Toruń

(, , ) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, jedna z dwóch stolic województwa kujawsko-pomorskiego – siedziba marszałka, zarządu i sejmiku województwa oraz jednostek im podporządkowanychArt. 3. Ustawy o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa z dnia 28 lipca 1998 r. – Dz. U. 1998.96.603 mówi: Siedzibą wojewody i sejmiku województwa są: 2) w województwie kujawsko-pomorskim – wojewody – Bydgoszcz, sejmiku województwa – Toruń,. Ww. ustawa nie określa terminu stolica województwa kujawsko-pomorskiego jako obowiązującego, choć w potocznym rozumieniu oba miasta nazywane są „stolicami” bądź „współstolicami”, co odnotować można również w czwartym akapicie „Podział administracyjny Polski 2006” na witrynie KSNG.. Jest również siedzibą władz powiatu toruńskiego i stolicą rzymskokatolickiej diecezji toruńskiej, jednym z miast centralnych Bydgosko-Toruńskiego Obszaru Funkcjonalnego. Drugie co do wielkości miasto w województwie kujawsko-pomorskim. Położone jest nad Wisłą i Drwęcą. Jego prawobrzeżna część leży na ziemi chełmińskiej, zaś lewobrzeżna znajduje się na Kujawach.

Toruń jest jednym z najstarszych miast Polski (prawa miejskie uzyskał w 1232 roku). W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Toruń był jednym z najbogatszych i zarazem jednym z czterech największych miast Królestwa Polskiego, miastem królewskim i hanzeatyckim, które uzyskało w 1365 roku prawo składu; miastem mającym autonomiczne uprawnienia polityczne, w tym m.in. prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru królaPolska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.. Obywatelstwo Torunia dawało przywilej do posiadania ziemi. Toruń to miejsce urodzenia Mikołaja Kopernika.

W 1997 roku Zespół Staromiejski został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Patronem Torunia jest św. Jan Chrzciciel, a święto miasta obchodzone jest 24 czerwca.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 31 grudnia 2025 roku Toruń zamieszkiwało 191 717 osób. Powierzchnia miasta wynosi 115,72 km².

Położenie Toruń położony jest w północnej Polsce, w środkowej części województwa kujawsko-pomorskiego. Ulokowany jest po obu stronach Wisły, w widłach Wisły i Drwęcy, we wschodniej części Kotliny Toruńskiej. Pod względem geograficznym obszar północny miasta należy do Pojezierza Chełmińskiego, wschodni do Pojezierza Dobrzyńskiego, a południowy leży w dolinie Wisły, zwanej Kotliną Toruńską, stanowiącą część Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Większa część miasta położona jest po prawej stronie Wisły, historycznie, a przez to kulturowo i cywilizacyjnie należy do Pomorza, a lewobrzeżna zaś do Kujaw.

Środowisko przyrodnicze thumb|upright|left|Bulwar Filadelfijski usytuowany nad Wisłą Średnia wysokość nad poziomem morza wynosi 65 m, brzeg Wisły 42 m n.p.m.

Toruń znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego. Klimat Torunia wyróżnia się dużą zmiennością. Wynika ona ze zmienności wywoływanej przez zderzenie się mas powietrza oceanicznego z zachodu i kontynentalnego ze wschodu. Wpływ na klimat ma położenie miasta w Kotlinie Toruńskiej od południa i w dolinie Wisły od północy. Największa intensywność opadów przypada na lato. Średnia temperatura roczna powietrza w latach 1871–2010 wynosiła 7,7 °C. Najzimniejszym w analizowanym okresie miesiącem był styczeń (–2,5 °C), a najcieplejszym lipiec (18,2 °C). Najniższa średnia temperatura roczna we wskazanym okresie została odnotowana w 1871 roku (4,9 °C), a najwyższa w 2000 roku (9,7 °C). Średnia roczna suma opadów w latach 1871–2010 wyniosła 517,6 mm. Najwyższe sumy opadów odnotowano w lipcu (76,8 mm), a najniższe w lutym (24,6 mm). W półroczu ciepłym, obejmującym okres od 1 kwietnia do 30 września, przypadało średnio ok. 64% opadów rocznych. W mieście najczęściej występuje wiatr zachodni i południowy, a najrzadziej wieje z północy. Najbardziej deszczowym miesiącem w ciągu roku w Toruniu jest lipiec.

Największą rzeką przepływającą przez Toruń jest Wisła. Prawobrzeżnymi dopływami Wisły w rejonie Torunia są: Drwęca, Kanał Górny ze Strugą Łysomicką, Kanał Dolny oraz Struga Toruńska, a lewobrzeżnymi dopływami Wisły: Zielona i Kanał Nieszawski.

W okresie powojennym najwyższy stan Wisły w Toruniu wynosił 867 cm w czerwcu 1962 roku, natomiast najniższy miał miejsce 17 sierpnia 2015 roku i wynosił 107 cm.

Parki i tereny zielone thumb|upright|left|Park na Bydgoskim Przedmieściu

30% powierzchni Torunia zajmują tereny zielone: lasy, ogrody działkowe oraz tereny zielony urządzonej (parki, zieleńce, skwery, zieleń osiedlowa i przydomowa itp.). Miasto prawie ze wszystkich stron jest otoczone lasami. Większość lasów to lasy państwowe, należące do nadleśnictw: Cierpiszewo, Dobrzejewice, Gniewkowo i Toruń. Na Barbarce, Bielanach, Czerniewicach, Kępie Bazarowej, Na Skarpie i Rudaku oraz przy Szosie Bydgoskiej i ul. Bema lasy należą do miasta. Charakterystyczna dla Torunia jest zieleń forteczna, towarzysząca obiektom Twierdzy Toruń.

W Toruniu występuje kilka rodzajów parków: miejskie (np. Park na Bydgoskim Przedmieściu, Park Tysiąclecia, Park na Jakubskim Przedmieściu, Planty); dworskie (np. park podworski na Bielawach, park na Bielanach, park sąsiadujący z dawnym folwarkiem Geretowo); leśne (np. Zajęcze Góry, Kępa Bazarowa, Rudelka).

Na terenie miasta znajdują się 72 pomniki przyrody: 58 pojedynczych drzew, 13 grup drzew i jeden głaz narzutowy.

Historia

mały|lewo|Herb Torunia w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku

Czasy najdawniejsze Pierwsi ludzie na terenie dzisiejszego Torunia pojawili się ok. XI tysiąclecia p.n.e. Przybyli tutaj poszukując reniferów, stanowiących ich główne pożywienie. Renifery zabijano również w celu pozyskania z nich kości i skóry. Na Rudaku odnaleziono skupiska narzędzi krzemiennych, półwytworów i materiału odpadowego. Nowe grupy ludzi przybyły ok. VIII stulecia p.n.e. Osady wznoszono nad Wisłą lub jeziorami. Nowi przybysze wyrabiali narzędzia z drewna i krzemieni oraz zajmowali się rybołówstwem. W okresie epoki żelaza na terenie Torunia istniało osadnictwo kultury łużyckiej w miejscu zamku krzyżackiego i prezbiterium kościoła św. Janów. W VII wieku n.e. w okolicach Torunia zamieszkały ludy słowiańskie.

Miasto rozpoczęto budować w I poł. XIII wieku. Miasto lokowano na prawie chełmińskim 28 grudnia 1233 roku. W pierwszej kolejności rozplanowano ulice wokół ul. św. Anny (dziś. ul. Kopernika). Było to pierwsze miasto wzniesione przez Krzyżaków na ziemi chełmińskiej.

W państwie krzyżackim (1233–1454) thumb|upright|I pokój toruński: Henryk von Plauen, wielki mistrz zakonu krzyżackiego, zawiera pokój z Władysławem Jagiełłą, królem polskim i Witoldem, wielkim księciem litewskim W 1236 roku, z powodu częstych powodzi nawiedzających te nisko położone tereny, miasto przeniesiono w górę rzeki, w miejsce jego obecnego położenia. Pierwotnego miasta poszukiwano od lat 1970., jednak dopiero na podstawie badań opublikowanych w 2018 roku ustalono, że owa pierwotna lokalizacja miasta położona była ok. 10 km na zachód od obecnej starówki, nad dogodną przeprawą przez Wisłę, na południe od współczesnej wsi Stary Toruń. Prawdopodobnie część mieszkańców pozostała w dotychczasowym miejscu, ponieważ folwark i kościół zostały zniszczone dopiero podczas wojny trzynastoletniej, a w XVII wieku na polach w tym miejscu znajdowano ludzkie czaszki. W 1251 roku odnowiono akt lokacyjny miasta. 1264 roku nadano prawa miejskie drugiej osadzie – Nowemu Miastu, od wschodu stykającemu się ze Starym Miastem. 8 marca 1454 roku oba miasta połączono.

Przed 1280 rokiem Toruń stał się członkiem Hanzy. XIII–XIV wiek to pierwszy okres szybkiego rozwoju miasta. Toruń stał się dużym ośrodkiem handlowym w Prusach, liczącym pod koniec XIV wieku ok. 20 tysięcy mieszkańców.

1 lutego 1411 roku w Toruniu zawarto I pokój toruński, kończący tzw. wielką wojnę polsko-krzyżacką 1409–1411. W 1440 roku Toruń był jednym z głównych organizatorów Związku Pruskiego i siedzibą jego Tajnej Rady.

W granicach Korony Królestwa Polskiego i I Rzeczypospolitej (1454–1793) thumb|upright|Marian Jaroczyński – II Traktat toruński, obraz z 1873 r. (ze zbioru Muzeum Okręgowego w Toruniu) thumb|upright|Mikołaj Kopernik na portrecie nieznanego autora, obraz ze zbioru Muzeum Okręgowego w Toruniu W 1454 roku wybuchło powstanie antykrzyżackie, zburzono zamek krzyżacki. Był to początek polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. 6 marca 1454 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego wydał akt inkorporacji ziemi chełmińskiej, Pomorza Gdańskiego oraz Warmii do Królestwa Polskiego i wcielił Toruń do Polski. 19 października 1466 roku II pokój toruński zakończył wojnę trzynastoletnią. W wyniku jego postanowień Toruń wraz z tzw. Prusami Królewskimi wszedł ponownie w skład państwa polskiego, uzyskując w nim wraz z Gdańskiem i Elblągiem pozycję uprzywilejowaną. W 1500 roku oddano do użytku most drewniany.

19 lutego 1473 roku w Toruniu urodził się Mikołaj Kopernik, astronom, matematyk, lekarz, prawnik, ekonomista, autor teorii heliocentrycznej, jeden z XVI-wiecznych prekursorów nauki nowożytnej. Studiował na Akademii Krakowskiej, Uniwersytecie Bolońskim i Padewskim. W latach 1515–1530 tworzył De revolutionibus orbium coelestium. Swoje dzieło wydał w 1543 roku. Ponadto w latach 1523–1526 zaprezentował projekt reformy monetarnej Monetae cudendae ratio. 24 maja 1543 zmarł we Fromborku.

W sierpniu 1528 roku w Toruniu pracę rozpoczęła mennica królewska. W pierwszej połowie XVI w. rozpowszechniła się w Toruniu reformacja. Na przestrzeni lat Toruń stał się jednym z ważniejszych ośrodków protestantyzmu w Rzeczypospolitej. W 1568 nastąpiło otwarcie Gimnazjum Toruńskiego, a w 1598 roku uroczyste podniesienie go do rangi Gimnazjum Akademickiego. W 1595 roku z inicjatywy burmistrza Heinricha Strobanda rozpoczęto starania o założenie w Toruniu wyższej szkoły protestanckiej (być może uniwersytetu) dla protestantów. W pierwszej połowie XVII w. Toruń był jednym z największych i najbogatszych miast Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zamieszkiwało, w zależności od szacunków, od ok. 12 tys.

W XVII wieku od 50 do 60% męskiej populacji miasta umiało przynajmniej czytać, a językiem polskim posługiwało się od 50 do 60% mieszkańców. Drugim głównym językiem w mieście był niemiecki.

thumb|upright|Plan oblężenia Torunia w 1658 Druga połowa XVII wieku to czas osłabienia miasta ze względu na toczące się w jego rejonie wojny. 16 lutego 1629 roku miasto odparło pierwsze oblężenia Szwedów. Rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych. W 1645 roku w mieście odbyło się Colloquium charitativum, spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów. Na przełomie listopada i grudnia 1655 roku Toruń zajęły wojska Karola X Gustawa, króla Szwecji. 2 lipca 1658 roku wojska polsko-litewskie rozpoczęły oblężenie Torunia, które miało na celu zmusić wojska szwedzkie do opuszczenia miasta. 30 grudnia 1658 roku wojska szwedzkie poddały się, a 1 stycznia 1659 roku w Toruniu odbył się uroczysty wjazd Jana II Kazimierza Wazy. Od 24 września do 9 października 1703 roku doszło do bombardowania miasta przez wojska szwedzkie, dowodzone przez Karola XII. Spłonęła znaczna część Rynku Staromiejskiego, ratusz i kościoły. W 1708 roku ludność miasta została zdziesiątkowana przez wielką epidemię dżumy. W 1737 roku prawie cała ludność miasta zachorowała na nieznaną zarazę (prawdopodobnie była to grypa).

thumb|upright|Tumult toruński – egzekucja protestantów skazanych wyrokiem sądu królewskiego Na tle zaostrzających się w Rzeczypospolitej konfliktów religijnych 16 lipca 1724 roku doszło do tzw. tumultu toruńskiego, zakończonego surowym wyrokiem sądu królewskiego i ścięciem protestanckiego burmistrza miasta Jana Gotfryda Rösnera, co odbiło się głośnym echem poza granicami kraju. W rezultacie wydarzeń katolicy weszli do rady miasta, zajmując w niej połowę miejsc.