thumb|250px|Droga na Ostrów Radzimski Radzim – osada leśna (średniowieczna wieś) w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie obornickim, w gminie Oborniki.

Historia Miejscowość pierwotna związana była z Wielkopolską i ma rodowód średniowieczny. Istniała co najmniej od XIII wieku. Wymieniona po raz pierwszy w dokumencie zapisanym po łacinie z 1256 jako Radhim, 1271 Razym, 1280 Razim, 1294 Radim, 1360 Radzym, 1362 Raczime, 1374 Radominensis, 1383 Radzim, 1388 Radzim, 1394 odnotowano odmiejscowe nazwisko Rasimszki, 1396 Radzmiensis, 1401 nazwisko odmiejscowe Radzempsky, 1402 odmiejscowe nazwisko Raciemski, 1437 Radzinn, 1452 Radzino.

Od XIII wieku istnienie osady potwierdzają źródła historyczne, donosząc o konsekracji kościoła parafialnego, wystawionego z fundacji księcia wielkopolskiego Władysława Odonica w 1236 roku. Położenie wsi w dolinie Warty, w miejscu, w którym rzeka zmienia swój bieg z południkowego na równoleżnikowy, sprzyjało rozwojowi. Już w połowie XIII stulecia, na położonej tuż przy Radzimiu wyspie wybudowano rezydencję kasztelańską. W 1256 roku został wymieniony kasztelan radzimski – castellanus de Radhimhttps://bazhum.muzhp.pl/media//files/Studia_Lednickie/Studia_Lednickie-r2008-t9/Studia_Lednickie-r2008-t9-s61-69/Studia_Lednickie-r2008-t9-s61-69.pdf. Przypuszczalnie takie umiejscowienie budowy grodu miało związek z rywalizacją książąt wielkopolskich i śląskich, których posiadłości dzieliła granica przebiegająca wzdłuż Warty. Koniec XIII i początek XIV w. to okres największej świetności Radzimia. W połowie XIV wieku kasztelania upada, a od XVI w. wieś się systematycznie wyludnia. Wieś duchowna, własność komandorii joannitów w Poznaniu pod koniec XVI wieku położona była w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa PolskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 248.. Ostateczny kres osadnictwa na tym terenie wyznacza rozbiórka leśniczówki w latach 90. XIX wiekuOpuszczone wsie w Wielkopolsce. Kiedyś tętniły życiem, dzisiaj nikt tu nie mieszka. Co się stało z mieszkańcami? .

Ustalenia archeologiczne Obecnie jest to teren badań archeologicznych ujęty w inwentaryzacji jako Radzim 1/7 (Starczanowo), gm. Murowana Goślina, pow. poznański, woj. wielkopolskie. Znajduje się on na wyspie, ograniczonej z jednej strony korytem rzeki Warty, z drugiej jej bagnistym (częściowo zasypanym w końcu XIX w.) starorzeczem. Oddalony jest o 1,5 km od wsi Starczanowo i 1 km od rezerwatu przyrodniczego Śnieżycowy Jar. Z wykopalisk wynika, iż był to gródek stożkowaty. Dawniej, tj. przed regulacją rzeki w końcu XIX w., położony był na wyspie, otoczonej wodami Warty, której główny nurt opływał Ostrów Radzimski z prawej strony (dziś jest to starorzecze). Po lewej stronie rzeki (obecny teren poligonu w Biedrusku) usytuowana była wieś Radzim. Osada po lewej stronie Warty, jak i oddalone o 30 m badane stanowisko (na wyspie), położone jest w dolinie poznańskiego przełomu Warty w odległości 6 kilometrów na północny zachód od Murowanej Gośliny.

Gród radzimski był grodem lokalnym powstałym na rubieży tzw. państwa gnieźnieńskiego na głównym szlaku wodnym państwa wczesnopiastowskiego – Warcie. Główną jego funkcją była ochrona tego szlaku wodnego oraz drogi lądowej z Gniezna przez Lednicę do zachodniej granicy państwa, jak również egzekwowanie danin i posług. Pierwszy obiekt został spalony w połowie XI wieku, co wiązało się z kryzysem dynastii piastowskiej w latach 30. i 40. XI wieku. Relikty grodu wkrótce po jego zniszczeniu zaadaptowano na potrzeby osady otwartej. Za rządów Kazimierza Odnowiciela, w drugiej połowie XI i w XII wieku była to osada nieufortyfikowana. Pod koniec XII wieku wzniesiono tam nowy gród kasztelański, który w swej postaci nawiązywał do założeń obronnych typu motte. Był on centralnym punktem okręgu administracyjnego o powierzchni około 350-410 km², w którego obrębie znajdowały się m.in. opola w Objezierzu, Radzimiu, Chojnicy, być może i w Kiekrzu. Gród był prawdopodobnie związany z osobą Mieszka Starego.

Zabudowa mieszkalna grodu składająca się z chat drewnianych (głównie dębowych z elementami klonowymi i topolowymi), spaliła się w pierwszej połowie XIII wieku w wyniku wojen toczących się podówczas w Wielkopolsce, ale już w drugiej połowie XIII wieku został on odbudowany, co świadczyć może o jego istotnym znaczeniu, zwłaszcza, że w tym okresie nastąpiła kolejna przebudowa wnętrza osady. Z tego czasu pochodzi też pierwsza pisana wzmianka o kasztelanie radzimskim Beniaminie, który rezydował tam co najmniej od 1256. Ostatecznie gród uległ zniszczeniu w pierwszej połowie XIV wieku i nie został już potem odbudowany (z pewnością nie istniał w 1360, kiedy wieś i wyspa przekazana została przez Kazimierza Wielkiego poznańskim joannitom związanym z kościołem św. Jana Jerozolimskiego za murami). W 1383 na ostrowiu radzimskim został podpisany pokój w wojnie Grzymalitów z Nałęczami, co opisał Jan z Czarnkowa, bez wspomnienia już o istnieniu grodu. Jeszcze w 1843 radca ziemski powiatu obornickiego Gumpert pisał o istnieniu na wyspie fundamentów oraz sklepienia „ogromnego gmachu jakiegoś”Andrzej Kowalczyk, Radzim nad Wartą w świetle badań interdyscyplinarnych, w: Archeologia dawnego osadnictwa Wielkopolski, Wielkopolski Wojewódzki Konserwator Zabytków, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział Wielkopolski, Poznań, 2018, s. 112-113, .

Eksponowanie muzealnicze Grodem Kasztelańskim w Radzimiu opiekuje się Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, które specjalnie do tego celu utworzyło „Pracownię Radzim” mieszczącą się w Bibliotece Publicznej w Murowanej Goślinie. Tam w kilku gablotach przygotowano wystawę najciekawszych zabytków wydobytych z dworu kasztelańskiego i jego zaplecza. Co roku zmieniana jest aranżacja wystawy i zabytki ukazujące dorobek prowadzonych latem badań archeologicznych. Zwiedzający ekspozycję może poznać użytkowe i kultowe funkcje prezentowanych zabytków również dzięki dostępnej broszurze.

Całość zbioru (odkopanego w latach 2002–2009), licząca ponad 25 tys. ułamków ceramiki naczyniowej, blisko 9 tys. fragmentów kości stanowiących odpady konsumpcyjne i ponad 300 zabytków wydzielonych, przechowywana jest w magazynach Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Do najciekawszych należą: przekłuwacze, igła kościana, osełki, koser, noże, gwoździe, kabłączki skroniowe, monety (denary krzyżowe, brakteat guzikowaty), misa żelazna typu śląskiego, haczyki do łowienia ryb, ucha do wiader, okucia brązowe, sierp, krzesiwo ogniwkowe, klucz do kłódki, kamień żarnowy, przęśliki, groty od kuszy i łuku, trzewik pochwy miecza, żelazne ramię wagi szalkowej i naczynia gliniane od początków wczesnego średniowiecza po czasy wczesnonowożytne.

Kasztelani radzimscy Beniamin herbu Zaremba (1256)Herb Zaremba Zbylut z Kozielska herbu Pałuka (1271)Herb Pałuka Chemka herbu Pomian (1280-1294)Herb Pomian Drogosław z Bytynia herbu Drogosławic (1294)Herb Drogosławic Piotr z Mileszynej Górki herbu Wczele (1339-1343)Herb Wczele Markusz z Miłosławia herbu Doliwa (1362-l363)Herb Doliwa Wojciech Skóra z Gaju herbu Awdaniec (1374-1382)Herb Awdaniec Wincenty z Pniew herbu Nałęcz (1387-1399)Herb Nałęcz Jarota z Wilkowa polskiego herbu Bylina (1399-1425)Herb Bylina

Kalendarium dziejów kasztelanii 1236 – Założenie parafii radzimskiej przez biskupa poznańskiego Pawła. Książę wielkopolski Władysław Odonic funduje kościół pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Barbary. 1256 – Pierwsza wzmianka o kasztelanii radzimskiej. Na dokumencie księcia wielkopolskiego Przemysła I występuje jako świadek kasztelan radzimski Beniamin. 1294 – Ostatnia w XIII wieku wzmianka o kasztelanii radzimskiej. 1339 – Wzmianka o kasztelanach radzimskich (po ponad czterdziestoletniej przerwie) . 1360 – Król Kazimierz Wielki dokonuje wymiany dóbr z komandorią joannitów. Radzim przechodzi na własność kawalerów maltańskich. 1383 – W Radzimiu zostaje ustanowiony rozejm pomiędzy starostą generalnym wielkopolskim Domaratem z Iwna herbu Grzymała a stronnictwem „ziemiańskim”, któremu przewodzili Wincenty z Kępy herbu Doliwa i Sędziwój Świdwa herbu Nałęcz, przerywający działania zbrojne w wojnie domowej (tzw. wojna Nałęczów z Grzymalitami) w Wielkopolsce. 1425 – Umiera ostatni znany kasztelan radzimski Jarota z Wilkowa Polskiego. 1501 – Pożar kościoła w Radzimiu trawi wyposażenie wnętrza. 1781 – Komandor poznańskiej komandorii joannitów Andrzej Miaskowski przyznaje chłopom z Radzimia i Maniewa prawo do dziedzicznego posiadania uprawianej ziemi. 1793 – Drugi rozbiór Polski. Radzim wchodzi w skład Królestwa Prus. 1831 – Większość mieszkańców Radzimia umiera podczas epidemii cholery. 1832 – Umiera komandor Andrzej Miaskowski. Władze Pruskie przejmują majątek poznańskiej komandorii joannitów. Decyzją władz kościół pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Barbary w Radzimiu zostaje zamknięty. Wierni z parafii radzimskiej zmuszeni są uczęszczać do kościołów w innych miejscowościach (Obornikach i Chojnicy). 1833 – Sprzeciw władz kościelnych przeciwko rządowej propozycji likwidacji parafii radzimskiej. 1842 – Rozbiórka kościoła radzimskiego (pozostaje tylko pruska leśniczówka i wyludniony folwark po plebanii). 1865 – Przedstawiciele władz pruskich i wysłannicy władz kościelnych dochodzą, do porozumienia w sprawie przeniesienia centrum parafii radzimskiej do Maniewa. 1873 – Zostaje oddany do użytku kościół w Maniewie. Koniec sporu o istnienie parafii radzimskiej. W latach 50. XIX wieku powstało leśnictwo, lecz okupanci niemieccy po 1939 wysiedlili ostatniego rezydującego leśniczego, a w latach siedemdziesiątych XX wieku dokonano likwidacji leśnictwa radzimskiego.

Zobacz też Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy

Przypisy

Bibliografia

Brust M., Najdawniejsze dzieje ziemi obornicko-rogozińskiej w okresie od XII do końca XIII wieku na podstawie źródeł pisanych, [w:] Archeologia powiatu obornickiego. Oborniki – Rogoźno – Ryczywół, red. T. Skorupka, Poznań, s. 397-483. 2005 Gąsiorowski A., Uwagi o mniejszych kasztelaniach wielkopolskich XIII-XIV wieku, Czasopismo prawno-historyczne, z.1. 1967 Hensel W., Hilczer-Kurnatowska Z., Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnopiastowskiej, t. 5, Poznań 1980 Jasnosz S., Materiały i studia do dziejów osadnictwa starożytnego i wczesnośredniowiecznego Ziemi Obornicko-Rogozińskiej, Fontes Archaeologici Posnanienses, t. 33, s. 55-166. 1984 Karwowski S., Komandorya i kościół św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu, Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, t. 36. 1911 Kasprzak J., Walory przyrodnicze Radzimia, [w:], Radzim zapomniany gród na Warcie, red. L. Szymczak Murowana Goślina, s. 24-28. 2002 Kostrzewski B., Naczynie wczesnohistoryczne z Radzimia, w pow. obornickim z ornamentem postaci ludzkich, Slavia Antiqua, t. 1, s. 568-571.1948 Kowalczyk A., Garnki, dzbany, misy, prażnice czyli jak przyrządzano i jadano w kasztelanii radzimskiej, Z otchłani wieków Ziemi Goślińskiej, nr 2/2008 (43), s. 3. 2008 Sprawozdanie z badań na gródku stożkowatym w Radzimiu stanowisko 1/7 (Starczanowo), gm. Murowana Goślina, pow. Poznań, woj. wielkopolskie (ob. AZP 48-27), Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne, t. 10, s. 195-206. 2009 Kowalczyk A., Paprocki D., Historia badań oraz upowszechniania wiedzy o Radzimiu koło Obornik, [w:] Custodia Memoriae Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, red. A. M. Wyrwa, Lednica 2009, s. 157-167. Pakulski J., Ród Zarembów w Wielkopolsce w XIII i początkach XIV wieku, Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, t. XI. 1975 Paprocki D., Dzieje Radzimia w zarysie, Murowana Goślina. 2004 Paprocki D., Gród radzimski jako ośrodek Opola i kasztelanii, [w:] Dzieje Murowanej Gośliny, red. M. Brust, Poznań, s. 31-40. 2006 Słownik historyczno-geograficzny Wielkopolski wczesnośredniowiecznej, cz. 4, Poznań. 2001 Weymann S., Ze studiów nad zagadnieniem dróg w Wielkopolsce od X do XVIII wieku, Przegląd Zachodni, z. 6/8. 1953