Prabuty

mały|Herb Prabut w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku Prabuty () – miasto w północnej Polsce, we wschodniej części województwa pomorskiego w powiecie kwidzyńskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prabuty. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego.

Rozwinął się tu przemysł drzewny, materiałów budowlanych oraz elektromaszynowy. Prabuty są także stacją węzłową położoną przy trasie Warszawa – Gdynia.

Położenie Prabuty leżą na obszarze dawnej PomezaniiMaksymilian Grzegorz: Pomorze Gdańskie pod rządami zakonu krzyżackiego w latach 1308–1466. Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1997, s. 413. ., w historycznych Prusach Górnych, a także na PowiśluDzieło najżywsze z żywych. Antologia reportażu o ziemiach zachodnich i północnych z lat 1919–1939, oprac. Witold Nawrocki. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1981, s. 150. ..

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na pograniczu Pojezierza Łasińskiego i Pojezierza Dzierzgońsko-Morąskiego, które stanowią część makroregionu Pojezierza Iławskiego.

Przez miasto przepływa rzeka Liwa.

Nazwa Niemiecka nazwa Riesenburg pochodzi z połączenia pruskiej nazwy włości Resja/Rezja z członem Burg – „gród”. Etymologia ludowa wywodzi zaś nazwę miasta od niemieckiego słowa Riese – „olbrzym” i Burg – „gród”, co wyjaśnia określenie Riesenburg jako „gród olbrzyma” (stąd też olbrzym z maczugą umieszczony w herbie miasta).

Źródła podają następujące nazwy miejscowości: Resin, Rysenburg (1233), Resia (1250), Prebutyn (1258), Resemburg (1265), plebano de Resya (1286), Rysen (1326), castro Resinburg (1326), civitas Resinburg (1330), Risenburgk (1342), Resitten (1411), Resenburg (1454, 1466), Prabuth, Prabuti, Preybuth, Prabutas, Preibutas.

Staropolska nazwa osobowa Preybuth pojawiła się w XV wieku. Na mapie rękopiśmienniczej Sędziwoja z Czechła jest Prabuth castrum et civitas. Potem są zapisy Prabuth alias Resenburg (1454, 1466) i Prabuti, co może oznaczać równoważność obu nazw.

Stanisław Rospond uważał, w oparciu o staropruskie nazwy Preybutten lub Prebutyn (1258 rok) z półwyspu Sambia, że termin ten pochodzi od litewskiego nazwiska Preibutas lub pruskiego peri ("przy") i buttan ("dom"). Sądził, że pruskie Prabutas to "miejsce stałego pobytu". Od XIX wieku utarła się spolszczona nazwa Prabuty. Nie ulega wątpliwości, że zarówno nazwa polska, jak i niemiecka związane są z pierwotnymi mieszkańcami tej ziemi – Prusami.

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..

Historia Kalendarium thumb|left|Makieta Zamku Biskupów Pomezańskich w Prabutach mały|lewo|Prabucki rynek przed 1914 thumb|left|Pomnik cesarza Wilhelma I na rynku w Prabutach, fot. XIX w. 1233–1283 – podbój terenów Prus przez Zakon Krzyżacki 1236 – pierwsza historyczna wzmianka o pruskim grodzie Resin lub Reizija nad jeziorem Liwieniec, który zostaje zniszczony przez wojska krzyżackie pod wodzą margrabiego Henryka Wspaniałego z Miśni. Na jego miejscu zostaje wzniesiony drewniany zamek. 1250 – utworzenie diecezji pomezańskiej 1255 – Prabuty wraz z okolicznymi terenami przechodzą pod władzę świecką biskupa pomezańskiego 1267–1277 – budowa zamku murowanego. Przy zamku rozwija się osada, która być może już przed 1285 roku, a raczej na pewno między 1305 a 1321 rokiem, otrzymała prawa miejskie (pierwszy przywilej lokacyjny miasta nie zachował się) 1310–1330 – wzniesienie katedry. 1330 – odnowienie przywileju lokacyjnego miasta na prawie chełmińskim. Tego samego roku rozpoczyna się budowa ratusza. 1342–1345 – rozpoczęcie budowy synagogi, która funkcjonuje do 1853 roku 1375 – wybuch pożaru, który trawi połowę miasta 1378–1402 – budowa kaplicy zamkowej pw. Najświętszej Marii Panny. 1381 – w drodze do Rzymu zatrzymuje się w Prabutach litewski książę Świdrygiełło. 1404 – założona zostaje szkoła zamkowa, później miejska 1414 – w mieście przebywa król Władysław Jagiełło 1450 – miasto przystępuje do Związku Pruskiego. Rok później biskup pomezański Caspar wygania z Prabut zwolenników tej organizacji 1458 – w czasie wojny trzynastoletniej w Prabutach zawarty zostaje rozejm polsko-krzyżacki 1466 – na mocy pokoju toruńskiego Prabuty pozostają nadal we władaniu biskupów pomezańskich. 1501–1525 – Prabuty stają się stolicą diecezji pomezańskiejResia ze stolicą w Prabutach w: Mówią wieki: magazyn historyczny, Tom 12. 1969; „terytorium pomezańskie zwane Resią, Reysen w: Rocznik gdański: Tomy 15. 1957. 1525 – diecezja pomezańska przestaje istnieć. Miasto zostaje siedzibą książęcego starostyPiotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 , s. 244–245. 1628 – w zamku prabuckim rezydują polscy delegaci na pertraktacje ze Szwedami 1688, 1722, 1788 i 1868 – wybuchają pożary miasta. Spłonął wówczas kościół tzw. polski i ratusz miejski (w 1868), który zostaje rozebrany 1709–1710 – podczas epidemii dżumy w mieście zmarły 933 osoby, czyli połowa mieszkańców 1726–1753 – powstanie miejskiej instalacji wodociągowej 1758–1762 – miasto staje się siedzibą rosyjskiego sztabu wojskowego 1807 – przez Prabuty przechodzą wojska Napoleona Bonapartego 1876 – miasto zyskuje połączenie kolejowe z Malborkiem i Iławą, a w 1899 r. z Jabłonowem Pomorskim. 1914–1918 – w czasie I wojny światowej w mieście stacjonuje sztab wojenny HindenburgaJan Bałdowski „Warmia i Mazury, mały przewodnik” Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 169–179. 1922 – na miejscu ratusza zbudowana zostaje fontanna 1928–1932 – budowa szpitala psychiatrycznego na 2000 miejsc. W 1939 r. szpital został zlikwidowany. Pacjenci w cięższym stanie zostali zamordowani, lżej chorzy zostali przeniesieni do szpitala w Starogardzie Gdańskim, gdzie również większość z nich wymordowano 1939 – powstanie oficerskiego obozu przejściowego, do którego 4 października tegoż roku zostaje skierowany major Henryk Sucharski wraz z pozostałymi oficerami z Westerplatte 1945 – wojska sowieckie niszczą ok. 60% miasta„W czasie działań wojennych w 1945 r. miasto uległo zniszczeniu w 60%. Legł w gruzach cały rynek z większością działek w zachodniej i północnej części miasta. Zniszczonych zostało w Prabutach 471 domów.” w: Mówią wieki: magazyn historyczny: tom 12, 1969.. Następuje wysiedlenie niemieckich mieszkańców miasta. W ich miejsce przybywają Polacy ekspatriowani z Kresów Wschodnich, głównie z Wołynia 1946 – miejscowość zostaje włączona do nowo powstałego województwa olsztyńskiego na terenie powojennej Polski pod nazwą Prabuty. Na miejscu szpitala psychiatrycznego powstaje Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze 1947 – następuje uruchomienie wodociągów, a w 1956 r. linii przesyłowej gazu lata 70 – powstanie w Prabutach nowych zakładów przemysłowych i spółdzielni, m.in.: ZHO Hydroster, Spółdzielni Inwalidów „Świt”, Spółdzielni Odzieżowej „Delta”, Spółdzielni Pracy „Tęcza”, Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” i zakładów obsługujących rolnictwo (PGR-y). Funkcjonuje też duży kompleks szpitalny. Budowane są nowe dzielnice i osiedla mieszkaniowe 1978 – w Prabutach rozgrywany jest Memoriał Szachowy mjr. Henryka Sucharskiego 1980–1982 – ks. Jan Oleksy przeprowadza odbudowę konkatedry. W 1983 r. następuje stanowienie przy konkatedrze Pomezańskiej Kapituły Kolegiackiej. lewo|mały|Pomnik Kresowian w Prabutach 2014 – powstanie Prabuckiego Stowarzyszenie Kresowiaków, którego prezesem zostaje Andrzej Mosiejczyk. Od 2009 r. Stowarzyszenie organizuje w Prabutach doroczne konferencje popularnonaukowe pod nazwą „Świat Kresów”, a od 2015 r. Rajdy Rowerowe „Pamięci Kresowian. Z kolei od 2022 r. Turnieje Szachowe „Pamięci Kresowian”. Organizuje także wyjazdy na Kresy.lewo|mały|Tablica upamiętniająca Polaków zamordowanych przez UPA i NKWD na Kresach Wschodnich.

Demografia Według danych z 31 grudnia 2015 r. miasto miało 8761 mieszkańców. Piramida wieku mieszkańców Prabut w 2014 roku.

thumb|none

Zabytki gotycka konkatedra św. Wojciecha z przełomu XIV i XV wieku (później przebudowywana), spalona w 1945 przez Sowietów, pozostawała w stanie ruiny, odbudowana w latach 1980–1983; kwadratowy rynek (ul. Rynek, ul.Kraszewskiego, ul. Bolesława Prusa, ul. Reja); gotycki kościół, tzw. „polski” z XIV w.; gotycka Brama Kwidzyńska (XIV wiek); pozostałości murów miejskich z XIV wieku; neogotycki kościół św. Andrzeja z 1878 r.; fontanna Rolanda – zbudowana w roku 1900 przez Franza Schwechtena pierwotnie w centrum Berlina, przeniesiona do Prabut w roku 1929; zdobioną przez lwy fontannę wieńczy rzeźba rycerza Rolanda, przywrócona na swoje miejsce w 2011 r.; fundamenty gotyckiego zamku biskupiego z lat 1267–1277. Na wzniesieniu ruin stoi makieta ukazująca rekonstrukcję zamku, konkatedry kapituły pomezańskiej, bram miejskich oraz ratusz miejski i rekonstrukcje rynku; zabytkowe wodociągi miejskie z 1728-1732; plebania z 1910 roku; neogotycka poczta z lat 1893–1896; domy mieszkalne: ulice Długa, Zamkowa, Kopernika, Warszawska, Wojska Polskiego, Władysława Jagiełły, Ogrodowa, Barczewskiego, Daszyńskiego; budynki użyteczności publicznej; obiekty gospodarcze z XVIII, XIX i I poł. XX wieku; park miejski (mauzoleum, pomnik Heinricha Wiebe); ławka zakochanych (ul. Grunwaldzka); szpital specjalistyczny (ul. Kuracyjna); dworzec PKP (ul. Daszyńskiego); cukrownia (ul. Daszyńskiego); urząd miejski; kaplica (ul. Polna); pozostałości gimnazjum (ul. Polna); figurka Marii Panny (ul. Warszawska); kaplica (ul. Kuracyjna); remiza OSP (ul. Reymonta); fundamenty murów obronnych (ul. Malborska); willa Karola (ul. Obrońców Westerplatte); zachowane piwnice i korytarze na terenie „Starego Miasta”.

Zabytki nieistniejące thumb|Synagoga (obecnie nie istnieje) gimnazjum realne (ul. Polna) bramy miejskie obóz przejściowy – „Zatorze” budynki mieszkalne – „Stare Miasto” pomnik Webera synagoga cmentarz żydowski (ul. Władysława Jagiełły) ratusz miejski hotel „Niemiecki dom” kino-teatr schronisko młodzieżowe

Pomniki pomnik pamięci Polaków pomordowanych przez nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej przy ul. Kwidzyńskiej pomnik doktora Krauze przy ul. Grunwaldzkiej figurka Marii Panny przy ul. Warszawskiej tablica poświęcona doktorowi Krauze przy ul. Kuracyjnej pomnik założyciela parku miejskiego w parku miejskim

Transport thumb|Droga wojewódzka 521 (ul. Władysława Jagiełły), w tle wieża konkatedry Połączenia drogowe Kwidzyn – Prabuty – Susz – Iława Sztum – Mikołajki Pomorskie – Prabuty – Kisielice Prabuty – Kamieniec

Transport kolejowy

Trasa kolejowa Warszawa – Gdynia Trasa kolejowa Prabuty – Kwidzyn

Trasy rowerowe Szlak Czerwony Prabuty – Stare Miasto – Dołek – Szramowo – Laskowice – Orkusz – Gdakowo – Sypanica – Prabuty Szlak Zielony Prabuty – Stare Miasto – Sanatorium – Kołodzieje – Gilwa – rzeka Liwa – Prabuty Szlak Niebieski Prabuty – Stare Miasto – Sanatorium – Obrzynowo – Jakubowo – Rodowo – Górowychy – Prabuty Szlak Czarny Prabuty – Sanatorium – Grażynowo – Kowale – Pilichowo – Trumiejki – Jaromierz Szlak Żółty Prabuty – Stare Miasto – Obrzynowo – Jakubowo – Stążki – Rodowo – Górowychy – Gonty – Sypanica – Gdakowo – Orkusz – Laskowice – Szramowo – Prabuty

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe Prabut thumb|left|Dzielnice Prabut Prabuty są podzielone administracyjnie na dzielnice, osiedla mieszkaniowe i 1 strefę ekonomiczną „Zatorze”. W południowo-wschodniej części miasta budowane jest osiedle „Klimuszko”.

Stare Miasto Stare Miasto Centrum Śródmieście (dawniej kwidzyńskie przedmieście)

Gniewskie przedmieście Dołek Zacisze

Osiedla Południowe Stara Kolonia Nowa Kolonia Sanatorium Osiedle południowe Osiedle Klimuszki – nowo powstałe osiedle Kisielickie przedmieście

Strefa ekonomiczna Koszary Zatorze

Osiedle Władysława Jagiełły Osiedle I Osiedle II

Honorowi obywatele Prabut