Słupsk ( lub też , , wym. ) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, w województwie pomorskim, siedziba władz powiatu słupskiego oraz gminy Redzikowo. Leży na Pobrzeżu Koszalińskim, nad Słupią, przy trasie europejskiej E28, dawna siedziba książąt pomorskich. W latach 1975–1998 Słupsk był siedzibą władz administracyjnych województwa słupskiego. Jest członkiem Związku Miast Polskich. Według danych GUS z 31 grudnia 2025 r. Słupsk liczył 84 217 mieszkańców i był pod względem liczby ludności trzecim (po Gdańsku oraz Gdyni) miastem w województwie pomorskim, a także 42. spośród najludniejszych miast w Polsce. Historycznie związany jest z Pomorzem Zachodnim. Patronem miasta jest bł. Bronisław Kostkowski.
Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z roku 1013. Prawa miejskie Słupsk otrzymał 20 sierpnia 1265 roku z rąk księcia gdańskiego Świętopełka II; przywilej został ponowiony 9 września 1310 roku przez margrabiego brandenburskiego Waldemara. Po usamodzielnieniu się Pomorza Zachodniego stał się jedną z siedzib książęcych; w granicach państwa Gryfitów pozostał aż do jego rozbioru w czasie wojny trzydziestoletniej, gdy przeszedł pod kontrolę Brandenburgii-Prus i jej państw-sukcesorów. Jeden z większych ośrodków przemysłowych pruskiej prowincji Pomorze. Od 1945 roku w granicach Polski.
Współcześnie Słupsk jest ośrodkiem usługowo-przemysłowym o znaczeniu ponadregionalnym, a także węzłem komunikacyjnym położonym na przecięciu dwóch dróg krajowych i dwóch linii kolejowych. Miasto skupia funkcje administracyjne i aktywność społeczno-gospodarczą w północno-zachodniej części województwa pomorskiego.
Położenie Miasto leży nad rzeką Słupią, na Równinie Słupskiej, będącą mezoregionem Pobrzeża Koszalińskiego. Słupsk jest oddalony od Bałtyku o 18 km. Pod względem historycznym miasto znajduje się na Pomorzu Zachodnim. Do 2022 r. Słupsk zajmował powierzchnię 43,15 km² z czego: 21,12 km² – obszar zabudowany 11,86 km² – grunty orne i ogrody działkowe 5,74 km² – łąki, lasy i pastwiska 0,97 km² – sadySłupsk – oficjalny miejski portal internetowy.
Miasto ma status miasta na prawach powiatu, a cały jego obszar otacza powiat słupski.
Klimat Położenie blisko Bałtyku sprawia, że Słupsk znajduje się pod wpływem klimatu morskiego. Klimat kontynentalny ma znacznie mniejsze oddziaływanie niż w innych regionach kraju. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, w którym średnia temperatura waha się od +11 °C do +21 °C. Najzimniejszym miesiącem jest luty (temperatura waha się od –5 °C do 0 °C). Średnia roczna temperatura wynosi ok. +7 °C. Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 600 mm. Najbardziej deszczowym miesiącem jest sierpień (90 mm), najmniej opadów przypada na marzec (20 mm). + Średnie wartości temperatur i opadów w Słupsku Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rocznie Śr. temperatura maksymalna [°C] 0 0 +3 +10 +16 +20 +21 +20 +18 +12 +6 +2 +11 Śr. temperatura minimalna [°C] -4 -5 -2 +1 +5 +9 +11 +11 +8 +5 +1 -1 +3 Opady [mm] 40 30 20 30 50 60 80 90 60 50 40 50 600
Toponimia Nazwa miasta pochodzi od nazwy rzeki Słupi. Nazwa miejscowa występowała w średniowieczu w dwóch wariantach – Stołp(a) oraz Słupsk(o) (podobnie jak nazwa rzeki – Stołp(i)a i Słup(i)a). Różnice w nazewnictwie wynikały z odmiennej realizacji prasłowiańskiego dźwięku *l̥ – pomorskiej, z kontynuantem *l̥ jako oł, i polskiej, z rozwojem *l̥ w łu oraz uproszczeniem zbitki stł > sł. Z czasem upowszechnił się drugi wariant, który został utworzony od nazwy rzecznej za pomocą przyrostka *-ьsk(o).
Nazwa miejscowości, popularna na Słowiańszczyźnie, etymologicznie wiąże się ze słowem „słup” i wywodzi się prawdopodobnie od jednego ze „słupów” – wież strażniczych, dzięki którym mieszkańcy mogli obserwować okolicę aby ustrzec się przed niespodziewanym napadem. Wskazuje na powiązane z wieżą lub elementem budynku obronnego wybudowanego na brzegu rzeki. Na terenie Polski istnieje wiele miejscowości wywodzących się od tej nazwy. Inny wariant tej teorii głosi, że domostwa, ze względu na podmokły teren, wznoszono na słupach. W języku kaszubskim występuje kilka wariantów nazwy miasta: Stôłpsk, Słëpsk, Słëpskò, Stôłp. Do języka niemieckiego nazwa została zaadaptowana w formie Stolp.
Historia Średniowiecze 130px|lewo|Herb Słupska w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku mały|Brama Młyńska mały|Najstarszy młyn wodny w Polsce z XIV w. Pierwsze ślady osadnictwa z rejonu Słupska pochodzą z epoki brązu. Początek miastu dał gród posadowiony na stożkowatym wzgórzu w rozwidleniu Słupi (od 1872 rokuWładysław J. Grabski, 300 miast wróciło do Polski, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1960. znajduje się w tym miejscu kościół pw. św. Ottona), w pobliżu przeprawy przez rzekę na trakcie handlowym łączącym m.in. Kołobrzeg ze wschodem. Na podgrodziu znajdowała się niewielka osada, otoczona przez nieprzystępne bagna i trzęsawiska. Warownia ta powstała w VIII wieku i istniała do XIII wieku. Posiadała ona kształt zbliżony do koła o podstawie wyniesienia 50×60 m i powierzchni użytkowej majdanu ok. 1300 m². Gród ten posiadał sztuczne umocnienia w postaci wału drewniano-ziemnego, w dolnej części wzmocnionego konstrukcją kamienną. Starsza zabudowa majdanu uległa zniszczeniu już podczas wznoszenia książęcego obiektu obronnego, który w XIII wieku był głównym ośrodkiem kasztelani słupskiej i rezydencją księcia. Z kolei w wieku XIV, kiedy to Słupsk dzierżawili Krzyżacy (lata 1329–1341), na terenie grodu znajdowała się siedziba komtura krzyżackiegoHenryk Janocha, Archeologia o początkach słupskiego ośrodka miejskiego, Koszalińskie Zeszyty Muzealne, t. 24, s. 22, 23.Słownik Geograficzno-Krajoznawczy Polski, Wyd. II, PWN, Warszawa 1994..
W XIII i XIV wieku Słupsk kilkakrotnie zmieniał przynależność państwową. Około 1236 roku wraz z całą ziemią słupsko-sławieńską wszedł w skład Pomorza Wschodniego (Gdańskiego). W II połowie sierpnia 1265 roku gród otrzymał od księcia gdańskiego Świętopełka prawa miejskie (lubeckie)Barbara Popielas-Szultka, Początki i lokacja miast na Pomorzu Sławieńsko-Słupskim do połowy XIV wieku, Słupsk 1990, s. 53.. Akt ten zapoczątkował proces zasiedlania miasta przez niemieckich kolonistów. W 1281 roku Mściwoj II powierzył premonstratensom z Bukowa kościół parafialny św. Piotra w Słupsku. W wyniku bezpotomnej śmierci ostatniego księcia Pomorza Gdańskiego Mściwoja II w 1294 roku Słupsk znalazł się w granicach Polski. Pozostawał w nich do 1307 roku, kiedy na skutek zdrady Święców przeszedł w ręce margrabiów brandenburskich. lewo|mały|271x271px|Zespół zamkowy: młyn i Brama Młyńska, Zamek, Kościół św. Jacka. 9 września 1310 roku w miejscowości Krępcewo pod Pyrzycami nowi właściciele wystawili przywilej relokacyjny, który potwierdził prawa miejskie. Lokowany Słupsk uzyskał samorząd miejski z władzą wójtowską i radą miejską, nadania ziemskie (jego uposażenie ziemskie zostało zwiększone o 200 łanówBarbara Popielas-Szultka, Początki i lokacja miast na Pomorzu Sławieńsko-Słupskim do połowy XIV wieku, Słupsk 1990, s. 55.), oraz odcinek rzeki Słupi długości 19 km: od grodu do ujścia, wraz z pięciometrowymi pasami ziemi na obu brzegach. Umożliwiło to prowadzenie gospodarki morskiej.
Po zwycięskiej wojnie z Brandenburgią w 1317 roku Słupsk przeszedł pod panowanie książąt zachodniopomorskich, władcą Słupska został książę Warcisław IV. Wkrótce jednak, bo w 1329 roku, kierowani ciężką sytuacją finansową książęta Otton I i Barnim III oddali na 12 lat mały|306x306px|Nowa Brama - najmłodsza z miejskich bram miasto wraz z całą ziemią w zastaw zakonowi krzyżackiemu. Władza zakonu była dla społeczeństwa ziemi słupskiej uciążliwa, więc kiedy nadszedł termin uregulowania długu, a książę Bogusław V nie zgromadził całej sumy, rycerstwo, mieszczaństwo i duchowieństwo zebrało potrzebną kwotę i wykupiło miasto z rąk krzyżackich. Tym samym w 1341 roku Słupsk ponownie wszedł w skład zachodniopomorskiego władztwa Gryfitów, stając się częścią księstwa wołogoskiego. W 1368 roku miasto uzyskało od księcia Bogusława V przywilej menniczy, co oznaczało formalne wyodrębnienie się księstwa słupskiego. W 1382 roku podczas zjazdu przedstawicieli miast hanzeatyckich w Strzałowie delegacja ze Słupska złożyła prośbę o przyjęcie do Hanzy. W ten sposób kupcy słupscy uzyskali przywileje w portach przynależne członkom związku oraz rozszerzenie zachodnich i północnych rynków. W 1454 w Słupsku urodził się Bogusław X Wielki, w 1459 zmarł książę Eryk Pomorski, ostatni z linii książąt pomorskich, po jego śmierci ziemia słupska weszła w skład Pomorza Zachodniego. Miasto było członkiem Hanzy i prowadziło przez port w Ustce dalekosiężny handel morski, rozwijało się rzemiosło m.in. obróbka bursztynu.
16 kwietnia 1477 roku miasto padło ofiarą wielkiego pożaru, który strawił je niemal całkowicie (ocalały jedynie cztery budowle). W pożarze spłonął m.in. oryginał dokumentu margrabiów brandenburskich z 9 września 1310 roku, w którym dokonano powtórnej lokacji miasta na prawie niemieckim. Ogień wybuchł w warsztatach tkaczy i w ciągu krótkiego czasu rozszerzył się na całe, zbudowane podówczas prawie wyłącznie z drewna miasto.
Dzieje nowożytne mały|lewo|Panorama Słupska na mapie Lubinusa, XVII wieku Do czasów reformacji mieszkańcy Słupska wyznawali katolicyzm – w mieście nie przetrwały tradycyjne wierzenia Pomorzan. W początkach XVI wieku doszło w mieście do zaburzeń na tle społecznym i religijnym. Najostrzejszą formę przybrały one w latach 1524–1525, gdy zbezczeszczono kościół pw. NMP. Większość mieszkańców miasta przyjęła wówczas luteranizmTadeusz Białecki, Herby miast Pomorza Zachodniego, Wyd. „Polskie Pismo i Książka”, Szczecin 1991..
W XVII i XVIII miasta nie ominęły wojny. W 1630 roku podczas wojny trzydziestoletniej do Słupska wkroczyli Szwedzi. Miasto zostało obciążone kontrybucjami i kosztami zakwaterowania wojsk, a rabunki, epidemie i pożar pogłębiły jeszcze kryzys. W trakcie wojny, w 1637 roku, wygasła miejscowa dynastia Gryfitów. Pomorze Zachodnie zdołało zachować samodzielność do 1648 roku, tj. do zawarcia pokoju westfalskiego. Ostatecznie w 1653 miasto wraz ze wschodnią częścią księstwa w znalazło się w granicach państwa brandenbursko-pruskiego, przekształconego w 1701 roku w Królestwo Prus. Sytuacja miejskiej gospodarki po zakończeniu wyniszczającej wojny trzydziestoletniej i przybyciu francuskich hugenotów uległa znacznej poprawie. mały|Zespół dawnych koszar Regimentu Huzarów, sformowany 16 stycznia 1758 roku, obecnie Uniwersytet Pomorski w Słupsku W 1798 roku zbudowano w mieście – kosztem prawie ośmiu tysięcy talarów – budynek nowego ratusza miejskiego, czym władze miasta zdenerwowały swoich zwierzchników w ówczesnym Szczecinie, dla których był to niegodny naśladowania przykład rozrzutności w mieście liczącym sobie wtedy ledwie 5000 mieszkańców.
XIX wiek i początek XX wieku Ponowny kryzys i osłabienie miasta miały miejsce podczas wojny siedmioletniej oraz podczas wojen napoleońskich, które również nie oszczędziły miasta. W 1807 roku miasto, które było punktem oporu pruskiego przeciwko Napoleonowi, zostało zdobyte przez żołnierzy polskich pod dowództwem generała Michała Sokolnickiego. 18 lutego 1807 roku doszło do zażartych walk atakujących miasto oddziałów polskich z obrońcami w rejonie dzisiejszej Bramy Młyńskiej dowodzonymi przez kapitana Gutzmerowa. W historii zachowało się nazwisko Bonawentury Jezierskiego – jednego z poległych po stronie atakujących. Po ściągnięciu kontrybucji, po dwóch tygodniach żołnierze polscy opuścili miasto.
W 1816 roku miasto stało się siedzibą powiatu słupskiego w rejencji koszalińskiej, a 1 kwietnia 1898 roku zostało wyłączone z powiatu i przekształcone w powiat grodzki. mały|Flaga Słupska z przełomu XIX i XX wieku