SMS Radetzky – austro-węgierski pancernik – przeddrednot typu Radetzky. Został nazwany na cześć XIX-wiecznego austriackiego feldmarszałka Josepha Radetzky’ego. „Radetzky” razem ze swoimi siostrzanymi okrętami, „Erzherzogiem Franzem Ferdinandem” i „Zrínyi”, były ostatnimi austro-węgierskimi przeddrednotami, a ich następcami były o wiele mocniejsze drednoty typu Tegetthoff.

SMS „Radetzky” został zbudowany w stoczni w Trieście i wprowadzony do służby 15 stycznia 1911 roku. Przed wybuchem I wojny światowej okręt brał udział w rejsach treningowych po Morzu Śródziemnym. W czasie wojny „Radetzky”, jak i pozostałe okręty austro-węgierskiej floty, operowały według strategii „floty w trwaniu” (ang. fleet in being). Działając w ten sposób, okręty związały znaczne siły morskie Ententy. „Radetzky” wziął udział w kilku operacjach ofensywnych, przede wszystkim w ostrzałach wybrzeża Adriatyku przeciwko francuskim, czarnogórskim i włoskim celom.

Pod koniec 1918 roku, kiedy Austro-Węgry chyliły się ku upadkowi, „Radetzky” miał zostać przekazany Państwu Słoweńców, Chorwatów i Serbów. 10 listopada 1918 roku, sześć dni po austriackim rozejmie, jugosłowiańscy oficerowie wyprowadzili okręt z Puli i poddali się amerykańskiej eskadrze ścigaczy okrętów podwodnych. Zgodnie z Traktatem z Saint-Germain-en-Laye, przekazanie okrętu Stanom Zjednoczonym nie zostało uznane i zamiast tego oddano go Włochom, gdzie ostatecznie został zezłomowany.

Geneza typu Prace projektowe nad nowym typem pancerników rozpoczęły się około dwa tygodnie po wprowadzeniu do służby okrętu SMS „Erzherzog Friedrich”, przeddrednota typu Erzherzog Karl, co miało miejsce 30 kwietnia 1904 roku. Pod koniec lipca 1905 roku dowódca austriackiej marynarki, admirał Rudolf Montecuccoli, przedstawił swoją wizję rozbudowanej austro-węgierskiej floty. Flota miała się składać z 12 pancerników, 4 krążowników pancernych, 8 krążowników rozpoznawczych, 18 niszczycieli, 36 dużych kutrów torpedowych i 6 okrętów podwodnych. Między 25 a 29 września 1905 roku sekcja projektowa floty przygotowała pięć projektów nowego typu pancernika. Główny projektant, Siegfried Popper, poparł koncepcję budowy drednota, jednak ostatecznie ustąpił, przyznając, że jego budowa wymagałaby budowy nowego pływającego suchego doku, co znacznie zwiększyłoby koszty projektu. Komisja projektowa wybrała piąty projekt, który po dokonanych poprawkach zakładał przeddrednot uzbrojony w cztery działa kal. 305 mm w dwóch podwójnych wieżach i osiem dział kal. 240 mm w czterech podwójnych wieżach na burtach. W ten sposób powstał ostatni typ przeddrednotów Austro-Węgierskiej Marynarki Wojennej – typ Radetzky.

Konstrukcja

SMS „Radetzky” został zbudowany w w Trieście. Stępkę pod okręt położono 26 listopada 1907 roku, a zwodowano go 3 lipca 1909 roku. „Radetkzy” był drugim ukończonym pancernikiem typu Radetzky i został wprowadzony do służby w Austro-Węgierskiej Marynarce Wojennej 15 stycznia 1911 roku. thumb|left|alt=Ilustracja pancernika typu Radetzky; okręt posiadał dwie duże wieże artyleryjskie na dziobie i rufie oraz cztery mniejsze wieże ułożone wokół dwóch kominów na śródokręciu|Rzut z lewej burty i plan pokładu pancernika typu Radetzky SMS „Radetzky” miał 137,5 m długości na linii wody oraz 138,8 m długości całkowitej. Miał 24,6 m szerokości i 8,1 m zanurzenia. Wyporność standardowa wynosiła 14 741 ton, a maksymalna 16 099 ton. Załoga składała się z 30 oficerów i 860 marynarzy. Tak samo jak reszta pancerników tego typu, „Radetzky” był mniejszy i gorzej uzbrojony od pancerników w innych flotach w tym samym czasie. Pomimo tego, był on jednym z pierwszych austro-węgierskich prawdziwych pełnomorskich okrętów wojennych. Napęd stanowiły dwie czterocylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania o mocy 19 800 KM, co pozwalało osiągać prędkość 20,5 węzła. Maksymalny zasięg okrętu wynosił 4000 Mm przy prędkości 10 węzłów.

Uzbrojenie główne okrętu składało się z czterech dział kal. 305 mm L/45 w dwóch podwójnych wieżach. Szybkostrzelność wynosiła 3 pociski w pierwszej minucie ostrzału i od jednego do dwóch pocisków w każdej następnej minucie. Maksymalny kąt podniesienia dział sięgał od -4° do +20°. 138-kilogramowy ładunek prochu nadawał 450-kilogramowym pociskom przeciwpancernym prędkość 800 m/s, co przy maksymalnym podniesieniu lufy dawało zasięg ok. 20 000 m. Okręt miał ponadto silne uzbrojenie drugiego głównego kalibru, składające się z ośmiu dział Škoda kal. 240 mm L/45 w czterech podwójnych wieżach. Działa kal. 240 mm miały o około połowę mniejszą penetrację niż działa kal. 305 mm i o około 25% mniejszy zasięg. Artylerię średniego kalibru stanowiło 20 pojedynczych dział Škoda kal. 100 mm L/50. „Radetzky” uzbrojony był również w kilka dział mniejszego kalibru, w tym sześć dział Škoda kal. 66 mm L/45, dwa działa desantowe kal. 66 mm, cztery szybkostrzelne działa Škoda kal. 47 mm L/44 i jedno szybkostrzelne działo Škoda kal. 47 mm L/33. Okręt posiadał też trzy podwodne wyrzutnie torpedowe kal. 450 mm, dwie na dziobie i jedną na rufie.

Służba Czas pokoju Po wejściu do służby 15 stycznia 1911 roku, pancernik został przypisany do I Dywizjonu Pancerników (kadm. Anton Haus) w I Eskadrze Bojowej pod dowództwem kadm. Aloisa von Kunstiego. 28 lutego „Radetzky”, razem z pancernikiem „Erzherzog Franz Ferdinand” i służącym w marynarce już przeszło trzy lata „Erzherzogiem Ferdinandem Maxem”, wypłynął z Teodo na rejs po Morzu Śródziemnym do portów greckich i tureckich. Między 3 marca a 26 kwietnia odwiedzono Argostoli na Kefalonii, Wolos, Saloniki, Kawalę, Izmir, Zante oraz Korfu. 29 kwietnia wszystkie trzy okręty były już z powrotem w Teodo.

Jednym z pierwszych zadań pancernika był udział w międzynarodowym pokazie floty w Spithead z okazji koronacji Jerzego V. Rankiem 5 czerwca 1911 okręt wyszedł z bazy w Puli. 9 czerwca zawinął do Algieru, skąd wyszedł trzy dni później, a 19 czerwca przybył do Spithead. U wejścia do Portsmouth przebywał do 28 czerwca. W międzyczasie, 22 czerwca, dowódca okrętu kmdr Paul Fiedler udał się do Londynu na uroczystości koronacyjne. 24 czerwca wziął on udział w wielkiej paradzie koronacyjnej, a na jego pokładzie znajdowali się przedstawiciele kolonii austriackiej w Wielkiej Brytanii. „Radetzky” pozdrowił 21 wystrzałami oraz pięciokrotnym marynarskim „hurra” jacht królewski „Victoria and Albert”. Następnie dowódca pancernika odbył po niemiecku rozmowę z brytyjskim monarchą na pokładzie jachtu. Z okazji święta okręty były oświetlone. Girlandy żarówek ciągnęły się wzdłuż burt okrętu, a nad pomostem dowodzenia ułożono z nich na drewnianej ramie umocowanej przy fokmaszcie litery nazwy pancernika. „Radetzky” był pomalowany na nietypowy dla okrętów oliwkowozielony kolor, przez co sprawiał wrażenie większego niż w rzeczywistości. Brytyjczycy byli pod wrażeniem dobrej sterowności okrętu. 28 czerwca, po odejściu floty brytyjskiej, „Radetzky” opuścił redę w Spithead. Rankiem następnego dnia okręt zawinął do Plymouth, a wieczorem do leżącego w głębi Devonportu, na akwen zwany Hamoaze. 2 lipca rano pancernik wypłynął z Devonport i 12 lipca powrócił do Teodo.

7 listopada 1911 roku, na „Radetzkim” pobito rekord szybkości bunkrowania węgla – 440 ton/godz., później ten wynik został jeszcze kilkakrotnie poprawiony. Na przełomie lat 1911/1912 zdemontowano stanowisko kompasu, znajdujące się za drugim kominem, a sam kompas przeniesiono w inne miejsce.

W 1912 roku „Radetzky” razem ze swoimi siostrzanymi okrętami odbył rejs treningowy po wschodnim Morzu Śródziemnym. 26 marca cała trójka wraz z niszczycielem „Streiter” wyruszyła z Puli w rejs na wody greckie. Zatrzymano się wtedy w austro-węgierskiej Fasanie, a następnie w greckich portach nad Morzem Jońskim i zatokami Patraską i Koryncką: Patras (tam dołączył do nich na resztę podróży krążownik pancerny „Kaiserin und Königin Maria Theresia”), Korynt, Porto Itea, ponownie w Patras, Navarino, Zante oraz Argostoli na Kefalonii. Do Teodo powrócono 28 kwietnia.

4 listopada trzy pancerniki typu Radetzky, razem z krążownikiem lekkim „Admiral Spaun”, krążownikiem pancernopokładowym „Aspern” oraz niszczycielami „Uskoke” i „Wildfang” wyruszyły na rejs szkoleniowy na wody Lewantu, a przy okazji odwiedziły ogarnięty wojną rejon Morza Śródziemnego. 8 listopada okręty rozdzieliły się. „Radetzky”, „Erzherzog Franz Ferdinand” i niszczyciele udały się do Izmiru, gdzie pozostały do 24 listopada. 28 listopada „Radetzky” i „Zrínyi” zawinęły do portu w Fasanie, w pobliżu Puli, a następnie powróciły do Puli. W czasie jednego z rejsów na „Radetzkim” zaczęły się tlić puste worki po węglu, zmagazynowane za jednym z kotłów, przez co znacznie wzrosła temperatura w znajdującej się w pobliżu komorze amunicyjnej. Zostały naruszone wtedy zasady bezpieczeństwa – puste worki po węglu nie miały prawa być składowane w kotłowniach. W wyniku szybkiego rozwoju pożaru, zdecydowano się zalać komorę.

Działania podczas wojen bałkańskich W 1913 roku okręty, pod dowództwem wiceadmirała Maximiliana Njegovana, wzięły udział w międzynarodowym proteście na Morzu Jońskim, przeciwko wojnom bałkańskim. Inne kraje reprezentowały m.in. brytyjski przeddrednot , włoski przeddrednot , francuski krążownik pancerny i niemiecki krążownik lekki SMS „Breslau”. Najważniejszą akcją mieszanej floty, pod dowództwem brytyjskiego admirała Cecila Burneya była blokada czarnogórskiego wybrzeża. Celem blokady było uniemożliwienie serbskim posiłkom wsparcia oblężenia Szkodry, podczas którego wojska czarnogórskie oblegały połączone siły albańskie i osmańskie. Pod presją międzynarodowej blokady, Serbia wycofała swoje wojska ze Szkodry, która została zajęta przez wojsko lądowe sprzymierzonych.

19 marca 1913 roku trzy pancerniki typu Radetzky wypłynęły z Puli, a dwa dni później zawinęły w Meljine u wejścia do Zatoki Kotorskiej. W związku z międzynarodową blokadą morską wybrzeża Czarnogóry, 2 kwietnia pancerniki przybyły pod Antivari, aby następnego dnia przemieścić się pod ujście granicznej rzeki Bojana, gdzie czekał na nie międzynarodowy zespół okrętów. 2 kwietnia „Radetzky” wyszedł z Kotoru w celu blokady rejonu ujścia Bojany. Od 2 do 8 kwietnia oraz od 14 kwietnia do 13 maja okręt był pod Antivari, a następnie od 13 maja do 15 czerwca znajdował się w rejonie ujścia rzeki. Od 15 do 17 czerwca okręt stacjonował w Kotorze, następnie przeniósł się do Gravosy, gdzie przebywał do 21 czerwca. Od 21 czerwca do 5 lipca pancernik przebywał w Durazzo, od 5 do 17 lipca ponownie w Gravosie i od 18 do 25 lipca w ujściu Bojany. 18 lipca „Radetzky” i drednot „Viribus Unitis” wspólnie udzieliły pomocy pływającemu po Jeziorze Szkoderskim i Bojanie niewielkiemu parowcowi pasażerskiemu „Skodra”, który został zajęty wiosną przez Czarnogórców. Czarnogórcy zmusili kapitana okrętu do transportu serbskich żołnierzy pomiędzy Durazzo a San Giovanni di Medua. Od 25 do 27 lipca okręt przebywał w San Giovanni di Medua, od 27 lipca do 10 sierpnia był w rejonie ujścia Bojany, a 11 sierpnia powrócił do Kotoru.

Podczas blokady z pokładów pancerników typu Radetzky po raz pierwszy zostały użyte bojowo wodnosamoloty, dostarczone przez francuską firmę Donnet-Lévêque. Jednak marynarka austro-węgierska nie była zadowolona z operacji, jako że okrętom brakowało miejsca na pokładzie dla samolotów, jak również z powodu braku żurawi, za pomocą których można było łatwo wciągnąć samoloty z powrotem na pokład. Samoloty przeniesiono potem do hangaru w stoczni w Teodo. W 1913 roku cztery nowe pancerniki typu Tegetthoff, jedyne drednoty zbudowane przez Austro-Węgry, powoli wchodziły do aktywnej służby. Wraz z nadejściem nowych pancerników, marynarka przeniosła trzy pancerniki typu Radetzky do II Dywizjonu Pancerników w I Eskadrze Bojowej.

I wojna światowa