Zamek Książęcy w Oleśnicy, znany jako Zamek Książąt Oleśnickich, Zamek w Oleśnicy () – zamek w Oleśnicy z XIII w., wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego.
Zabytkowa renesansowa budowla wzniesiona w miejscu gotyckiej warowni z XIII w. Siedziba książąt oleśnickich do XIX w.
Gród obronny Piastów Oleśnickich wzmiankowany był pierwszy raz 1239 roku, natomiast pierwszy zapis o zamku pochodzi z 1292 roku. Budowę zainicjował prawdopodobnie Konrad I oleśnicki, ale okres świetności zamku przypada na potomków czeskiego króla Jerzego z Podiebradów, którzy objęli w posiadanie księstwo oleśnickie po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów. Pierwszym z właścicieli był Henryk I Starszy z Podiebradów, a po jego śmierci jego synowie: Albrecht, Jerzy I i Karol I. Syn ostatniego – Jan z Podiebradów, rozpoczął wielką przebudowę zamku i zbudował tak zwany zamek przedni, zwany również Pałacem Wdów. Karol II Podiebradowicz nadał zamkowi dzisiejszą bryłę. Zbudował skrzydło wschodnie, renesansowe krużganki, a także skrzydło południowe. Kolejne rozbudowy i przebudowy uczyniły z niego renesansową rezydencję. Po wygaśnięciu linii Podiebradów księstwo oleśnickie przejęli Wirtembergowie będący właścicielami zamku do 1792 roku, a następnie Welfowie do 1884 roku. Pod koniec XIX wieku zamek stał się lennem tronowym Hohenzollernów, którzy przeprowadzili gruntowną renowację zamku, będącego letnią rezydencją rodziny do 1945 roku.
Po II wojnie światowej w ocalałych budynkach przetrzymywano węgierskich i włoskich jeńców wojennych. Później miał tam siedzibę oddział radzieckiego Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, a następnie Technikum Budowlane. W latach 1970–1990 w zamku znajdował się oddział terenowy Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu. Od 1975 roku do 1993 roku w zamku funkcjonowała Centralna Szkoła Instruktorów Związku Harcerstwa Polskiego. W 1993 roku zamek stał się własnością Komendy Głównej Ochotniczych Hufców Pracy.
Zamek jest częścią Europejskiego Szlaku Zamków i Pałaców.
Historia Okres piastowski Pierwsze wzmianki na temat grodu w Oleśnicy pochodzą z 1239 roku, kiedy książę Henryk II Pobożny podejmował w Oleśnicy Stefana ze Skalic wraz z wysłannikiem opata klasztoru Cystersów w Henrykowie Piotra, którzy chcieli poprosić księcia o dokument potwierdzający nadanie klasztorowi części wsi Skalice. Wobec tego gród ten musiał istnieć już wcześniej, ponieważ okoliczne wsie pełniły wobec niego rolę służebną, a Oleśnica była siedzibą kasztelanów. Gród ten ulokowano na wzniesieniu pomiędzy rozlewiskami rzeki i bagnami. Miał być on otoczony palisada, wałem ziemno-drewnianym i fosą.
Natomiast informacja na temat murowanego zamku pochodzi z 1292 roku, kiedy książę Henryk V Brzuchaty rozstrzygał spór pomiędzy kanonikami regularnymi św. Augustyna a rycerzem Jakubem z Rakowa dotyczący praw do karczmy w Rakowie. W 1296 roku Henryk V zmarł, a władzę siłą przejął Henryk III głogowski. Oleśnica stała się grodem granicznym księstwa głogowskiego. Po śmierci Henryka III w 1309 roku księstwo głogowskie zostało podzielone pomiędzy pięciu synów. Część obejmująca Milicz, Trzebnicę, Namysłów i Oleśnicę przypadł Konradowi i Bolesławowi. Między 1312 rokiem a 1313 rokiem Oleśnica stała się własnością Bolesława. Ten okres przyjmuje się za początek księstwa oleśnickiego. Po śmierci Bolesława władzę w Oleśnicy objął Konrad (potem jako Konrad I oleśnicki). Murowany gotycki zamek, na planie nieregularnego czworokąta, powstał najprawdopodobniej w latach 30. XIV wieku, po 1323 roku, właśnie z inicjatywy księcia Konrada I oleśnickiego. Zamek powstały za czasów Konrada I składał się z wysokiej na około 20 metrów okrągłej, prostokątnego budynku mieszkalnego w południowo-wschodnim narożniku o wymiarach 45 m × 14 m i grubości murów ok. 2,5 m. Z racji na swoje wymiary był to jeden z największych budynków na Śląsku w tamtym czasie. Zamek miał dwie kondygnacje i posiadał podpiwniczenie. Reszta zabudowań była prawdopodobnie drewniana. Murowane zabudowania zamkowe połączone były murem z bramą i mostem zwodzonym. Zamek posiadał także wolnostojącą kaplicę. W XIV wieku obwarowania miejskie zostały zastąpione murami z bramami miejskimi, z których przetrwała jedynie Brama Wrocławska. W latach 1343–1345 Konrad I zaangażował się w walki z królem Kazimierzem Wielkim, którego wojska w ramach odwetu za pomoc królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu najechały Oleśnicę i zajęły zamek w 1345 roku.
W okresie wojen husyckich Piastowie oleśniccy opowiedzieli się po stronie stronnictwa katolickiego. W związku z tym w 1432 roku jedna z wypraw Prokopa Wielkiego dotknęła Oleśnicę. Husyci zdobyli miasto, częściowo je niszcząc i grabiąc. Wówczas to zamek miał doznać niewielkich zniszczeń lub miał zostać częściowo spalony. Po zniszczeniach dokonanych podczas ataku husytów zamek został rozbudowany. Nadbudowano skrzydło mieszkalne i umieszczono przy nim przypory. Zwiększono obszar przedzamcza, umożliwiając rozbudowę zabudowań gospodarskich. Z tego okresu na zamku zachowała się figura tarczownika trzymającego herby księstw oleśnickiego i wrocławskiego oraz herb Piastów oleśnickich.
Zamek pod władaniem Podiebradów Po śmierci ostatniego Piasta oleśnickiego Konrada X Białego księstwo oleśnickie nie posiadało władcy do 1495 roku. Wówczas to król Władysław II Jegiellończyk, w którego władaniu znalazła się Oleśnica po śmierci Konrada X, na nowego księcia wyznaczył Henryka I Starszego, księstwo przeszło w ręce Podiebradów. W 1542 roku doszło do rozpoczęcia przebudowy zamku, która miała trwać aż 20 lat. Wynikało to z faktu, iż w 1536 roku Jan z Podiebradów ożenił się z Krystyną Szydłowiecką, która wniosła do małżeństwa duży posag (⅓ dochodów z Opatowa i Szydłowca) umożliwiający podjęcie szerokich prac budowlanych Janowi.
Rozbudowa została podzielona na dwie fazy. Podczas pierwszej skupiono się na gotyckiej części mieszkalnej. Jej wnętrzom i części zewnętrznej nadano renesansowy charakter. Budowlę podzielono na cztery pierzeje, a każda z nich została przykryta dwuspadowym dachem. Zmieniono również wykończenie okien z ostrołukowych gotyckich na kamienne, prostokątne. Fragmenty wykończeń gotyckich pozostały w zamurowanych oknach w części północno-zachodniej. Pracami nad projektem kierował Jakub Parr, który przybył do Oleśnicy z Włoch i współpracował z kamieniarzami z Brzegu. Wzmocnieniu uległy także obwarowania zamkowe. Przebudowę upamiętniać mają popiersia Jana i jego żony Krystyny Szydłowieckiej, wsparte na rodowych herbach. mały|Popiersia Jana i Krystyny z okresu przebudowy zamku W 1559 roku rozpoczęto drugi etap przebudowy zamku, aby nadać mu reprezentatywny charakter. Tym razem nad pracami czuwali Franciszek Parr i Kaspar Cuneo. W wyniku prac w części północno-wschodniej wybudowano nowe renesansowe skrzydło będące pałacem, siedzibą księcia Jana. Prostokątny budynek zwieńczony dwuspadowym dachem posiadał cztery piętra. Jedno lub dwa miały stanowić miejsce zamieszkania dla książęcych wdów, przez co budynek zyskał później nazwę własną - Pałac Wdów. Pałac był też przeznaczony na potrzeby gości. Jego budowa wymusiła zmianę biegu fosy zamkowej, którą przesunięto bardziej na północ. Na dole pałacu wykonano przejazd z rzeźbą księcia nad bramą i herbami po obu jego stronach. Książę Jan nakazał także podwyższyć wieżę. W wyniku prac nadbudowana część przybrała kształt ośmiokąta z obiegająca ją galerią widokową, kamienną balustradą z wieńczącymi ją figurami lwów z tarczami herbowymi. mały|Widok na krużganki wewnątrz zamku na ścianie wschodniej mały|Przedbramie Pałacu Wdów mały|Zewnętrzna klatka schodowa w południowo-zachodnim narożniku dziedzińca W 1587 roku samodzielne rządy w Oleśnicy rozpoczął Karol II Podiebradowicz. Jednak kolejne prace budowlane rozpoczęto dwa lata wcześniej, zanim został samodzielnym księciem. Do prac zaangażowano architekta z Lugano Bernarda Niurona. Na początku wzniesiono wschodnie skrzydło zamku, wykorzystując zamkowy mur jako jego ścianę wewnętrzną. Znalazły się tu stajnie książęce, kancelarie, sale reprezentacyjne i mieszkalne. W tej części zamku zamieszkał później książę wraz z rodziną. Prace nad nią zakończono w 1586 roku, co potwierdzał napis na sgraffitowych zdobieniach. Z elementu tego wykończenia zachowała się do dzisiaj scena pojedynku. Na tej samej ścianie zachowało się sgraffito z klucznikiem. W latach 1585–1600 lub 1589–1600 na wewnętrznej stronie tego skrzydła zamku wykonano, przy udziale kamieniarza Adama Hoffmanna, dwa poziomy krużganków. W 1603 roku do Pałacu Wdów dobudowano przedbramie. Jego projekt wykonał wrocławski fortyfikator Hans Schneider von Lindau, a zdobienia i rzeźby Gerhard Hendrik. Dalsze prace podjęto w latach 1606–1608 pod kierunkiem Jana Lucasa lub Hansa Lucasa. W ich ramach wybudowano skrzydło południowe zamku, którego wznoszenie ograniczone było istniejącymi już w tym miejscu murami gotyckimi. Przez to skrzydło zwęża się ku zachodowi. Wzniesiono także zewnętrzną klatkę schodową, która połączyła skrzydło południowe ze wschodnim. Od strony dziedzińca wybudowano zewnętrzną klatkę schodową w formie wieży, która połączyła południowe i zachodnie skrzydła. W ostatnim etapie prac, prawdopodobnie w latach 1616–1618, zmodernizowano Pałac Wdów, ponieważ w nim zamieszkiwał książę z rodziną. Zbudowano nową klatkę schodową, która wymusiła zmianę wielkości bramy wjazdowej na dziedziniec. Dla pary książęcej wzniesiono również łącznik pomiędzy pałacem a kościołem św. Jana Apostoła. Ostatecznie fasady zamku ozdobiono sgraffitowymi zdobieniami, renesansowymi portalami, a wnętrza stropami.
Za panowania Karola II powstał park zamkowy (tzw. bażantarnia) z ptaszarnią, szklarnią i pawilonem letnim.
W 1603 roku rozpoczęto także prace na rzecz fortyfikacji zamku i miasta. Od strony południowej zaczęto usypywać dwa bastiony ziemne. Powstały także bastiony zachodni i północny. Istnienie ich potwierdziły prace wykopaliskowe przeprowadzone w 2009 roku. Potwierdzają to także ryciny i medale z epoki. Ich wartość obronna oceniona została jednak za wątpliwą. W trakcie wojny trzydziestoletniej Oleśnica była kilkukrotnie zdobywana, plądrowana i niszczona w latach: 1634 (aż czterokrotnie), 1640, 1643 i 1648.
Okres Wirtembergów W 1647 roku zmarł Karol Fryderyk. Przed śmiercią sporządził testament, na mocy którego władzę w księstwie miała przejąć jego córka Elżbieta Maria i ewentualnie jej małżonek. Elżbieta wyszła za mąż za Sylwiusza Nimroda Wirtemberga jeszcze przed śmiercią ojca w 1647 roku. Wobec tego władzę w księstwie przejęła dynastia Wirtembergów.
W okresie panowania Sylwiusza zamek nie zmienił się z zewnątrz. Książę w 1662 roku nakazał usunąć stajnię z zamku i przenieść ją poza jego mury. Zbudowano także ujeżdżalnię i wozownię. W 1666 roku zakończono prace remontowe dachu i hełmu wieży, zlecone przez księżną Elżbietę.
W latach 1702–1704 książę Chrystian Ulryk postanowił nadać zamkowym pomieszczeniom pałacowy wygląd. Powiększono okna na piętrze pierwszym skrzydła południowo-zachodniego oraz na piętrze drugim południowo-zachodniego skrzydła. W pomieszczeniach skrzydła południowo-zachodniego wykonano stiukowe zdobienia i nadano im barokowy charakter. Wzniesiono także zewnętrzną oranżerię, a pomiędzy zamkiem i obwałowaniami utworzono ozdobny ogród (prawdopodobnie na dawnych bastionach). Chrystian sprowadził do zamku z Bierutowa bibliotekę (1699), a także wyznaczył specjalne sale na skarbiec, zbrojownię i dzieła sztuki. mały|Przedstawienie zamku przez F. B. Wernera (XVIII wiek).