thumb|Kodeks synajski LXX z IV lub pocz. V w. – fragment Księgi Estery Septuaginta (z ; oznaczana rzymską liczbą LXX oznaczającą 70, w wydaniach krytycznych przez symbol 𝔖) – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej i innych religijnych tekstów judaizmu z hebrajskiego i aramejskiego na grekę. Nazwa pochodzi od liczby tłumaczy, którzy mieli brać udział w pracach nad przekładem Tory. Przekład ten powstawał stopniowo pomiędzy 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, i jest dziełem wielu tłumaczy.
Od czasu powstania tego tłumaczenia aż do wieku IV n.e., z którego pochodzą najstarsze prawie pełne odpisy Septuaginty (Kodeks Watykański i Synajski z IV wieku oraz Aleksandryjski z wieku V), jej tekst przeszedł długą drogę kolejnych kopii, wersji, dokonanych recenzji, korekt, uzupełnień oraz prób ujednolicenia treści.
Historia przekładu Według pseudoepigraficznego Listu Arysteasza na zaproszenie króla Ptolemeusza II Filadelfa do Aleksandrii w Egipcie miało przybyć siedemdziesięciu dwóch uczonych żydowskich, po sześciu z każdego z dwunastu plemion Izraela, którzy po oficjalnym podjęciu na dworze rozpoczęli przekład Tory na grekę (koine). Mieli oni pracować osobno, a potem wymienić się efektami tłumaczenia i ustalić ostateczną wersję dzieła. Przekład ukończyli po siedemdziesięciu dniach. Wówczas okazało się, że poszczególne teksty tłumaczenia są identyczne, co odebrano jako znak od Boga. Król chciał znać dzieło, którym posługiwała się diaspora żydowska. Septuaginta zaś znalazła się niewątpliwie wśród rękopisów w zbiorach Biblioteki Aleksandryjskiej.
Za czasów Ptolemeusza II przetłumaczono jednak tylko Pięcioksiąg Mojżeszowy, potem stopniowo inne księgi biblijne (Proroków i Pisma), wreszcie dodano teksty napisane od razu po grecku, np. Księgę Mądrości, cztery Księgi Machabejskie czy Psalmy Salomona. Księgi spisane po grecku nie weszły w skład Biblii hebrajskiej, a co za tym idzie nie weszły do kanonu protestanckiego. Zaś w katolicyzmie i prawosławiu niektóre księgi Septuaginty uznano za natchnione, inne funkcjonują jako apokryfy, tzn. pobożne pisma o wielkim autorytecie w starożytności, które nie znalazły się w kanonie.
Septuaginta została przyjęta z entuzjazmem w diasporze żydowskiej, z czasem jednak została odrzucona przez rabinów. Talmud powstanie Septuaginty porównuje do dnia, w którym wzniesiono złotego cielca. Powodem było to, że Septuagintą posługiwali się chrześcijanie. 8 lutego 533 roku n.e. cesarz Justynian udzielił zgody na publiczne czytanie na terenie Imperium Rzymskiego świętych ksiąg żydowskich w dowolnym języku. Równocześnie stwierdził, że tam gdzie jest używany język grecki powinno korzystać się z tekstu siedemdziesięciu tłumaczy jako ich najdokładniejszego tłumaczenia. W ten sposób dopuścił tłumaczenie Septuaginty do publicznego użytku.
Opis Ponieważ faktycznie przekład powstawał przez długi czas i był dziełem wielu tłumaczy, jest on zróżnicowany pod względem wierności tekstowi hebrajskiemu. W Pięcioksięgu, Księdze Psalmów czy Pieśni nad pieśniami jest niemal dosłowny, podczas gdy na przykład w Księdze Hioba czy Daniela jest swobodną parafrazą. Wersja Księgi Daniela pochodząca z Septuaginty została w Kościele tak skutecznie zastąpiona przez przekład Teodocjona, że tylko dwa rękopisy greckiego Starego Testamentu zawierają jej tekst w przekładzie Septuaginty, chociaż stanowiła ona podstawę Hexapli. Jest to Codex Chisianus, znany jako Kodeks 87 (Holmes i Parsons MS. 88 [Rahlfs 88]), oraz Papirus 967 zawierający treść Księgi Daniela w wersji LXX jeszcze z okresu sprzed powstania Hexapli Orygenesa.
W Księdze Estery Septuaginta zawiera kilka dodatków. Są to dekrety królewskie, sen Mardocheusza wraz z jego wyjaśnieniem, modlitwy Mardocheusza i Estery oraz kilka fragmentów o treści historycznej. Rękopisy Księgi Daniela zawierają trzy dodatki: modlitwę Azariasza i pieśń trzech młodzieńców, opowiadanie o Zuzannie oraz opowiadanie o Belu i wężu.
Natomiast wersja Księgi Jeremiasza pochodząca z Septuaginty jest krótsza od tekstu hebrajskiego. Septuaginta omija m.in. następujące fragmenty: 10,6–8; 27,19–22; 29,16–20; 33,14–26; 39,4–13; 52,2.3.15.28–30. W sumie pomija ona około 2700 słów, które znajdują się w tekście masoreckim.
Ponadto Septuaginta obok ksiąg należących do tradycyjnego kanonu hebrajskiego zawiera też księgi zachowane jedynie po grecku, również deuterokanoniczne (Księgę Mądrości, Mądrość Syracha, 1 i 2 Księgę Machabejską, Księgę Tobiasza, Księgę Judyty, Księgę Barucha), a także księgi apokryficzne (Psalm 151, Psalmy Salomona, 3 i 4 Księgę Machabejską). Prawosławie natomiast poza księgami deuterokanonicznymi uznaje 2 Ezdrasza (zaczynającą się od słów: „I spełnił Jozjasz Paschę w Jerozolimie”), 3 Ezdrasza (tylko w Biblii staro-cerkiewno-słowiańskiej oraz czasem w rosyjskiej), Psalm 151, 3 Machabejską oraz dodatki: Modlitwa Manassesa (przy końcu 2 Księgi Kronik) i zakończenie Księgi Hioba (w LXX od 42,17b).
Około 5% manuskryptów hebrajskich pochodzących z Kumran potwierdza warianty tekstowe Septuaginty, podczas gdy około 60% rękopisów biblijnych zawiera tekst zgodny z tekstem masoreckim.
Recenzje thumb|Zależność pomiędzy starożytnymi przekładami i recenzjami ST Paul de Lagarde wyróżnił trzy starożytne recenzje tekstu Septuaginty: egipska (E), syryjska (S) i palestyńska (P). Dzisiaj dodaje się jeszcze czwartą – konstantynopolitańską. Szereg rękopisów ma tekst mieszany.
heksaplarna inaczej palestyńska, reprezentowana przez rękopisy: G, M, Q; 15, 22, 38, 58, 72, 86, 88, 135, 137, 138, 139, 161, 248, 249, 250, 252, 255, 256, 258, 259, 264, 268, 273; Cod. Reg. gr. 129, 131, 132, Ars.8415, Escurial S. t. 16, Leipzig gr. 361, Zürich c. ii, Athos Vatop. 516, Pantocr. 24, Protaton. 53, Laur. g. 112. Ze starożytnych przekładów reprezentuje ten tekst: saidzki dialekt koptyjskiego, ormiański, syroheksaplarny. recenzja lucjańska albo syryjska (dokonana przez Lucjana z Antiochii), reprezentowana przez: 19, 12, 36, 48, 51, 62, 82, 90, 93, 95, 108, 118, 144, 147, 153, 185, 231, 233, 245, 308; Parts Coisl. gr.184, Athens bibl. nat. 44. Przekłady: Vetus Latina, filokseński, gocki, ormiański (w niektórych partiach), staro-cerkiewno-słowiański. Z Ojców Kościoła posługiwali się tą recenzją: Jan Chryzostom oraz przedstawiciele szkoły antiocheńskiej. hezychiańska albo egipska (dokonana przez Hezychiusza z Egiptu), reprezentowana przez: Q, 26, 44, 49, 68, 74, 76, 84, 87, 90, 91, 106, 107, 134, 198, 228, 238, 306. Paris suppl. gr. 609. Przekłady na dialekt bohairski, przekład ormiański (w niektórych partiach). Cyryl z Aleksandrii oraz inni przedstawiciele szkoły aleksandryjskiej. Reprezentują ją przekłady koptyjskie oraz etiopskiJohn William Wevers, s. 214.. konstantynopolitańska, bazuje na recenzji dokonanej przez Pamfila z Cezarei, reprezentowało ją Pięćdziesiąt Biblii Konstantyna przygotowanych przez Euzebiusza na potrzeby Konstantynopola. Reprezentują ją dziś rękopisy: A, M, V, 29, 59, 68, 71, 82, 121 i 122.
Imię Boże Problemem było zapisanie w języku greckim imienia Boga, gdyż alfabet grecki nie posiada spółgłoski „h”. Pośród najstarszych rękopisów Septuaginty istnieją trzy sposoby pisania imienia Bożego: w pierwszej wersji imię Boże pozostawiono nieprzetłumaczone i pisano je po hebrajsku. Przykładem jest Papirus Fouad 266 z I w. p.n.e.Inne rękopisy reprezentujące ten sposób zapisu to: 8HevXII a (LXXVTS 10a), 8HevXII b (LXXVTS 10b) i Se2grXII (LXXIEJ 12) znad Morza Martwego czy P.Oxy.VII.3522 i P.Oxy. LXXVII.5101 z Oksyrynchos., jakkolwiek Pietersma twierdzi, że pierwotnie rękopis miał zawierać ΚΥΡΙΟΣ, ale drugi skryba wpisał tetragram. w drugiej wersji imię Boże zostało oddane przez greckie litery IAΩ (IAO), przykładem jest papirus 4Q LXXLev b z I w. p.n.e. lub też zapisane skrótem (P.Oxy. VII.1007), w formie podwójnego Jod. w trzeciej wersji imię Boże zostało zastąpione przez Kyrios (gr. Pan). Przykładem jest większość rękopisów, w tym wielkie kodeksy (S, A, B, C).
Najstarszy rękopis Septuaginty, Papirus Rylandsa 458 (II w. p.n.e.), w Pwt 26,17 ma uszkodzony tekst, Colin H. Roberts sądził, że jest tam Kyrios, Paul Kahle natomiast, że jest tam tetragramThe Septuagint and Modern Study, Sidney Jellicoe, 1968, s. 271–272.. Najmłodszym greckim manuskryptem zawierającym tetragram jest Ambrosiano O 39 sup. Jest to fragment Hexapli Orygenesa, przekazujący również tekst Septuaginty. Rękopis ten pochodzi z końca IX wieku, a jest przechowywany w Bibliotece Ambrozjańskiej. Hieronim wspomniał o praktyce zamiany tetragramu na grecką formę ΠΙΠΙ (PIPI) czego reprezentantem jest manuskrypt Taylor-Schechter 12.182. Większość badaczy jest zdania, że tetragram jest pierwotną formą.
Znaczenie Septuaginta była największym tłumaczeniem starożytnym tekstu obcojęzycznego na grekę. Opis jej tłumaczenia (List Arysteasza) powstał około wiek później od samego przekładu, niemniej oddaje rangę, którą Septuaginta cieszyła się aż do powstania chrześcijaństwa i oficjalnego sprecyzowania składu Biblii hebrajskiej. Stwierdzono wówczas, że święte mogą być tylko księgi powstałe na terenie Kanaanu (Ziemi Świętej) i w języku hebrajskim. Dzień powstania Septuaginty Żydzi określili wówczas jako najgorszy od dnia grzechu pierworodnego. Najprawdopodobniej stało się to wskutek zagrożenia ze strony chrześcijaństwa, które posługiwało się właśnie Septuagintą.
Cytaty Starego Testamentu zawarte w Nowym Testamencie w ogromnej większości pochodzą właśnie z Septuaginty. Z ogólnej liczby około 350 cytatów Starego Testamentu około 300 jest zgodnych z wersją LXXRajmund Pietkiewicz, Gdy otwierasz Biblię, Wrocław 1995, s. 67.. Po odrzuceniu Septuaginty przez Żydów powstało jeszcze kilka innych tłumaczeń na grekę (Akwila, Symmachus, Teodocjon, Quinta), ale nie dorównują one rangą ani wartością naukową Septuagincie.
Z Septuaginty dokonano pierwszych przekładów na dialekty języka koptyjskiego. Przekłady starosyryjskie i starołacińskie dokonane zostały z LXX. Zauważalny jest wpływ LXX na Wulgatę, a zwłaszcza na PeszittęW. Emery Barnes, On the Influence of Septuagint on the Peshitta, JTS 1901, s. 186–197.Andreas Juckel, Septuaginta and Peshitta Jacob of Edessa quoting the Old Testament in Ms BL Add 17134 „Journal of Syriac Studies”..
Rękopisy
Septuaginta przetrwała do naszych czasów w trzech głównych recenzjach: hezychiańskiej, lucjańskiej oraz orygenesowskiej Hexapli. Do najstarszych zachowanych rękopisów należy sześć niewielkich fragmentów należących do rękopisów z Qumran4Q119 (4Q LXXLeva), 4Q120 (4Q LXXLevb), 4Q121 (4Q LXXNum), 4Q122 (4Q LXXDeut), 7Q1 (7Q LXXEx), 7Q2 (7Q LXXEpJer). 27 papirusów zawierających fragmenty Septuaginty pochodzi z OksyrynchosSą to P.Oxy 656, P.Oxy 845, P.Oxy 846, P.Oxy 1007, P.Oxy 1074, P.Oxy 1075, P.Oxy 1076, P.Oxy 1125, P.Oxy 1166, P.Oxy 1167, P.Oxy 1168, P.Oxy 1226, P.Oxy 1351, P.Oxy 1352, P.Oxy 1594, P.Oxy 1595, P.Oxy 1779, P.Oxy 1928, P.Oxy 2065, P.Oxy 2066, P.Oxy 2073, P.Oxy 2386, P.Oxy 3522, P.Oxy 4442, P.Oxy 4443, P.Oxy 4444 i P.Oxy 5101.. Do naszych czasów zachowało się ponad 2000 rękopisów Septuaginty.
Ważniejsze manuskrypty Septuaginty: Grupa papirusów A. Chestera Beatty’ego, dziewięć z nich stanowi ST (np. Papirus 967), trzy – NT. Codex Synaiticus (S), 129 kart, zaw. grecki tekst całej Biblii oraz List Pseudo-Barnaby i Pasterz Hermasa; brakuje Rdz 1, 1–46, 28; Ps 105, 27–137, 6; pochodzi z IV wieku, przechowywany w British Museum. Codex Alexandrinus (A), zawiera 773 karty, z kompletnym tekstem całej greckiej Biblii (według katolickiego kanonu) – opuszcza jedynie pięć fragmentów – oraz 3 i 4 Machabejska, Ody Salomona, Ps 151 i dwa Listy Klemensa; pochodzi z V wieku; przechowywany w British Museum. Codex Vaticanus (B), liczy dziś 634 karty, zawiera grecki tekst Pisma Świętego od Rdz 46, 28 do Hbr 9, 14 (zewnętrzne karty zaginęły); pochodzi z IV wieku; ok. roku 1000 poprawiono wyblakłe litery; przechowywany w Rom. Bibl. Vat. Księgi Machabejskie i Psalmy Salomona zostały opuszczone. Codex Ephraemi Syri rescriptus (C), fragmenty Hi; Prz; Kzn; Pnp; Mdr; Syr; NT.