Socjalizm demokratyczny – filozofia polityczna opowiadająca się za socjalizmem jako ustrojem gospodarczym i demokracją jako formą rządów w państwie. Postuluje, aby środki produkcji były w posiadaniu całej populacji, a władza w rękach ludu kontrolującego w sposób demokratyczny procesy gospodarcze. Demokratyczni socjaliści preferują republikański ustrój państwowy.

W najszerszym znaczeniu terminu, demokratyczny socjalizm odnosi się do wszelkich usiłowań wprowadzenia socjalizmu w drodze pokojowych demokratycznych zmian, w przeciwieństwie do sposobu nagłego i brutalnego (socjalizm rewolucyjny). Sytuuje się na lewo od socjaldemokracji, postulując zniesienie kapitalizmu, nie zaś tylko jego reformę, za czym opowiadają się socjaldemokraci. Termin często błędnie używany jako synonim socjaldemokracji.

Definicja Demokratyczny socjalizm jest pojęciem trudnym do jednoznacznego zdefiniowania — różne grupy uczonych mają diametralnie różne definicje tego pojęcia. Niektóre definicje odnoszą się do wszystkich reformistycznych, ewolucyjnych form socjalizmu. Często odnosi się do reformistycznych, ewolucyjnych form socjalizmu i stanowi próbę odróżnienia go od autorytarnych nurtów, takich jak stalinizm. Robert M. Page lektor na Uniwersytecie w Birmingham pisze o demokratycznym socjalizmie w odniesieniu do polityki rządu Clementa Attlee. Attlee jako premier dążył do budowy silnego państwa opiekuńczego, częściowej nacjonalizacji i redystrybucji fiskalnej nie negując przy tym podstaw rynku. Obecnie niektórzy zwolennicy socjalizmu rynkowego uważają się za ostatnią formę demokratycznego socjalizmu.

Demokratyczni socjaliści sprzeciwiają się marksizmowi-leninizmowi, krytykując go za autorytaryzm, biurokrację i brak demokracji. Odrzucają radziecki model planowania centralnego oraz system nakazowo-rozdzielczy charakterystyczny dla XX-wiecznych państw socjalistycznych. Demokratyczny socjalizm można definiować jako system gospodarczy, w którym środki produkcji są własnością społeczną lub podlegają kolektywnej kontroli, a decyzje gospodarcze są podejmowane w ramach systemu politycznej demokracji. Jego zwolennicy odrzucają autorytarny model, podkreślając znaczenie aktywnego udziału obywateli i pracowników. mały|Tony Benn, polityk brytyjskiej Partii Pracy, określał socjalizm demokratyczny jako kierunek pluralistyczny, wolnościowy, humanistyczny i antyautorytarny Różnią się także od zwolenników „trzeciej drogi”, reprezentowanej przez współczesną socjaldemokrację. Podczas gdy socjaldemokraci akceptują kapitalizm, starając się łagodzić jego skutki za pomocą państwa opiekuńczego, socjaliści demokratyczni dążą do jego przekształcenia w system socjalistyczny. Niemniej, wielu z nich popiera stopniowe reformy i interwencjonizm gospodarczy jako narzędzia transformacji systemowej.

Część umiarkowanych socjalistów demokratycznych koncentruje się na reformach „uczłowieczających” kapitalizm, mimo że socjalizm pozostaje ich celem długoterminowym. Inni natomiast twierdzą, że reformy łagodzące sprzeczności systemu mogą je pogłębić lub wywołać ich nową formę, dlatego opowiadają się za rewolucyjną zmianą — przez przejście do wspólnej własności środków produkcji i demokratyzację gospodarki, np. w formie demokracji w miejscu pracy.

Demokratyczny socjalizm można definiować jako system gospodarczy, w którym środki produkcji są własnością społeczną lub podlegają kolektywnej kontroli, a decyzje gospodarcze są podejmowane w ramach systemu politycznej demokracji. Jego zwolennicy odrzucają zarówno autorytarny model marksizmu-leninizmu, jak i administracyjno-nakazowe struktury zarządzania, podkreślając znaczenie aktywnego udziału obywateli i pracowników.

Tony Benn, przedstawiciel lewego skrzydła brytyjskiej Partii Pracy, określał socjalizm demokratyczny jako kierunek pluralistyczny, wolnościowy, humanistyczny i antyautorytarny – w przeciwieństwie do scentralizowanych, mechanicznych modeli narzucanych przez media i elity polityczne. Należący do tej samej partii Peter Hain zaklasyfikował demokratyczny socjalizm, razem z socjalizmem wolnościowym, jako formę antyautorytarnego socjalizmu w przeciwieństwie do stalinizmu i socjaldemokracji, które uważa za przejaw autorytarnego socjalizmu państwowegoPeter Hain: Ayes to the Left Lawrence and Wishart.. Jeszcze inni badacze uważają, że socjalizm demokratyczny jest ściśle związany z tradycją polityczną socjaldemokracji..

Adam Ciołkosz, działacz Polskiej Partii Socjalistycznej i poseł II RP, w książce Socjalizm na zachodzie Europy (1968) przedstawił Deklarację zasad socjalizmu demokratycznego (której był współtwórcą), uchwaloną przez Kongres Międzynarodówki Socjalistycznej we Frankfurcie w lipcu 1951. Dokument określa socjalizm demokratyczny poprzez cztery wymiary:

Demokracja polityczna – uznanie rządów politycznych opartych na powszechnym, równym i tajnym głosowaniu, pluralizmie partyjnym, wolności słowa, mediów i zgromadzeń, a także prawie do opozycji. Demokracja gospodarcza – aktywny udział państwa jako moderatora interesów społecznych, prowadzenie planowania gospodarczego w interesie większości, oraz kontrola własności prywatnej bez stosowania nacjonalizacji przymusowej – dopuszczając współistnienie różnych form własności. Demokracja społeczna – zagwarantowanie praw socjalnych, takich jak prawo do pracy, opieki zdrowotnej, edukacji, zabezpieczenia emerytalnego, a także zwalczanie nierówności ze względu na płeć, rasę czy pochodzenie. Demokracja międzynarodowa – dążenie do światowego pokoju, eliminacja wszelkiego rodzaju wyzysku oraz solidarności międzynarodowej z narodami i klasami pracującymi.

mały|Adam Ciołkosz, jeden z twórców Deklaracji zasad socjalizmu demokratycznego na Kongresie Międzynarodówki Socjalistycznej Dla Ciołkosza model socjalizmu demokratycznego różnił się wyraźnie od komunizmu moskiewskiego – w tym ujęciu socjalizm brytyjski stanowił swoisty wzorzec. Jego koncepcja skupiała się na połączeniu demokratycznych instytucji, praw obywatelskich oraz gospodarki prowadzonej w ramach suwerennego państwa.

Amerykański działacz Hal Draper określał demokratyczny socjalizm jako „socjalizm od dołu”, tj. wywodzącego się z aktywności klas podporządkowanych, a nie z decyzji elity partyjnej. W pracy The Two Souls of Socialism wskazał na Różę Luksemburg jako kluczową przedstawicielkę tego podejścia w II Międzynarodówce. Luksemburg rozwijała koncepcję rewolucji jako spontanicznego ruchu masowego, przeciwstawiając się zarówno reformizmowi, jak i dyktaturze partyjnej. Draper pozytywnie ocenił również działalność Eugene’a V. Debsa – amerykańskiego działacza socjalistycznego, choć zauważył brak jego kontynuatorów w roli trybuna rewolucyjno-demokratycznego socjalizmu.

Demokratyczni Socjaliści Ameryki (DSA) definiują socjalizm demokratyczny jako zdecentralizowaną gospodarkę społeczną, sprzeciwiającą się zarówno autorytarnemu socjalizmowi, jak i socjaldemokracji. Zgodnie z ich deklaracją ideową, kapitalizm jest systemem zaprojektowanym przez klasę właścicieli w celu eksploatacji pozostałych członków społeczeństwa, a jego miejsce powinien zająć system, w którym zwykli ludzie posiadają rzeczywisty wpływ na decyzje podejmowane w miejscach pracy, na szczeblu lokalnym oraz ogólnospołecznym. Socjalizm demokratyczny jest w tym ujęciu projektem wielotorowym, pluralistycznym i otwartym, odrzucającym zarówno neoliberalną gospodarkę, jak i autorytarne modele państw socjalistycznych XX wieku.

Amerykański politolog Lyman Tower Sargent zaproponował definicję socjalizmu demokratycznego w oparciu o model europejskiej socjaldemokracji, obejmujący m.in.:

Znaczna część własności jest publiczna, kontrolowana przez demokratycznie wybrany rząd, obejmująca główne gałęzie przemysłu, infrastrukturę i systemy transportowe. Ograniczenie akumulacji prywatnej własności. Państwowa regulacja gospodarki. Rozbudowane programy pomocy społecznej i emerytalne finansowane z budżetu. W ocenie efektywności uwzględnia się koszty społeczne i dostarczanie usług, nie tylko kwestie finansowe.

Własność publiczna obejmuje głównie środki produkcji oraz kluczową infrastrukturę, ale nie dotyczy to własności osobistej, domów czy małych firm. W praktyce, w wielu krajach określanych jako socjalistyczne, nie obejmuje ona także wielu dużych korporacji.

W literaturze wspomina się, że wiele krajów zachodnich — m.in. Francja, Szwecja i Wielka Brytania — było rządzonych przez partie wdrażające elementy gospodarki mieszanej, co bywało określane mianem „socjalizmu demokratycznego”. Jednak po zimnej wojnie wiele państw przyjęło neoliberalne reformy: deregulację, prywatyzację i ograniczanie roli państwa.

Niektórzy marksiści, podkreślając demokratyczne wątki w twórczości Karola Marksa, utożsamiają się z nurtem socjalizmu demokratycznego. Przykładem są Socjalistyczna Partia Wielkiej Brytanii i Światowy Ruch Socjalistyczny, które definiują socjalizm jako wspólną własność, demokratyczną kontrolę nad produkcją i dystrybucją oraz system bezklasowy i postmonetarny, oparty na dobrowolnym zrzeszaniu się i zaspokajaniu potrzeb społecznych.. Tak rozumiany model bywa też określany mianem komunizmu, co nie jest sprzeczne z klasyczną interpretacją Marksa i Engelsa.

Socjalizm demokratyczny poddawany jest krytyce zarówno ze strony liberałów, jak i zwolenników marksizmu-leninizmu. Liberalni komentatorzy kwestionują zgodność zasad demokracji liberalnej z postulatem zniesienia własności prywatnej oraz centralnej roli państwa w gospodarce. Z kolei marksiści-leniniści podważają możliwość osiągnięcia socjalizmu lub komunizmu metodą demokratyczną, argumentując, iż wymaga to eliminacji sił kontrrewolucyjnych, co nieuchronnie prowadzi do ograniczenia wolności politycznej.

Historia

Prekursorzy Demokratyczny socjalizm wywodzi się z XIX-wiecznych nurtów socjalizmu utopijnego oraz ruchu czartystów w Wielkiej Brytanii. Choć ich cele częściowo się różniły, łączyły je postulaty demokratycznego podejmowania decyzji i publicznej własności środków produkcji jako fundamentów pożądanego ustroju społecznego. Istotny wpływ na rozwój demokratycznego socjalizmu wywarły także gradualistyczne koncepcje Towarzystwa Fabiańskiego w Wielkiej Brytanii oraz ewolucyjny socjalizm Eduarda Bernsteina.

W XIX wieku demokratyczny socjalizm był represjonowany przez wiele rządów – partie o tym profilu były zakazywane m.in. w Niemczech i we Włoszech. Wraz z rozwojem demokracji liberalnej i wprowadzeniem powszechnego prawa wyborczego w XX wieku, demokratyczny socjalizm zyskał popularność i stał się ruchem o zasięgu globalnym. Przedstawiciele tego nurtu odgrywali istotną rolę w systemach liberalnej demokracji, tworząc rządy lub pełniąc funkcję głównych partii opozycyjnych – z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, gdzie wpływy demokratycznego socjalizmu były znacznie ograniczone.

Nowoczesny demokratyczny socjalizm mały|James Keir Hardie, założyciel brytyjskiej Niezależnej Partii Pracy Demokratyczny socjalizm popularnym ruchem stał się pod koniec XIX wieku. W Australii powstała organizacja „Labour and Socialist” (1891) która później przeobraziła się w partię polityczną działającą pod nazwą Australian Labor Party. W 1899 w Queensland w Australii powstał pierwszy demokratyczno-socjalistyczny rząd, co prawda był to rząd mniejszościowy i utrzymał się u władzy jedynie przez tydzień. Wraz z kolejnymi rządami kontynuowała walkę o prawa pracownicze i prawa mniejszości (w tym LGBT), choć obecnie przesunęła się nieco w kierunku trzeciej drogi i socjaldemokracji.