Bytom Odrzański (tuż po II wojnie światowej BiałobrzeziePierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w 1945 r., ; niem. Beuthen an der Oder) – miasto w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim w powiecie nowosolskim, siedziba gminy Bytom Odrzański, zlokalizowany 22 km na zachód od Głogowa i 12 km na południowy-wschód od Nowej Soli.

Pod względem historycznym usytuowany jest w północnej części Dolnego ŚląskaStudia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą (województwo zielonogórskie), t. 2: Dolny Śląsk, Dolne Łużyce, red. Zdzisław Kaczmarczyk, Andrzej Wędzki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Zielona Góra 1970, s. 125..

W latach 1975–1998 administracyjnie należało do województwa zielonogórskiego.

Geografia Miasto leży na lewym brzegu Odry (Środkowe Nadodrze), na skraju Pradoliny Barucko-Głogowskiej, około 6 km na południe od Wzgórzy Dalkowskich.

Nazwa Nazwa miejscowości wywodzi się od polskiej, potocznej nazwy egzystencji - bytu określającej miejsce do życia. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku, wydanym w 1888 r. we Wrocławiu, wymienia jako najwcześniejsze zanotowane nazwy miejscowości w dokumencie z 1109 r. Bytom oraz Butum podając ich znaczenie „Wohnsitz, Niederlassung”, czyli po polsku „miejsce bytowania, osadnictwa”.

Miejscowość w obecnej formie Bytom we fragmencie castrum Bytom„Monumenta Germaniae Historica”, „Chronicae Polonorum”, tom IX, Hannoverae 1851 s.467 (pol. gród Bytom)„Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Narod. Ossolińskich, Wrocław, , str. 128. notuje Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116„Monumenta Poloniae Historica”, Tom I, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1864, str. 448..

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Bitom wielokrotnie notuje spisana po łacinie w latach 1269–1273 Księga henrykowska. W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie BythomLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis onlineH. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Beuthena, Bythonia.

Historia thumb|Bytom Odrzański, (1819 r.) Średniowieczny gród słowiański znany z obrony przed wojskami niemieckimi cesarza Henryka V Salickiego w 1109 r. (idącego wówczas na Głogów) wymienia w swoich kronikach Gall Anonim.

W 1157 r. gród został spalony przez wycofujące się przed Niemcami wojska polskie. Odbudowany został niewiele (ok. 1 kilometr) dalej na południe od wcześniejszej lokalizacji. Prawa miejskie miasto uzyskało około połowy XIII wieku. W latach 1289–1504 Bytom należał do Piastów śląskich. Od 1331 roku znalazł się pod zwierzchnictwem Czech.

W 1469 r. miasto przeszło w ręce prywatnych właścicieli. Nabywcą był ród rycerski Glaubitzów. W latach 1526–1561 właścicielami miasta byli Rechenbergowie. Od 1561 roku miasto należało do rodziny Schönaichów. Pod rządami Habsburgów, od 1526 roku, następuje rozkwit miasta - największy w latach 1580–1618, za panowania Fabiana i Jerzego von Schönaich. W latach 1601–1628 działało tutaj znane w Europie kalwińskie gimnazjum akademickie z prawem nadawania tytułów bakałarza i magistra - tzw. „Schönaichianum”. Około roku 1615–1618 w Bytomiu działała drukarnia, aczkolwiek zachowało się niewiele jej publikacji.

thumb|left|Bytom Odrzański w XVIII wieku Od 1742 r. miasto należało do Prus. W XIX wieku posiadało kanalizację i wodociągi. Pod koniec XIX wieku pojawiło się połączenie kolejowe w związku z budową lini kolejowej nr. 273 (nadodrzanki).

13 lutego 1945 miasto zajęły wojska radzieckie, dokonując jego poważnych zniszczeń. Niedługo później przejęła je administracja polska. Dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec, zastępując ich polskimi osadnikami. Największą powojenną stratą okazało się wysadzenie przez wycofujących się Niemców tamtejszego mostu drogowego, którego pierwsze próby odbudowy podjęto w latach 1960–1965. Od wielu lat samorząd gminny stara się o jego odbudowę, a od 2024 r. głównym argumentem za tym jest odcięcie jedynej drogi dojazdowej przez powódź z września i października 2024 r.

4 czerwca 1988 na tamtejszym przejeździe kolejowo-drogowym miała miejsce katastrofa drogowo-kolejowa – wojskowa ciężarówka marki Star 66, wioząca trzynastu żołnierzy do prac melioracyjnych na pobliskich łąkach, z winy kierowcy, wjechała pod pociąg jadący z prędkością 70 km/h. W wyniku zderzenia eksplodowały kanistry z benzyną wiezione w wozie wojskowym. Na miejscu zginęło pięć osób, kolejnych pięć zmarło po przewiezieniu do szpitaliInformacje zabrane na podstawie książki Jarosława Reszki - „Cześć, Giniemy!”.

Obecnie mieszkańcy zatrudnieni są głównie w przemyśle oraz sektorze usługowym. W mieście znajdują się zakłady z branży metalowej oraz meblowej. Nieopodal funkcjonują huty oraz kopalnie miedzi należące do KGHM. Co roku odbywa się tu Festiwal Twórczości Muzycznej Niewidomych oraz Flis Odrzański.

Zabytki thumb|Kościół św. Hieronima thumb|Były kościół protestancki

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: miasto, z połowy XIII w. kościół parafialny pod wezwaniem świętego Hieronima, gotycki z XIV-XVII wieku, przebudowany w XVIII w. kościół ewangelicki z XVIII w. przy ul. Kościelnej, wybudowany w latach 1741–1746 z wykorzystaniem murów dawnego późnorenesansowego protestanckiego gimnazjum Schönacha. Salowy, murowany z cegły, wewnątrz otoczony dwupiętrowymi, drewnianymi emporami. Obok kościoła neogotycka wieża dobudowana w 1846 r. Obecnie pusty, nieużywany. W 2006 r. zakupiony przez Fundację Archeologiczną z Zielonej Góry. Do 2012 r. zaplanowano ukończenie renowacji budynku i utworzenie w nim Archiwum Archeologicznego remiza straży pożarnej przy pl. Szpitalnym i ul. Kopernika z 1764 r., w XIX w. plebania z połowy XIX w. ratusz, późnorenesansowy z XVII w., wybudowany w latach 1602–1609 w zachodniej pierzei rynku, na dwóch połączonych, średniowiecznych działkach dom przy ul. Cmentarnej 20 z XVIII w. domy przy ul. Dworcowej 2, 20, 27, 28, 29, z XVIII w., XIX/XX w. domy mieszczańskie z XVIII i XIX w. przy ul. Głogowskiej: domy przy ul. Głogowskiej 30, 31, 33, 38, z XVIII w. wille z ogrodami przy ul. Głogowskiej 18, 23, z połowy XIX w., z 1920 r. „Dom Napoleona” przy ul. Górnej 1 z XVIII w. dom przy ul. Kopernika 12 z 1869 r. domy przy ul. Kościelnej 7, 9 z XVIII w. domy przy ul. Kożuchowskiej 13 (d.25), 26, 27, 28, 29/30 z XVII w. i XVIII w. domy przy ul. Krzywoustego 6, 9, 26 z XVIII w. komora celna przy ul. Mostowej 1 z 1935 r. domy przy ul. Nadbrzeżnej 2, 5, 5a, 8, 9 z XVIII w. i XIX w. domy przy ul. Nowe Miasto 3, 9, 17, 23, 28 z XVIII w. odrestaurowany zespół architektoniczny zabytkowej starówki - późnorenesansowe, barokowe, klasycystyczne i eklektyczne kamieniczki wokół rynku: domy przy ul. Rynek 2, 3 (nie istnieje), 4, 5, 6, 8, 9, 9a, 10, 11, 12, 13/14, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, z XVII w., z XVIII/XIX w. hotel „Pod Złotym Lwem” przy ul. Rynek 15/16 z 1711 r. budynek gospodarczy przy ul. Szerokiej 8 z XVIII w. domy przy ul. Szewskiej 4, 8, 15, 19 z XVIII w. domy przy ul. Szpitalnej 6, 7, 10, 12 z XVIII w. domy przy ul. Wąskiej 1, 2, 3, 5, 7 z XVIII w. domy przy ul. Widok 1, 2 z XVIII w. willa przy ul. Żeromskiego 1 z 1908 r. Inne zabytki: pięć kamiennych, prawdopodobnie średniowiecznych, krzyży, wmurowanych w wieżę kościoła św. Hieronima; wiek krzyży oraz ich pochodzenie są nieznane, jedna z hipotez uznająca je za tzw. krzyże pokutne nie ma oparcia w dowodach i oparta jest wyłącznie na założeniu, że wszystkie stare kamienne monolitowe krzyże, są krzyżami pokutnymi fontanna kolumnowa z końca XIX w. barokowa tablica pamiątkowa z napisem dotyczącym zniszczeń dokonanych w trakcie przejazdu lisowczyków 6 grudnia 1620, umiejscowiona na fasadzie budynku dawnej apteki w rynku pozostałości fosy miejskiej.

Związki wyznaniowe Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące związki wyznaniowe: Kościół Rzymskokatolicki: Parafia św. Hieronima w Bytomiu Odrzańskim Kościół Zielonoświątkowy: Zbór Kościoła Zielonoświątkowego „Świętego Ducha” w Bytomiu Odrzańskim

Ludzie urodzeni w Bytomiu Odrzańskim (ur. 25 czerwca 1757 r.; zm. † 21 stycznia 1838 w Swidnicy, przez 42 lata Pastor Primarius przy Kościele Pokoju w Swidnicy) – niemiecki pisarz, poeta, dziennikarz ur. 22 marca 1902 r. zm. 11 grudnia 1942

Ludzie związani z Bytomiem Odrzańskim

Transport

thumb|Stacja Bytom Odrzański port rzeczny linia kolejowa nr 273 Wrocław Główny - Szczecin Główny (doprowadzona do Bytomia w 1871 r., funkcjonująca do dziś jako tzw. magistrala nadodrzańska). Miasto ma bezpośrednie połączenie m.in. z Przemyślem, Krakowem, Wrocławiem, Rzepinem. w mieście krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 292: Nowa Sól - Bytom Odrzański - Głogów nr 293: Bytom Odrzański - Nowe Miasteczko nr 326: Bytom Odrzański - Siedlisko jest nieprzejezdna - możliwość transportu łodzią na wschodni brzeg Odry dla pieszych i rowerzystów istniała do 2018 roku. najbliższe mosty przez Odrę znajdują się w Nowej Soli i Głogowie.

Demografia RokLiczba ludności1787 22611825 25571905 30331939 31761961 24571970 30492004 33652010 4480

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Bytomia Odrzańskiego w 2014 roku

Sport W mieście działa klub piłkarski o nazwie Miejski Klub Sportowy „Odra” Bytom Odrzański, założony w 1947 r., występujący w III lidze i rozgrywający domowe mecze na Stadionie Gminnym w Bytomiu Odrzańskim.

Przypisy

Bibliografia

Antonowicz, G., Województwo zielonogórskie vademecum turystyczne, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1981

Garbacz, K., Szlakiem zabytkowych miast, Zielona Góra, Agencja Wydawnicza PDN, 2005 Lutsch, H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien [Bd. 3]: Die Kunstdenkmäler des. Reg.-Bezirks Liegnitz, Breslau, Wilh. Gottl. Korn., ss. 65-70, 1891 Szczaniecki, M., Korcz, W., Dzieje ziemi lubuskiej w wypisach Warszawa, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1958

Linki zewnętrzne Oficjalna strona miasta

Kategoria:Miasta w województwie lubuskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku