Świstak tatrzański (Marmota marmota latirostris) – endemiczny podgatunek świstaka występujący w Tatrach. W przeszłości był zwierzęciem łownym, w XIX wieku jego liczebność drastycznie spadła. Jest roślinożercą aktywnym latem, żyje w terytorialnych klanach rodzinnych w górach od regla górnego do piętra turniowego. Należy do najrzadziej występujących kręgowców w Polsce i podlega tu ścisłej ochronie gatunkowej. Chroniony jest także prawnie na Słowacji. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce oraz Polska czerwona księga zwierząt określają świstaka tatrzańskiego jako podgatunek silnie zagrożony (EN), zaś Czerwona lista dla Karpat dla Polski nadaje mu oznaczenie „CR” – skrajnie zagrożony. Jest to zwierzę stosunkowo słabo poznane.

Historia odkrycia i badań thumb|left|Najstarsza znana rycina Marmota marmota (Kosmografia czyli opisanie świata Sebastiana Münstera, 1545) Szersze poznawanie świstaka w Polsce było wyznaczone przez powolny postęp osadnictwa w rejonie Tatr, którego początki sięgały przywileju Bolesława Wstydliwego z 1255 roku dla szczyrzyckiego opactwa Cystersów: Nadajemy nadto opatowi onemuż: łowiectwo wolne, wszelkie, w lasach okolicznych aż po góry nazwane: Tatrami. Historyczne relacje wspominają, że z czasem w polowaniu na świstaki wyspecjalizowała się grupa myśliwych, zwana „świszczarzami”. Opisy tatrzańskich świstaków były bardzo skromne i raczej odnosiły się do walorów łowieckich. Węgierski pastor Andreas Jonas Czirbesz pisał w 1774 roku: Świstak karpacki przebywa latem i zimą w jamach najwyższych szczytów górskich. Karmi się korzeniami oraz ziołami i ma tłuste, smaczne mięso. Ceniono mięso, skóry, ale przede wszystkim sadło, które miało szerokie zastosowanie w medycynie ludowej. Na temat świstaków pisali; w 1719 roku nauczyciel Georg Buchholtz, w 1721 polski przyrodnik i jezuita Gabriel Rzączyński, w 1750 gdański przyrodnik Jacob Theodor Klein, a w 1779 roku polski przyrodnik i duchowny Jan Krzysztof Kluk wspominał o „świszczach” w Karpatach. Świstaki były odławiane niemal bez ograniczeń do około 1868 roku, a po ówczesnej węgierskiej stronie Tatr do 1883 roku, kiedy to wprowadzone zostały przepisy chroniące ten gatunek. W 1865 roku powstał pierwszy opis biologii świstaka. Autorem pozycji „O świstaku” był Maksymilian Nowicki – współtwórca Towarzystwa Tatrzańskiego, badacz fauny i flory tatrzańskiej oraz pionier ochrony przyrody w Polsce. Nowicki tłumacząc obowiązującą wówczas dla świstaków nazwę rodzajową Arctomys (gr. arktos – niedźwiedź – oraz łacińskie „mus” – mysz, szczur) używał określenia „misiomysz”, natomiast piszący w tym samym okresie Ludwik Zejszner słowa „niedźwiedziomysz”: ...osobliwe to zwierzątko wygląda jakby składało się z dwóch innych; łbem podobne myszy, resztę ciała niedźwiedziowi, pokryte długim włosem nie różniącym się od szopów. Górale nazywają go świstakiem dla jego szczególnego szczekania, pojedyncze bowiem głosy szczekania tego tak są ściągnięte, że mają wielkie podobieństwo do świstu... W holach Tatrowych robi świstak bardzo długie nory, te wyściela mchem, trawą i podobnie jak wiele zwierząt, odbywa sen zimowy. Z końcem lata znosi do jam swoich liczne zapasy korzonków, i niemi utuczony, doszedłszy nadzwyczajnej otyłości, zasypia w tej zimowej siedzibie, i dopiero z wiosną budzi się zupełnie wychudły.

Systematyka i ewolucja Zaliczany do rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae) gatunek Marmota marmota zaczął zasiedlać tereny Europy już w plejstocenie. Występował na rozległym terenie – od obecnej Belgii i wybrzeży kanału La Manche po Kotlinę Panońską. W holocenie, wraz z ociepleniem klimatu, świstaki musiały wybierać bardziej sprzyjające miejsca. Umiarkowane ciepło terenów zalesionych nie było dla nich przyjazne, bowiem ich organizmy nie są dobrze dostosowane do wyższych temperatur. Chłodniejsze siedliska znalazły w wypiętrzonych łańcuchach górskich Europy. Z czasem musiały zawęzić swoje tereny do pasma alpejskiego i Tatr. Rozdzielenie populacji alpejskiej od karpackiej mogło nastąpić 15–50 tysięcy lat temu, jednak przez wiele lat nie zauważano różnic między świstakiem mieszkającym w Tatrach a jego alpejskim kuzynem i obie populacje traktowano jako rozdzielone geograficznie lokalizacje jednolitego gatunku. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku czechosłowaccy naukowcy podjęli badania porównawcze. W tym celu 31 maja 1961 roku odstrzelono świstaka z kolonii w Wielkim Żlebie Krywańskim. Badania holotypu przeprowadził Josef Kratochvíl, zoolog brneńskiej uczelni rolniczej, i stwierdził znaczne różnice w budowie kości nosowej w stosunku do przedstawicieli populacji alpejskich. Po przeprowadzeniu dodatkowych porównań wyników badań kraniologicznych czaszek 10 świstaków tatrzańskich (wyselekcjonowanych z 16 pozyskanych do badań) i 40 świstaków z Alp (27 czaszek zbadał osobiście, a dane pomiarów 13 były wynikiem pracy Gerrita Millera z 1912 roku) Kratochvíl stwierdził, że w grupie porównawczej pojawia się prawidłowość polegająca na tym, że przednia, twarzowa część kości nosowej jest znacznie szersza i dłuższa u świstaków tatrzańskich niż u zwierząt z Alp. Dodatkowo stwierdził, że świstaki mieszkające w Tatrach są mniejsze od swych kuzynów i mają nieco inne ubarwienie futra. Ostatecznie Kratochvíl wydzielił świstaki z Tatr do odrębnego podgatunku M. marmota latirostris, zaś świstaki z populacji alpejskiej oznaczył jako M. marmota marmota. Niektórzy zoolodzy podają w wątpliwość, czy zaobserwowane różnice nie mogą być jedynie przejawem zmienności osobniczej w obrębie nielicznej populacji. Dotychczas nie przeprowadzono jednak badań genetycznych, które mogłyby przesądzić o tej sprawie.

Etymologia Nazwa rodzajowa Marmota być może wywodzi się z języków gallo-romańskich, oznaczając mamrotanie lub mruczenie, lub z łaciny, wiążąc się z określeniem mus montanus, czyli mysz górska. Epitet podgatunku latirostris wywodzi się z dwóch łacińskich słów: człon „lati-” pochodzi od łac. lātus: szeroki, a „-rostris” z łac. rōstrum: nos, dziób i łącznie można go przetłumaczyć jako „szerokonosy”. Epitet jest nawiązaniem do spłaszczonej i szerszej, niż u przedstawicieli populacji alpejskiej, części twarzowej kości nosowej (os nasale) zwierzęcia. Polska nazwa gatunkowa „świstak” pochodzi od charakterystycznych odgłosów wydawanych przez zwierzę. W przeszłości świstak był także określany nazwą „świszcz”.

Morfologia

Świstak tatrzański należy do największych europejskich gryzoni. Wielkością zbliżony jest do kota domowego. Tułów świstaka jest masywny. Jego długość (wraz z głową) wynosi od 45 cm do 65 cm (w innym źródle ten sam autor podaje 40–60 cm). Na wiosnę masa ciała dorosłego samca wynosi od 2,7 do 3,4 kg, zaś samicy od 2,5 do 3,0 kg. W sezonie od wiosny do jesieni świstaki zaczynają jednak odżywiać się kaloryczniej, przyjmują więcej węglowodanów pochodzących z nasion traw, a tkanka tłuszczowa brunatna znacznie się rozbudowuje, tworząc rezerwę energetyczną na czas kolejnej hibernacji. Masa ciała świstaka zaczyna się więc w tym okresie wyraźnie zwiększać i do jesieni potrafi wzrosnąć do ponad 6 kg, z czego ponad 2 kg przypadają na tkankę tłuszczową. Puszysty ogon ma długość od 13 do 17 cm.

Podstawę futra stanowi długi, mocny i gruby włos okrywowy. Podszerstek jest zwarty, tworzą go włosy krótsze, wełniste i lekko skręcone. Ubarwienie futra określa się jako rdzawobrązowe przechodzące w brunatnoczarne. Włos pod względem wybarwienia jest znacznie zróżnicowany. U jego nasady mogą dominować kolory czarny lub ciemnobrunatny, wyżej płowy, czarny lub rudy, a na końcach płowy lub beżowy. Ubarwienie futra danego osobnika jest wypadkową dominacji kolorów włosów w poszczególnych jego partiach – od ciemnoszarego przez jasnobrązowy po rudy. Na brzuchu futro ma barwę jaśniejszą – jasnobeżową, żółtawą. Głowa pokryta jest krótszym, przylegającym do ciała włosem i ma zwykle barwę ciemną, czarną i szarą. Między oczami znajduje się jasna plama. Pysk jaśniejszy, siwy. Ogon czarnobrązowy, z końcówką czarną. Futro młodych osobników do 1 roku życia jest wyraźnie ciemniejsze i bardziej puszyste. Linienie następuje zwykle raz do roku, w okolicy czerwca. Samice, osłabione wówczas karmieniem nowego potomstwa, mogą mieć futro niekompletne, a do linienia mogą przystąpić z około czterotygodniowym opóźnieniem. Z wiekiem futro ulega skręcaniu i jest bardziej nastroszone. Starsze świstaki, szczególnie po śnie zimowym, mogą mieć na grzbiecie i na ogonie wyleniałe miejsca. thumb|left|Głowa świstaka Na bokach pyska świstaka wyrasta po pięć rzędów wibryssów o długości do 8 cm. Włosy czuciowe są także rozmieszczone na brwiach. Świstak nie ma gruczołów potowych. Czoło świstaka jest płaskie i szerokie. Uszy krótkie (2–2,5 cm), obustronnie owłosione, są niemal całkiem schowane w sierści głowy. Oczy są małe, czarne. Przednie łapy są krótkie, mocne i chwytne, wyposażone w 4 owłosione palce zakończone liczącymi 2–2,5 cm pazurami stanowiącymi pomocne narzędzie w kopaniu nor oraz w przytrzymywaniu pokarmu. Umięśnione łapy tylne kończą się 5 palcami z ostrymi pazurami.

Zewnętrzną powierzchnię siekaczy pokrywa twarde szkliwo o podłużnym bruzdkowaniu. Jej wybarwienie zmienia się wraz z wiekiem zwierzęcia. U młodych jest biała, a z wiekiem ciemnieje, staje się pomarańczowa i niemal brązowa. Tylną, wklęsłą powierzchnię siekaczy buduje krucha zębina. Układ zgryzu siekaczy ma charakter nożycowy. Wzór zębowy świstaka to: .

U samic występuje pięć par gruczołów mlekowych.

Różnice morfologiczne w stosunku do świstaka alpejskiego Główną cechą, która pozwoliła wyodrębnić tatrzański podgatunek świstaka, były wymiary twarzowej części kości nosowej: +Porównania kraniologiczne(Josef Kratochvíl, 1961)Cecha czaszkiświstak alpejskiświstak tatrzańskiszerokość czaszki za oczodołami (mm) 19,3 18,5długość kości nosowej (mm) 39,4 41,7szerokość kości nosowej (mm) 17,4 19,2

Ponadto świstaki tatrzańskie charakteryzują się jaśniejszym futrem i mają ubarwienie siwobrązowe, podczas gdy u podgatunku alpejskiego jest ono ciemnobrązowe, często z odcieniem rudawym. M. marmota latirostris ma mniejszą masę ciała. Źródła nie podają jednak szczegółów tej różnicy.

Mimo różnic w biotopach obu podgatunków (świstak alpejski zajmuje lokalizacje na wysokości do 3200 m n.p.m.) nie stwierdzono różnic w zachowaniu i sposobie życia.

Tryb życia Świstak tatrzański to zwierzę dzienne, o terytorialnym i socjalnym sposobie życia. Jest monogamiczny, a poszczególne rodziny łączą się w kolonie, których jądro stanowi zwykle dominująca para zwierząt.

Roczny cykl życiowy Roczny cykl życiowy świstaka składa się z dwóch okresów: aktywności letniej i snu zimowego.

Aktywność letnia thumb|Koniec lipca – młode świstaki na tzw. „halni” przed norą, czują się już pewniej Aktywność letnia świstaka rozpoczyna się na przełomie kwietnia i maja i trwa do drugiej połowy września lub pierwszej połowy października. Najwcześniejsze pojawienie się świstaka na powierzchni odnotowano 22 kwietnia, a najpóźniejsze – 10 maja. Czas trwania tego okresu to 139–158 dni (lub 139–161), średnio 148 (lub 150,7).

Pierwsza wiosenna aktywność cyklu życiowego świstaków po przebudzeniu ze snu zimowego wiąże się z okresem godów. Ruja ma miejsce zwykle w drugiej dekadzie maja. Kopulacja odbywa się zarówno w norze, jak i poza nią. Ciąża trwa około 33 dni. Młode przychodzą na świat w norze w drugiej dekadzie czerwca. Rodzi się 1–6 młodych, najczęściej 2–3. Pod opieką samicy pozostają w norze do drugiej połowy lipca. Stały pokarm przyjmują od 8 tygodnia życia. Samodzielne życie podejmą dopiero po 3–4 latach, kiedy osiągną dojrzałość płciową.

Początek letniej aktywności wiąże się także z poszukiwaniem nowych miejsc. Świstaki migrują na odległość do 3000 m.