mały|Widok od południa mały|Zespół pałacowo-parkowy Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim () – zabytkowy pałac w Kamieńcu Ząbkowickim w województwie dolnośląskim.

Monumentalny pałac został wybudowany w drugiej połowie XIX w. w stylu neogotyckim. W 1989 r. wpisany do rejestru zabytków. W 2024 pałac wraz z jego otoczeniem oraz zespół dawnego opactwa cystersów, rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zostały uznane za pomnik historii o nazwie „Kamieniec Ząbkowicki – zespół architektoniczno-krajobrazowy”.

Historia W 1096 Brzetysław II zbudował tu gród, który po zdobyciu przez Bolesława Krzywoustego został opuszczony. Gród ów był położony w pobliżu wzniesionego w początkach XIV wieku kościoła klasztornego, w pobliżu przepływającej tamtędy Nysy Kłodzkiej.

W 1838 właścicielką dóbr kamienieckich stała się królewna niderlandzka Marianna Orańska, która w tym samym roku zleciła wykonanie projektu przyszłej rezydencji Karlowi Friedrichowi Schinklowi, ówcześnie jednemu z najwybitniejszych architektów. 15 października na wzgórzu (zwanym Grodowym Wzgórzem) położono kamień węgielny. Prace budowlane, ze względu na stan zdrowia Schinkla, nadzorował młody architekt, . W 1848 prace przerwano z powodu rozwodu księżnej z Albrechtem Hohenzollernem, księciem pruskim. Wznowiono je dopiero w 1853. Założenia tarasowo-ogrodowe zaprojektowane zostały w 1858 przez Petera Josepha Lenné, generalnego dyrektora Ogrodów Pruskich. Rok później rozpoczęto budowę tarasów wiodących do pałacu. 8 maja 1872 uznaje się za datę zakończenia prac przy budowie pałacu i wokół niego. Tego dnia po północno-wschodniej stronie pałacu nastąpiło odsłonięcie pomnika Nike, ustawionego na jedenastometrowej kolumnie. Łączny koszt trwających ponad 30 lat prac budowlanych wyniósł 971 692 talary, czyli ponad jedenastokrotnie więcej niż cena, za jaką w 1812 roku matka Marianny, Fryderyka Luiza Wilhelmina nabyła całe dobra kamienieckie (84 805 talarów).. W 1873 z okazji ślubu syna Albrechta Marianna przekazała mu zarząd nad całością dóbr śląsko-kłodzkich, w tym również nad pałacem.

W 1865 pałacowy ogrodnik C. Braun ze skrzyżowania odmian Aporta (Cesarz Aleksander) i Reneta Baumanna wyhodował nową odmianę jabłek, którą nazwał Prinz Albrecht von Preussen (Albrechtsapfel). Jest to miejscowa, śląska odmiana, kiedyś bardzo popularna w regionie, nadająca się do uprawy na terenach podgórskich.

Podczas II wojny światowej Niemcy urządzili tutaj magazyn przejściowy dla zwożonych z całego Śląska dzieł sztuki. Np. zbiory i archiwalia z Wrocławia rozlokowano w pałacu, w ujeżdżalni, oraz w pobliskim kościele i zabudowaniach parafialnych. Składnica działała od czerwca 1942 do końca 1944 roku. Część zbiorów ewakuowano już w 1944 (m.in. do Lądka-Zdroju, Dusznik, Rzucewa). Wojska radzieckie wkroczyły do Kamieńca 8–9 maja 1945 r. i sprawowały kontrolę nad pałacem oraz składnicą do 9 lutego 1946 r.. Polska komisja z Ministerstwa Kultury i Sztuki przejęła pozostałości zbioru z pałacu 17 lutego 1946, wywóz trwał w okresie 23–27 lutego 1946. Po 1945 wyposażenie pałacu zostało wywiezione bądź zdewastowane, w lutym 1946 cały kompleks spłonął, podpalony przez żołnierzy radzieckich. W wyniku pożaru uszkodzeniu uległy stropy najwyższych kondygnacji, pokrycie wież narożnych, dachy na całej długości budynków. Na drugim piętrze zalane wodą zostały sklepienia gwiaździste pokryte freskami. Z upływem czasu część tych sklepień runęła. Na trzecim piętrze zostały zniszczone sufity, stolarka oraz podłoga. Części marmurów z pałacu użyto przy budowie Sali Kongresowej w warszawskim Pałacu Kultury i Nauki.

W 1984 pałac został wydzierżawiony prywatnemu przedsiębiorcy, Włodzimierzowi Sobiechowi. Obiekt był rekonstruowany od końca lat 80. aż do śmierci dzierżawcy w sierpniu 2010. W sierpniu 2012 roku po zakończeniu postępowania po zmarłym, pałac i przyległe grunty wróciły pod zarząd gminy, która rozpoczęła remont obiektu.

Sukcesywnie remontowany dzięki środkom Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W roku 2013 odtworzone zostały sklepienia w sali balowej, rok 2014 przyniósł remont tarasu widokowego. W roku 2015 gmina Kamieniec Ząbkowicki pozyskała ponad milion złotych na wykonanie pierwszego etapu pokrycia dachowego obiektu oraz na wykonanie ratunkowych prac na budynku oficyny pałacowej dawnej wozowni (z wykonaniem docelowego pokrycia dachowego).

W 2018 otwarto zrewaloryzowane mauzoleum Hohenzollernów , które znajduje się w przypałacowym parku.

W 2023 roku przywrócono kolejne elementy rzeźbiarskie zespołu pałacowo-parkowego. W kwietniu w Grocie Perseusza na tarasie wodnym ustawiono zrekonstruowany posąg Perseusza (wys. 3,5 m, marmur karraryjski), którego oryginał – autorstwa Juliusza Troschela – uległ zniszczeniu po 1945. W sierpniu na Kolumnę Zwycięstwa powróciła zrekonstruowana figura bogini Nike, której rekonstrukcję wykonał Piotr Bujak. Oryginalny pomnik, odsłonięty 8 maja 1872 r. jako symbol ukończenia budowy pałacu, został zniszczony około 77 lat wcześniej. W tym samym miesiącu na fasadę pałacu powróciły również zrekonstruowane elementy rzeźbiarskie, m.in. posąg Herkulesa, figura lwa z herbami oraz zwieńczenie z Koroną Królewską.

W ostatni weekend maja zainaugurowano cykliczną imprezę, która odbywa się corocznie na pałacowych tarasach – Wiosnę Tulipanów. Na terenie kompleksu pałacowo-parkowego odbywają się również wydarzenia takie, jak: Festiwal Nauki, Pożegnanie lata z Marianną Orańską, zjazdy przewodników, zawody MTB czy rajdy piesze.

Zabytek Pałac wraz z jego otoczeniem figuruje w rejestrze zabytków województwa dolnośląskiego jako zespół pałacowy, 2. poł. XIX, nr rej.: A/4275/299/34/WŁ z 7.11.1989: pałac („zamek”) (por. ruchome) 2 oficyny (stajnia, wozownia) ogród przypałacowy (tarasy, schody, fontanny) park z aleją dojazdową Mauzoleum rodziny Hohenzollernów z 1870 r., nr rej.: A/5989 z 25.01.2016 pompownia i kotłownia, ul. Zamkowa 5, nr rej.: A/4277/1373/WŁ z 1.07.1992 budynek gazowni, po 1860 r., nr rej.: A/6047 z 26.05.2017

W bezpośrednim otoczeniu terenów pałacowych do rejestru zabytków wpisane są: kościół ewangelicki, XIX w., nr rej.: A/4279/1842 z 8.10.1966 most nad dawnym kanałem młynówki, obok oficyny klasztornej, koniec XVII w., nr rej.: A/6045 z 26.05.2017 piwnica na wino, ul. Zamkowa, 1690 r., 1850 r., nr rej.: A/6046 z 26.05.2017

W 2024 r. rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej uznano za pomnik historii "Kamieniec Ząbkowicki – zespół architektoniczno-krajobrazowy", w skład którego wchodzi zespół pałacowy oraz zespół dawnego opactwa cystersów. W opisie zespołu pałacowego wymieniono obiekty: pałac, park, stajnie i wozownię, ogród pałacowy na tarasach, kościół ewangelicki (obecnie sala wystawowa), mauzoleum rodziny Hohenzollernów, klasztorna piwnica na wino (późniejsza gospoda), pompownia i kotłownia oraz gazowniaRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 marca 2024 r. w sprawie uznania za pomnik historii "Kamieniec Ząbkowicki – zespół architektoniczno-krajobrazowy" ().

W rozporządzeniu ustanawiającym pomnik historii zapisano cele ochrony wartości historyczne, artystyczne i naukowe oraz walory przestrzenne i krajobrazowe, unikatowego pod względem skali założenia architektoniczno-krajobrazowego łączącego dziewiętnastowieczny zespół pałacowo-parkowy z zabudowaniami dawnego opactwa cystersów, w myśl założeń ideowych, kompozycyjnych i ekspozycyjnych epoki romantyzmu.

Architektura Bryła pałacu jest zbudowana na planie prostokąta 75,3 na 48,3 m. Cztery wieże narożne mają 33,6 m wysokości. Kubatura pałacu wynosi 90 tys. m³, natomiast powierzchnia użytkowa to blisko 20 tys. m². Dziedzińce wewnętrzne mają wymiary 19,5 na 18,2 m i przedziela je arkadowy krużganek, łączący ścianę północno-wschodnią i południowo-zachodnią.

Pałac otoczony jest murem, w którego narożnikach znajdują się cztery pary okrągłych baszt. Od strony północno-zachodniej umieszczono w ciągu murów wozownie, a od strony południowo-wschodniej – stajnie.

Ściana frontowa pałacu zwieńczona jest szczytem z kartuszem zawierającym herby Albrechta Hohenzollerna (1809–1872), księcia pruskiego (orzeł) i jego żony Marianny Orańskiej (1810–1883), królewny niderlandzkiej (lew).

Tereny parkowo-leśne Pałac leży na górze Zameczno, która stanowi rozległy kompleks pałacowo-leśny o powierzchni 1,15 km² w skład którego wchodzi także mauzoleum, kotłownia zamkowa, ruiny domku myśliwskiego i ruiny pomniejszych obiektów. Jedynie tereny w zachodniej części mają charakter typowo parkowy. Obszar na wschód od pałacu ulega stopniowej naturalizacji, gdzie dominuje drzewostan nawiązujący składem do siedlisk grądowych i bukowych. Do najważniejszych aspektów przyrodniczych w założeniach parkowo-leśnych są pomniki przyrody. Występuje tu wiele pomników przyrody chroniących ponad setkę drzew i krzewów, gdzie tylko w 2018 r. powołano 89 pomników. Wśród drzew objętych ochroną dominuje dąb szypułkowy, buk pospolity, sosna wejmutka, lipa drobnolistna i cis pospolity. Poza tym pomnikami zostały także pojedyncze okazy z gatunku dąb czerwony, grab pospolity, jesion wyniosły, klon jawor, klon polny, klon zwyczajny, sosna zwyczajna i żywotnik zachodni. Drzewa pomnikowe rozsiane są w miarę równomiernie po niemal całym kompleksie, gdzie ich największe zagęszczenie obejmuje tereny wokół zamku oraz południowe i środkowe tereny kompleksu leśnego. Do najbardziej rozpoznawalnych drzew należy dąb Jana o obwodzie 525 cm. Okaz ulokowany jest w środkowej części kompleksu na południowych stokach, tuż przy szczycie jednego ze wzgórz kompleksu.

Dostępność Pałac jest udostępniony do zwiedzania. Zwiedzanie pałacu i jego najbliższego otoczenia, do którego zalicza się tarasy przed pałacem i dziedziniec pałacu, jest odpłatne, odbywa się w grupach pod opieką przewodnika, dozwolony jest tylko wstęp do miejsc określonych przez przewodnika. Oddzielnie możliwe jest odpłatne zwiedzanie mauzoleum. Pozostała część parku jest dostępna bezpłatnie.

Galeria

Przypisy M. Gaworski, Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim, s. 93. Tak M. Gaworski (s. 116). K.R. Mazurski natomiast (s. 96) podaje wymiary 73,5 na 48,5 m.

K.R. Mazurski, Miłość i dramaty..., s. 88.

Bibliografia Romuald Łuczyński: Zamki, dwory i pałace w Sudetach. Legnica: Stowarzyszenie „Wspólnota Akademicka”, 2008, .

Linki zewnętrzne

Pałac Kategoria:Pałace w województwie dolnośląskim Kategoria:Architektura neogotycka w województwie dolnośląskim Kategoria:Dzieła Karla Friedricha Schinkla Kategoria:Obiekty budowlane w Kamieńcu Ząbkowickim Kategoria:Kamieniec Ząbkowicki – zespół architektoniczno-krajobrazowy