu dokumentacji medycznej w archiwum tej placówki (wcześniej dostępna była jedynie informacja, że zgon Gierymskiego nastąpił „pomiędzy 6 a 8 marca”). Został pochowany 9 marca 1901 na cmentarzu Campo Verano w RzymiePogrzeb Gierymskiego Czas 1901 nr 61 z 14 marca s. 2..

Dzieła Żydówka sprzedająca owoce (1880) Żydówka z cytrynami (1881), Muzeum Śląskie w Katowicach Żydówka z pomarańczami (1881), Muzeum Narodowe w Warszawie (zrabowany w 1944, odnaleziony w Niemczech w 2010 i rewindykowany w 2011Żydówka z pomarańczami.) W altanie (1882), Muzeum Narodowe w Warszawie Powiśle (1883), Muzeum Narodowe w Krakowie, Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach Święto Trąbek I (1884), Muzeum Narodowe w Warszawie Piaskarze (1887), Muzeum Narodowe w Warszawie Święto Trąbek (1890), Muzeum Narodowe w Krakowie, Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach Plac Wittelsbachów w Monachium w nocy (1890), Muzeum Narodowe w Warszawie Ulica nocą (1890), Lwowska Galeria Sztuki Luwr nocą (1892) Wieczór nad Sekwaną (1892–1893), Muzeum Narodowe w Krakowie, Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach Dziewczyna z Bronowic (1893–1894), Muzeum Narodowe w Krakowie Trumna chłopska (1894–1895), Muzeum Narodowe w Warszawie Chłop z Bronowic (około 1895), Muzeum Narodowe w Krakowie Ogród włoski (1895–1897), Muzeum Górnośląskie w Bytomiu Fragment Rothenburga (1896–1897), Muzeum Narodowe w Warszawie Chłopiec niosący snop (pomiędzy 1893 a 1894), Muzeum Narodowe we Wrocławiu Katedra w Amalfi (1897–1898), Muzeum Narodowe w Kielcach Jezioro o zachodzie słońca (1900), własność prywatna Pinie przy Villa Borghese w Rzymie (1900), Muzeum Narodowe w Krakowie, Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach Morze (1901), Muzeum Narodowe w Warszawie

Odznaczenia Kawaler Orderu Franciszka Józefa – Austro-Węgry (1894).

Upamiętnienie Aleksander Gierymski jest patronem ulic, m.in. w Warszawie, Katowicach, Częstochowie i Kielcach. Jego wizerunek widnieje na monecie kolekcjonerskiej 20 zł z 2006 roku.

Galeria

Przypisy

Bibliografia Michał Haake, Figuralizm Aleksandra Gierymskiego, Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM 2015. Maciej Masłowski, Maksymilian Gierymski i jego czasy, Warszawa, 1970, wyd. „PIW”. Marek Sołtysik, Gierymscy. Zazdrosny talent, Warszawa: Wydawnictwo LIRA, 2025, . Stanisław Witkiewicz, Aleksander Gierymski. Pisma wybrane, pod red. J.Z. Jakubowskiego, Warszawa 1950. Stanisław Witkiewicz, Aleksander Gierymski, Lwów 1903. Marian Trzebiński, Pamiętnik malarza, Warszawa, 1958, wyd. Ossolineum.

Linki zewnętrzne

Esej o trzech obrazach Aleksandra Gierymskiego Strona z wybranymi obrazami Aleksandra Gierymskiego Gierymski Aleksander – obrazy życiorys dzieła Dzieła Aleksandra Gierymskiego na Wolnych Lekturach

Kategoria:Polscy absolwenci i studenci Akademii Sztuk Pięknych w Monachium Kategoria:Absolwenci III Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Campo Verano w Rzymie Kategoria:Polacy – odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Franciszka Józefa Kategoria:Polscy malarze impresjoniści Kategoria:Urodzeni w 1850 Kategoria:Zmarli w 1901