thumb|Czerpnia gujańska thumb|Gustavia superba thumb|Napoleonaea imperialis thumb|Planchonia careya thumb|Owoc czaszni małpiej Czaszniowate (Lecythidaceae Poit.) – rodzina roślin należąca do rzędu wrzosowców Ericales. Obejmuje ok. 25 rodzajów z ponad 350 gatunkami drzew, rzadziej krzewów spotykanych w strefie tropikalnej. Liście mają niepodzielone, skrętoległe, kwiaty efektowne, duże. Do ważnych roślin użytkowych należy orzesznica wyniosła dostarczająca orzechów brazylijskich i czasznia małpia dostarczająca orzechów rajskich. Także inne gatunki z tych rodzajów oraz Eschweilera dostarczają jadalnych nasion, choć są wśród tych rodzajów także rośliny trujące i niektóre orzesznice używane są do trucia ryb. Jadalne nasiona spożywane w Sri Lance ma Careya arborea. Lokalnie spożywane są także owoce roślin z rodzajów Grias (w Ameryce Środkowej) i gatunków Gustavia speciosa (w Peru) oraz Planchonia careya (północna Australia i Nowa Gwinea). Niektóre gatunki dostarczają cenionego drewna i tak na przykład Cariniana pyriformis została przeeksploatowana i obecnie jest rzadko spotykanym gatunkiem. Drewno z rodzaju Eschweilera jest odporne na drążenie przez organizmy morskie i stosowane jest do budowy kadłubów i nabrzeży. Ze względu na efektowne kwiaty liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne, zwłaszcza keben okazały, czerpnia gujańska, Napoleonaea imperialis oraz przedstawiciele rodzaju Gustavia.

Morfologia Pokrój Drzewa (w tym okazałe – osiągające do 55 m wysokości w przypadku Bertholletia excelsa), rzadziej krzewy. Liście Pojedyncze, skrętoległe (naprzeciwległe tylko u Abdulmajidia), zwykle skupiające się na końcach pędów. Osadzone zwykle na krótkich ogonkach, bez przylistków (jeśli są to drobne). Blaszka liściowa całobrzega, rzadziej piłkowana. Użyłkowanie liścia pierzaste. Kwiaty Często efektowne, duże, skupione w różnorodnych kwiatostanach na szczytach pędów lub wyrastających w kątach liści (grona, wiechy, pęczki), rzadziej kwiaty wyrastają pojedynczo, czasem także wprost z pnia (kaulifloria). Kwiaty są obupłciowe i o symetrii promienistej lub grzbiecistej. Działki kielicha zrastają się w dzwonkowatą rurkę zakończoną 2–6 łatkami lub są one niewidoczne z powodu zrastania się z zalążnią. Płatków korony jest od 3 do 6, rzadko więcej (8, 12, 18) i są wolne, rzadko bywają też całkiem zredukowane. U niektórych gatunków płonne prątniczki tworzą fałszywą koronę, upodabniając się do płatków. Pręcików jest od 10 do bardzo wielu (ponad tysiąca) i zrastają się one w pierścień (u Foetidia są wolne). U niektórych roślin pierścień taki wydłuża się z jednej strony okrywając łukowato zalążnię. Ta jest dolna lub wpół dolna. Powstaje z dwóch do ośmiu owocolistków, formujących własne komory i zakończonych własnymi, krótkimi szyjkami słupków, na szczycie z niepodzielonym lub podzielonym znamieniem. Owoce Soczyste pestkowce lub drewniejące torebki, często osiągające znaczne rozmiary, czasem otwierające się okrągłym otwarciem (operculum). Nasiona czasem oskrzydlone (Cariniana, Couroupita).

Systematyka Rodzina w dawniejszych systemach klasyfikacyjnych włączana była zwykle do rzędu mirtowców (Myrtales), ale nie pasowała tam nawet pod względem samych cech morfologicznych. Część jej przedstawicieli wyodrębniana jako rodzina Scytopetalaceae włączana była z kolei do ślazowców Malvales. Później odkryto wspólne cechy budowy kwiatów i drewna, a w końcu analizy molekularne wykazały, że siedem rodzajów ze Scytopetalaceae zagnieżdżonych jest w czaszniowatych. Wyodrębniane są one obecnie jako jedna z 5–6 wyróżnianych tu podrodzin. Rodzina należy do rzędu wrzosowców Ericales, ale jej dokładne powiązania filogenetycznie nie są jasne i przedstawiana jest w politomii z innymi kladami w obrębie rzędu.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Wykaz rodzajów

Abdulmajidia Whitmore Allantoma Miers Asteranthos Desfontaines Barringtonia J. R. Forster & G. Forster – keben Bertholletia Humboldt & Bonpland – orzesznica Brazzeia Baillon Careya Roxburgh Cariniana Casaretto Chydenanthus Miers Corythophora R.Knuth Couratari Aublet Couroupita Aublet – czerpnia Crateranthus Baker f. Eschweilera de Candolle Foetidia Lamarck Grias L. Gustavia L. Lecythis Loefling – czasznia Napoleonaea P. Beauvois Oubanguia Baillon Petersianthus Merrill Pierrina Engler Planchonia Blume Rhaptopetalum Oliver Scytopetalum Engler

Przypisy

*