Paraceratherium – wymarły rodzaj bezrogiego nosorożca, a właściwie przedstawiciel rodziny Hyracodontidae z podrodziny Indricotheriinae; jeden z największych ssaków lądowych w historii. Żył od wczesnej do późnej epoki oligoceńskiej (34–23 miliony lat temu). Jego szczątki znaleziono w Eurazji od Chin do terenów byłej Jugosławii. Nazwa Paraceratherium oznacza „obok bezrogiej bestii”, odnosi się do Aceratherium, rodzaju uznawanego niegdyś za podobny.
Dokładna wielkość Paraceratherium pozostaje nieznana z powodu niekompletności znalezisk. Masę ciała zwierzęcia szacuje się na 15-20 ton. Wysokość w kłębie wynosiła około 4,8 m, długość zaś około 7,4 m. Długie kończyny przypominały słupy. Długa szyja nosiła głowę o czaszce mierzącej 1,3 m. Długie siekacze przypominały ciosy. Wcięcie nosowe sugeruje obecność chwytnej górnej wargi bądź nawet trąby.
Trybem życia Paraceratherium mogło przypominać współczesne wielkie ssaki, jak słoniowate czy przetrwałe do dziś nosorożcowate. Z uwagi na rozmiary groziło mu niewielu drapieżników, natomiast rozmnażanie następowało wolno. Paraceratherium żywiło się liśćmi, miękkimi roślinami, krzewami. Zwierzęta te zasiedlały zróżnicowane siedliska – od suchych pustyń porosłych nielicznymi drzewami, aż do podzwrotnikowych lasów. Przyczyny wyginięcia tych zwierząt nie są znane, zaproponowano różne czynniki mogące odgrywać tu rolę.
Taksonomia rodzaju i zaliczanych doń gatunków ma bogatą i skomplikowaną historię. Opisywano inne rodzaje Indricotheriinae, jak Baluchitherium, Indricotherium i Dzungariotherium. Nie znaleziono jednak kompletnych okazów, co utrudnia porównania i klasyfikację. Większość współczesnych naukowców uznaje wymienione rodzaje za młodsze synonimy Paraceratherium, w obrębie którego wyróżnia się 4 gatunki: P. bugtiense (gatunek typowy), P. transouralicum, P. prohorovi i P. orgosensis, choć ten ostatni może stanowić odrębny rodzaj. Najlepiej z nich poznano P. transouralicum, które przedstawia większość rekonstrukcji rodzaju. Różnice pomiędzy P. bugtiense i P. transouralicum mogą być spowodowane w rzeczywistości dymorfizmem płciowym, co czyniłoby z tych dwojga jeden gatunek.
Historia badań i taksonomia mały|lewo|Ilustracja z 1911 przedstawiająca odginającą się w dół żuchwę P. bugtiense, co stanowiło podstawę odróżnienia rodzaju od Aceratherium Historia taksonomiczna Paraceratherium jest złożona z powodu fragmentaryczności znalezionych szczątków, a także izolacji zachodnich, radzieckich i chińskich naukowców – przez większość XX wieku pracujących osobno i publikujących swe odkrycia głównie w swych rodzimych językach. Uczeni z różnych części świata starali się porównać swe wyniki, by znaleźć bardziej kompletny obraz tych stworzeń, jednakże utrudniały im to polityka i wojny. Przeciwstawne tendencje taksonomiczne (ang. lumping and splitting, klasyfikowanie z użyciem mniejszych bądź większych kategorii) również przyczyniły się do problematycznej sytuacji. Niedokładne datowanie geologiczne doprowadziło wcześniej naukowców do poglądu, jakoby różne formacje geologiczne, obecnie uznawane za równowiekowe, powstawały w różnym czasie. Wiele nazw rodzajowych utworzono na podstawie subtelnych różnic trzonowców, różniących się pomiędzy populacjami innych taksonów Rhinocerotoidea, większość uczonych nie akceptuje ich jako cech stanowiących o wyróżnianiu gatunków.
Wczesne odkrycia Indricotheriinae nauka zawdzięcza kolonialnym związkom z Azją. Pierwsze znane szczątki Indricotheriinae zebrał w Beludżystanie (współczesny Pakistan) w 1846 żołnierz Vickary, wtedy jednak nie potrafiono ich identyfikować. Pierwsze skamieliny obecnie zaliczane do Paraceratherium odkrył brytyjski geolog Guy Ellcock Pilgrim w Balochistanie w latach 1907–1908. Zebrany przezeń materiał obejmował szczękę, zęby żuchwy i jej tylny fragment. Pochodził on z formacji Chitarwata z Dera Bugti, gdzie Pilgrim prowadził swe badania. W 1908 na podstawie tych pozostałości opisał nowy gatunek nosorożca z rodzaju Aceratherium: A. bugtiense. Aceratherium służył jako takson-worek na śmieci, obejmował kilka niespokrewnionych bliżej gatunków bezrogich nosorożców, z których wiele przeniesiono potem do innych rodzajów. Skamieniałe siekacze przypisane przez Pilgrima do niespokrewnionego z wyżej wymienionym rodzaju Bugtitherium okazały się później należeć do tego nowego gatunku. mały|lewo|Ilustracja z 1913 przedstawiająca kość skokową, kość stopy i dźwigacz, na podstawie których opisano Baluchitherium osborni W 1910 odkryto więcej niekompletnych skamielin w Dera Bugti, podczas wyprawy brytyjskiego paleontologa Clive’a Forstera-Coopera. Na podstawie tych szczątków Foster-Cooper przeniósł A. bugtiense do nowego rodzaju Paraceratherium, którego nazwa znaczy „obok bezrogiej bestii”, odnosząc się do Aceratherium. Reklasyfikację uzasadniał wydatnie zakręcającymi w dół dolnymi ciosami zwierzęcia. W 1913 Forster-Cooper nazwał nowy rodzaj i gatunek Thaumastotherium osborni. Nazwa rodzajowa oznacza „wspaniałą bestię”. Uczony bazował na większych skamieniałościach z tych samych wykopalisk, jednak zmienił nazwę na Baluchitherium później tego samego roku, gdyż poprzedniej użyto już dla określenia owada z grupy pluskwiaków. Skamieniałości Baluchitherium były tak fragmentaryczne, że Foster-Cooper był zdolny stwierdzić jedynie, że zwierzę należy do nieparzystokopytnych, wspomniał jednak możliwość pomyłki z Paraceratherium. Amerykański paleontolog Henry Fairfield Osborn, na cześć którego nazwano B. osborni, zasugerował, że może należeć do Titanotheriidae.
Ekspedycja Rosyjskiej Akademii Nauk znalazła później skamieliny w formacji Aral w pobliżu Jeziora Aralskiego w Kazachstanie. Był to najbardziej kompletny znany szkielet Indricotheriinae, brakowało mu jednak czaszki. W 1916, bazując na tych szczątkach, Aleksiej Aleksiejewicz Borissiak wskrzesił rodzaj Indricotherium, nazwany po mitologicznym potworze, Indriku. Nie przypisał mu epitetu gatunkowego aż do 1923, gdy utworzył nazwę I. asiaticum, jednak Maria Pawłowa zdążyła już nazwać je I. transouralicum w 1922. Również w 1923 Borissiak utworzył nową podrodzinę Indricotheriinae, by objąć nią różne spokrewnione ze sobą znane wtedy formy. W 1939 Borissiak również nazwał nowy gatunek Paraceratherium z Kazachstanu, P. prohorovi.
W 1922 amerykański odkrywca Roy Chapman Andrews poprowadził dobrze udokumentowaną wyprawę do Chin i Mongolii, sponsorowaną przez Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej. Różne szczątki Indricotheriinae odnaleziono w formacjach mongolskiej pustyni Gobi, w tym kończyny osobnika stojącego w pozycji wyprostowanej, co wskazuje, że umarł on w kurzawce. Zalicza się doń również czaszka o dużym stopniu kompletności. Pozostałości te stały się podstawą opisu Baluchitherium grangeri, nazwanego przez Osborna w 1923.
Dzungariotherium orgosensis opisano w 1973 głównie na podstawie zębów z Dżungarii w Sinciang na północnym zachodzie Chin. Na podstawie kolejnych szczątków, kierując się różnicami w wielkości, kształcie pyska i ułożeniu przednich zębów ukuto wiele innych nazw rodzajowych i gatunkowych. Skamieniałości przypisywane Paraceratherium cały czas odkrywa się w Eurazji, jednak sytuacja polityczna w Pakistanie stała się zbyt niestabilna, by prowadzić w tym kraju dalsze wykopaliska.
Gatunki i synonimy mały|lewo|Preparator Otto Falkenbach z czaszką P. transouralicum (okaz AMNH 18650), wcześniej przypisywanej gatunkowi Baluchitherium grangeri, Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej W 1936 amerykańscy paleontolodzy Walter Granger i William K. Gregory zaproponowali uznanie Forster-Cooperowego Baluchitherium osborni za prawdopodobnie młodszy synonim Paraceratherium bugtiense, ponieważ okazy zebrano w tej samej lokalizacji i należały prawdopodobnie do tego samego gatunku wykazującego zmienność morfologiczną. William Diller Matthew i Forster-Cooper wyrażali podobne wątpliwości kilka lat wcześniej. Choć uznano ją już za młodszy synonim, nazwa rodzajowa Baluchitherium stała się popularna w różnych mediach dzięki rozgłosowi wokół osbornowego B. grangeri.
mały|Ilustracja z 1911 przedstawiająca siekacze P. bugtiense W 1989 paleontolodzy Spencer G. Lucas i Jay C. Sobus opublikowali rewizję taksonów Indricotheriinae, którą popiera do dziś większość zachodnich specjalistów. Autorzy przedstawili konkluzję, że Paraceratherium, jako najstarsza z nazw, stanowi jedyny pewny rodzaj Indricotherinae z oligocenu, zawierając 4 pewne gatunki: P. bugtiense, P. transouralicum, P. prohorovi i P. orgosensis. Wiele innych nazw uznano za młodsze synonimy tych taksonów bądź też nomina dubia bazujące na szczątkach zbyt fragmentarycznych, by umożliwiały dokładną identyfikację. Analiza rzekomych różnic pomiędzy nazwanymi rodzajami i gatunkami Lucasa i Sobusa pokazała, że najprawdopodobniej reprezentują one zmienność pomiędzy populacjami, a większość cech była nie do odróżnienia pomiędzy osobnikami, jak zauważono w latach trzydziestych XX wieku. Fakt, że jedna czaszka, przypisywana do P. transouralicum lub Indricotherium, była kopulasta, podczas gdy inne miały płaskie sklepienie, przypisano dymorfizmowi płciowemu. Możliwe jest więc, że skamieniałości opisywane jako P. bugtiense reprezentują w rzeczywistości samice, podczas gdy P. transouralicum są samcami tego samego gatunku.
Wedle Lucasa i Sobusa gatunek typowy P. bugtiense z późnego oligocenu z Pakistanu ma następujące młodsze synonimy: B. osborni i P. zhajremensis. P. transouralicum, wcześniej Indricotherium, z późnego oligocenu z terenów Kazachstanu, Mongolii i północnych Chin obejmuje B. grangeri i I. minus. P. orgosensis, wcześniej Dzungariotherium, ze środkowego i późnego oligocenu z północnego zachodu Chin ma D. turfanensis i P. lipidus. P. orgosensis może wykazywać wystarczającą odrębność dla własnej nazwy rodzajowej, jednak jego właściwa pozycja wymaga jeszcze oceny. P. prohorovi z późnooligoceńskiego Kazachstanu może być reprezentowany przez zbyt mało kompletny materiał dla ustalenia jego pozycji. To samo odnosi się do zaproponowanych gatunków I. intermedium i P. tienshanensis, jak również dla rodzajów Benaratherium i Caucasotherium. Choć nazwa rodzajowa Indricotherium stanowi obecnie młodszy synonim Paraceratherium, podrodzina zachowała swą nazwę Indricotheriinae, ponieważ synonimizacja nazwy rodzajowej nie pociąga za sobą zmiany nazw wyższych taksonów, nawet jeśli pochodzą one od niej.
W przeciwieństwie do rewizji Lucasa i Sobus, publikacja chińskich badaczy z 2003 sugeruje uznanie Indricotherium i Dzungariotherium za pewne rodzaje, w związku z czym P. prohorovi nie należałby do Paraceratherium. Uznają także takie gatunki, jak P. lipidus, P. tienshanensis i P. sui. Praca z 2004 napisana przez chińskiego paleontologa nazwiskiem Tao Deng i współpracowników podaje trzy odrębne rodzaje. Niektórzy autorzy zachodni także używają nazw uznawanych za niepewne od rewizji 1989, nie podając jednak drobiazgowej analizy i nie próbując uzasadniać takiego stanowiska.
Ewolucja mały|Porównanie rostralnych fragmentów czaszek: Metamynodon (Amynodontidae), Paraceratherium (Hyracodontidae) i Trigonias (nosorożcowate) mały|Czaszka i szyja Juxia sharamurenense, krewnego Paraceratherium wielkości krowy ze środkowego eocenu