Rewolucja lutowa – rosyjska rewolucja przeciwko carowi Mikołajowi II Romanowowi i samodzierżawiu. Wybuchła w Piotrogrodzie, ówczesnej stolicy Imperium Rosyjskiego. Spowodowała utworzenie się dwuwładzy w Rosji, zakończonej przez przewrót bolszewicki (rewolucję październikową). Rewolucja trwale obaliła monarchię w Rosji.

Geneza thumb|upright|left|Mikołaj II Romanow Mikołaj II Romanow objął tron . Carat od początku XX wieku znajdował się w stałym kryzysie wywoływanym przez konflikty z różnymi środowiskami. Najważniejszym z nich było utrzymywanie anachronicznego, scentralizowanego systemu władzy, radykalnie różniącego się od ówczesnych ustrojów krajów Europy Zachodniej. Sprzeciw wobec jakichkolwiek prób demokratyzacji Rosji powodował radykalizację nastrojów wśród inteligencji i burżuazji. Innym równie ważnym czynnikiem była polityka wewnętrzna caratu względem nierosyjskich narodów, mająca na celu rusyfikację Polski, Litwy, Łotwy, Estonii i Ukrainy.

Rewolucja 1905 przyniosła manifest październikowy, a w jego wykonaniu ogłoszoną pierwszą konstytucję Imperium Rosyjskiego. Strajki zostały opanowane w 1906 r., lecz następne lata nie przynosiły znaczącej poprawy nastrojów. Rola utworzonej po rewolucji Dumy Państwowej (izby niższej parlamentu, pochodzącej z wyborów) była przez cara ograniczana.

Od początku XX w. w Rosji następowało uprzemysłowienie na niespotykaną dotychczas skalę. Rozwój przemysłu napędzany był zagranicznymi kredytami i sprowadzanymi z Zachodniej Europy maszynami i częściami zamiennymi. Rosja w czasach carskich eksportowała niemal wyłącznie surowce, tj. węgiel, drewno, ropę naftową, futra i zboże, które było szczególnym towarem Rosji. W 1913 zostało wysłane za granicę 13 mln ton zbóżBogusław Wołoszański, Honor żołnierza 1939, wyd. 2010, s. 65..

I wojna światowa Katalizatorem rewolucji był przede wszystkim udział imperium w I wojnie światowej. 1 sierpnia 1914 roku Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, a 6 sierpnia uczyniły to również Austro-Węgry. Po stronie Rosji stanęli zachodni sojusznicy kraju – Wielka Brytania i Francja. Początkowo udział w wojnie został poparty przez większość ludności imperium. Organizowano dziesiątki manifestacji patriotycznych. Pod Pałacem Zimowym w Petersburgu zebrała się największa manifestacja, którą z balkonu pałacu osobiście powitał monarcha. Pisma o niemalże każdej orientacji politycznej pisały artykuły wzywające obywateli do zachowania spokoju, jedności narodowej i walki z „wrogiem Słowian” (Germanami). Podobną retorykę przyjęły partie polityczne i stowarzyszenia. Na nadzwyczajnym posiedzeniu Dumy przeważały tendencje zwolenników konfliktu, poparto kredyty wojenne i składano oświadczenia solidarnościowe z rządem. Wyjątkiem byli rosyjscy socjaliści (trudowicy i socjaldemokraci), którzy jednomyślnie odmówili w Dumie głosowania za kredytami wojennymiRichard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; , s. 302. Byli jedynymi obok Serbów europejskimi deputowanymi socjalistycznymi, którzy tak postąpili..

Po wybuchu wojny w Moskwie i Piotrogrodzie wybuchły antyniemieckie zamieszki, zdemolowano gmach niemieckiej ambasady, atakowano sklepy i przedsiębiorstwa należące do NiemcówOrlando Figes, Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891-1924 Wrocław 2009, Wydawnictwo Dolnośląskie, , s. 275–277.. Likwidowano wszelkie ślady niemieckości w życiu codziennym. Niemieckojęzyczną nazwę stolicy Petersburg zmieniono na Piotrogród, zamknięto pisma niemieckojęzyczne, a nawet wielu mieszkańców imperium zmieniło swoje nazwiska. Większa część robotników nie poparła nacjonalistycznej akcji, jednak środowisko to zgodziło się na zaprzestanie strajków.

Walki toczyły się ze zmiennym szczęściem. Początkowo armia rosyjska wkroczyła do Prus Wschodnich, jednak w wyniku kontrofensywy wojsk niemieckich poniosła klęski w bitwach pod Tannenbergiem i nad jeziorami mazurskimi. Straty wojsk rosyjskich w tej operacji wyniosły ponad 300 tysięcy ludzi, a dowódca 2 Armii rosyjskiej, Aleksandr Samsonow, popełnił samobójstwo. Z drugiej strony w wyniku bitwy galicyjskiej we wrześniu 1914 Rosjanie zajęli prawie całą Galicję, a w październiku i listopadzie powstrzymali ofensywę niemiecką w środkowej Polsce. Zamówienia wojenne i likwidacja ruchu strajkowego doprowadziły do wzrostu znaczenia burżuazji, która nie posiadała jednak żadnego wpływu na decyzje monarchy.

Po bitwie pod Gorlicami (V.1915) armie państw centralnych dokonały przełamania frontu rosyjskiego i podjęły generalną ofensywę, która doprowadziła w 1915 do wyparcia armii rosyjskiej zarówno z zajętej uprzednio Galicji ze Lwowem, jak też z całego Królestwa Polskiego z Warszawą i zachodnich guberni Imperium z Wilnem, Kownem i Kurlandią. Wojna zdezorganizowała życie gospodarcze – fabryki odczuły braki surowców – zabrakło dostaw z zagranicy. Wyczerpano także zapasy broni i amunicji, a sojusznicy Rosji, wobec przystąpienia Turcji do wojny i blokady portów morskich Rosji na Bałtyku i Morzu Czarnym mieli ograniczone możliwości dostaw dla armii rosyjskiejDostawy mogły być realizowane do końca 1916 wyłącznie przez port we Władywostoku na Dalekim Wschodzie i dalej jednotorową Koleją Transsyberyjską, później również przez zbudowany w 1916 port w Murmańsku.. Wzrastały ceny żywności, co doprowadziło do pogorszenia się nastrojów społecznych. Klęski na froncie w 1915 roku wywołały falę niepokojów. Mikołaj II, chcąc uspokoić nastroje w kraju w czerwcu 1915 roku zdymisjonował ministrów: wojny (Władimira Suchomlinowa), spraw wewnętrznych (Nikołaja Makłakowa), następnie ministra sprawiedliwości i prokuratora Świętego Synodu Władimira Sablera. Posunięcia te nie zadowoliły opinii publicznej. W sytuacji dalszych klęsk militarnych na froncie, 29 sierpnia 1915 car zdymisjonował głównodowodzącego armią rosyjską ks. Mikołaja Mikołajewicza i przejął osobiście dowództwo nad armią, co czyniło go bezpośrednio odpowiedzialnym za jej kolejne klęski.

Mikołaj II nie cieszył się zbyt dużym autorytetem wśród poddanych. Jednocześnie podejrzewano carową Aleksandrę Fiodorownę o sprzyjanie Niemcom; jej ojciec był księciem Hesji. Aleksandra Fiodorowna coraz bardziej ulegała wpływom rzekomego mnicha Rasputina, który wykorzystywał jej wpływy, aby niszczyć swoich wrogówJ.H.J. Andriessen, I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 460.. Mikołaj II charakteryzował się słabym charakterem i nieumiejętnością podejmowania wiążących decyzji. Wierzył, że jest narzędziem w ręku Boga, tylko przed nim odpowiada i jest przez niego wyznaczony, by chronić prawosławie i autokrację. Rodzina monarsza mieszkała w oddalonym nieco od Petersburga pałacu w Carskim Siole, w zupełnym rozbracie z rosyjską rzeczywistością. Car i caryca uważali, że Petersburg – z jego krytykanckimi intelektualistami, dekadencką arystokracją, kłótliwymi politykami i ciągle niezadowolonymi robotnikami – nie odzwierciedlał prawdziwej Rosji, której lud miał być zjednoczony duchowo ze swoim monarchąTheo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910–1918, wyd. polskie 1998, s. 55–59.. Po odsunięciu wielkiego księcia Mikołaja zwiększył się wpływ Rasputina na carową. Uznała ona, że skoro car opuścił stolicę – by kierować wojskiem, to ona będzie rządzić krajem. Razem z Rasputinem mieli uratować Świętą Ruś i autokrację dla ich synaTheo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910–1918, wyd. polskie 1998, s. 127–128..

Aleksandra Fiodorowna i Rasputin, jeśli któryś minister sprzeciwiał się ich zdaniu, zwalniali go lub namawiali do tego cara. Najbardziej kompetentni i lojalni członkowie rządu popadali w niełaskę tylko dlatego, że Rasputin ich nie lubił. W końcu rząd tworzyli niemal sami nieudacznicy i protegowani Rasputina. Dodatkowo Aleksandra Fiodorowna i Rasputin ingerowali w różne inne dziedziny życia imperium. Potęgujące się niedożywienie i niezadowolenie społeczne wzmagały pretensje Rosjan do Aleksandry Fiodorowny. Car pozostawał głuchy na sugestie usunięcia Aleksandry Fiodorowny ze sceny politycznej i potrzeby wybrania nowego rząduTheo Aronson, Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910–1918, wyd. polskie 1998, s. 152–153..

Od początku I wojny światowej rząd Niemiec utrzymywał kontakty z rosyjskimi bolszewikami mieszkającymi na emigracji, głównie w Szwajcarii. Radykalni rewolucjoniści byli osłabieni na skutek emigracji z kraju wielu działaczy lub ich zesłania, np. od 1907 Lew Trocki przebywał na emigracji, gdzie ukrywał się po ucieczce w 1907 z zesłania na Syberię.

Po klęsce pod Gorlicami w maju 1915 rząd carski, który w przeszłości zakazywał ogólnokrajowych zrzeszeń organów samorządowych, zgodził się na powołanie ogólnopaństwowej reprezentacji ziemstw i dum (rad) miejskich, dla wsparcia wysiłku wojennego państwa i pomocy uchodźcom, inwalidom i rzeszom ewakuowanej w głąb Rosji ludności cywilnej. Powstałe w początkach wojny Wszechrosyjski Związek Ziemstw i Wszechrosyjski Związek Miast – ogólnokrajowe związki samorządu terytorialnego połączyły się w 1915 w Ziemgor dla wsparcia wysiłku wojennego państwa i pomocy uchodźcom, inwalidom i rzeszom ewakuowanej w głąb Rosji ludności cywilnej. Ziemgor politycznie związany był z liberalnymi partiami oktiabrystów i kadetów, jego współprzewodniczącymi byli: działacz kadetów, burmistrz Moskwy i przewodniczący Związku Miast Michaił Czełnokow i ks. Gieorgij Lwow, liberalny działacz ziemstw. Ziemgor zbudował aparat złożony z wolontariuszy i pracowników etatowych zajmujących się działalnością humanitarną w głębi kraju i na zapleczu frontu. Jednocześnie Ziemgor organizował małych i średnich przedsiębiorców dla potrzeb realizacji zamówień dostaw wojskowych, podziału i koordynacji zamówień i dostaw. Była to pierwsza niezależna ogólnorosyjska organizacja społeczna, na której działalność zezwoliły władze carskie. W 1916 działacze Ziemgoru zaangażowali się w działania zmierzające do obalenia samodzierżawia i wprowadzenia monarchii konstytucyjnej w Rosji.

Wywiad niemiecki już w 1915 za zgodą cesarza Wilhelma II, wdrożył tajny program „rewolucjonizacji i insurekcjonizacji”Richard Pipes, ibidem, także s. 499–502 i 521-526. Program ten nie ograniczał się do Rosji – we Francji Niemcy chcieli wykorzystać analogicznie Josepha Caillaux, wobec Wielkiej Brytanii Rogera Casementa i kwestię Irlandii. – jego praktyczną realizacją zajmował się wydział III b niemieckiego Sztabu Generalnego. Celem programu było, poprzez aktywne wspieranie działalności bolszewików wymierzonej w carat, wewnętrzne osłabienie Imperium Rosyjskiego i jego armii, a po zwycięskiej rewolucji wyeliminowanie Rosji z wojny, co ułatwić miało zwycięstwo Niemiec na froncie zachodnim. Z kolei przemysł niemiecki miał uzyskać dostęp do bogactw naturalnych Rosji i jej zasobów gospodarczychRichard Pipes, ibidem, także s. 499–502 i 521-526. – szczegółowy opis sposobu finansowania m.in. dziennika bolszewików „Prawda”, sposobu komunikowania i zakresu współpracy zarówno przed, jak i po zdobyciu władzy przez bolszewików. Tamże szczegółowe materiały źródłowe..

W wyniku klęsk ponoszonych w I wojnie światowej nastąpiło osłabienie autorytetu cara Mikołaja II. Monarcha wierzył, że jest narzędziem w ręku Boga, tylko przed nim odpowiada i został przez niego wyznaczony, by chronić prawosławie i absolutną władzę cara (samodzierżawie)Theo Aronson, Zwaśnieni monarchowie. Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910–1918, wyd. polskie 1998, s. 55–59..