thumb|right|Niemal cały materiał Marka zawarty jest w Mateuszu, również większość materiału Marka występuje w Łukaszu. Ponadto Mateusz i Łukasz mają sporo wspólnego materiału nie występującego w Marku. Problem synoptyczny – określenie w biblistyce nowotestamentowej dotyczące podobieństwa między trzema pierwszymi Ewangeliami kanonicznymi: Mt, Mk, Łk (Ewangelie synoptyczne). Podobieństwa te obserwuje się w treści, strukturze, kompozycji, słownictwie oraz składni; wspólna jest chronologia, kolejność wypowiedzi i wygłoszonych mów.

Ewangelie synoptyczne łączy również wspólny schemat kompozycyjny: Jan Chrzciciel, chrzest Jezusa, działalność w Galilei, powrót do Jerozolimy, męka, śmierć i zmartwychwstanie. Jan natomiast koncentruje się na działalności Jezusa w Jerozolimie. U Synoptyków wzmiankowane są dwie Paschy w czasie misji Jezusa, u Jana natomiast trzy (Jn 2,13; 6,4; 13,1).

Od czasów Augustyna po wiek XVIII problem synoptyczny usiłowano wyjaśnić przy pomocy hipotezy wzajemnej zależności. W XIX wieku zaczęto odwoływać się do zaginionych źródeł, z których mieliby korzystać Ewangeliści (przede wszystkim źródło Q).

Podobieństwo trzech pierwszych Ewangelii Ewangelia Jana w sposób znaczący odróżnia się od trzech pierwszych. Dlatego już w starożytności nazwano ją pneumatyczną w sensie duchową (z gr. Pneuma – duch), podczas gdy trzy pierwsze – somatycznymi (z gr. σῶμα soma – ciało). Dzisiaj określane są jako synoptyczne. Słowo synoptyczna pochodzi od greckiego συνοψις (tu: wspólny punkt widzenia). Po raz pierwszy nazwy tej, w formie rzeczownikowej (synopsa), użył Johann Jakob Griesbach (1745–1812), który też sporządził pierwszą synopsę (1774)J. J. Griesbach, Synopsis Evangeliorum, Halle 1774.. Formę przymiotnikową (synoptyczny) zaczęto stosować w połowie XIX wieku. Przedtem określano je jako „trzy pierwsze ewangelie” (die drei ersten Evangelien).

Wyniki porównania trzech pierwszych Ewangelii są następująceWstęp do Nowego Testamentu, red. R. Rubinkiewicz, Pallottinum, 1996, s. 99Wszelkie procentowe porównania, co do podobieństw i różnic Ewangelii mają wartości przybliżone. Inne będą wartości gdy będziemy porównywać według perykop, inne gdy według wierszy, a jeszcze inne gdy co do każdego zastosowanego słowa. To ostatnie, ze względu na synonimy, jest niemożliwe do precyzyjnego zastosowania. Wszelkie szacunki mają przybliżony charakter.:

Ewangelia Liczba wierszy Mt i Łk Treści własne Mateusz 1072 wierszy 235 wspólnych z Łk 330 wierszy (31%) Marek 677 wierszy — 28 wierszy Łukasz 1152 wierszy 235 wspólnych z Mt 531 wierszy (48%)

Według obliczeń Westcotta: Mateusz ma 58% materiału zgodnego z innymi Ewangeliami, a 42% dobra własnego; Marek ma 93% materiału zgodnego z innymi Ewangeliami, a 7% dobra własnego; Łukasz ma 41% materiału zgodnego z innymi Ewangeliami, a 59% dobra własnegoB. F. Westcott, Introduction to the Study of the Gospels, s. 201.

Historia badań Dawne próby wyjaśnienia problemu Hipoteza wzajemnej zależności thumb|left| Według Augustyna Najstarszą teorią, mającą wyjaśnić zależność literacką między trzema pierwszymi Ewangeliami, jest hipoteza wzajemnej zależności. Twórcą jej jest Augustyn (354–430), który był przekonany, że pierwszą Ewangelię napisał apostoł Mateusz. Marek, uczeń apostoła Pawła i Piotra, streścił Ewangelię Mateusza, Łukasz zaś przy pisaniu swojej Ewangelii posłużył się Ewangelią Mateusza i MarkaAugustyn, De consensu evangelistarum, I.23, CSEL 43.. Za Augustynem opowiadali się Hugo GrocjuszH. Grotius, Annotationes in libros evangeliorum, Amsterdam 1641., John Mill, Richard Simon, Calmet, Wettstein, Leonard Hug, Wolfius.

thumb|left|Według Griesbacha J.J. Griesbach w 1789 roku przyjął hipotezę zależności, ale ją zmodyfikował. Uznał, że Ewangelia Marka jest najmłodsza, Ewangelista Marek posłużył się pierwszą i trzecią Ewangelią synoptyczną. Stanowisko to poparli: Fritzsche, Meyer, De Wette, Baur.

thumb|left|Według Storra G.C. Storr uznał, że Mateusz wykorzystał Ewangelię Marka, natomiast Łukasz wykorzystał zarówno Ewangelię Marka, jak i MateuszaG. C. Storr, Über den Zweck der evangelischen Geschichte und der Briefe des Johannes, Tübingen 1786, ss. 274-307.. Stanowisko to poparli Weisse i Wilke.

thumb|left|Według Vogela Vogel uważał, że Marek wykorzystał Ewangelię Łukasza, a Mateusz Ewangelię Marka i ŁukaszaThomas Townson, Discourses on the Four Gospels, Oksford 1778..

Hipoteza pierwotnej Ewangelii Gotthold Efraim Lessing (1729–1781), nie zgadzając się z hipotezą zależności Augustyna, wysunął w 1778 roku tzw. hipotezę pierwotnej Ewangelii. Powołując się na pewne doniesienia ojców Kościoła, był przekonany, że synoptycy, pisząc swoje Ewangelie, posłużyli się nieznaną dzisiaj Ewangelią, napisaną w języku aramejskim. W 1794 roku hipotezę Lessinga rozwinął J.G. Eichhorn, który sądził, że ewangeliści posłużyli się różnymi recenzjami ewangelii aramejskiej. Hipoteza Lessinga i Eichhorna nie wyjaśniała, dlaczego większość paralelnych wierszy w Ewangeliach synoptycznych ma niemal identyczne brzmienie. Dokonano więc korekty hipotezy Lessinga, według której synoptycy mieli korzystać z greckiego przekładu aramejskiej ewangeliiJ. G. Eichhorn, Über die drei ersten Evangelien, ABBL 5,759-996, Leipzig: Weidmann, 1794.Omówienie hipotezy pierwotnej Ewangelii w: S.P. Tregelles, An Introduction to the Textual Criticism of the New Testament, London 1856, ss. 645-651..

Hipoteza diegez Dotychczas zajmowano się głównie podobieństwami Ewangelii synoptycznych. Natomiast Daniel Schleiermacher, autor hipotezy diegez, konstruując swoją hipotezę, skupił uwagę przede wszystkim na występujących u synoptyków różnicach. Według Schleiermachera ewangeliści mieli posłużyć się uprzednio spisanymi krótkimi historiami na temat cudów, męki i śmierci Jezusa, nazwanych przezeń diegezami. Ewangeliści zbierali te diegezy i wykorzystywali według własnej koncepcji. Kontynuatorami tej myśli byli C. Lachmann i C. WeizsäckerOmówienie hipotezy diegez w: S. P. Tregelles, An Introduction to the Textual Criticism of the New Testament, London 1856, ss. 651-657.

Hipoteza ustnej tradycji G. Herder twierdził, że u źródeł Ewangelii kanonicznych znajduje się wyłącznie ustna tradycja, wykorzystana przez ewangelistów zgodnie z ich własnymi założeniami. Hipoteza Herdera nie uwzględnia często występującej pomiędzy Ewangeliami werbalnej zgodności, co najlepiej tłumaczyć literacką zależnościąJ. G. Herder, Vom Erlöser der Menschen, nach unsern drei ersten Evangelien (Christliche Schriften 2), Riga: J. F. Hartknoch, 1796.Omówienie hipotezy ustnej tradycji w: S.P. Tregelles, An Introduction to the Textual Criticism of the New Testament, London 1856, ss. 657-665..

S.P. Tregelles (1813–1875) krytycznie ocenił wszystkie zgłoszone dotychczas propozycje, wskazał na ich niedociągnięcia. Według niego żadna nie wyjaśnia problemu synoptycznegoS. P. Tregelles, An Introduction to the Textual Criticism of the New Testament, London 1856, ss. 641-665.. Nadal więc trwało poszukiwanie teorii, która w pełni wyjaśni wzajemną zależność Ewangelii synoptycznych. Poszukiwaniom towarzyszyły badania nad strukturą i treścią Ewangelii. Prowadzili je głównie bibliści ze szkoły religijno-historycznej (Ch.G. Wilke, Ch.H. Weisse, B. Weiss, C. Weizsäcker, H.J. Holtzmann).

Teoria dwóch źródeł

thumb|right|Hipoteza dwóch źródeł sugeruje, że Ewangelia Marka powstała jako pierwsza. Istniało ponadto drugie źródło, nazwane źródłem Q. Ewangelie Mateusza i Łukasza powstały niezależenie, korzystając z Marka i Q jako źródeł. Weisse i Holtzmann, korzystając z badań Weizsackera i Weissa, stworzyli teorię dwóch źródeł, która wyjaśnia podobieństwa i różnice synoptykówH. J. Holtzmann, Die synoptischen Evangelien, ihr Ursprung und geschichtlicher Charakter. 1863. Klasyczne sformułowanie tej teorii zawiera dzieło P. Wernlego Die synoptische Frage (Freiburg 1899): teksty zgodne z Markiem pozostali synoptycy mieli od niego zaczerpnąć, natomiast teksty jedynie im wspólne pochodziły ze źródła Q (ustnego lub pisanego, aramejskiego lub greckiego).

Teoria dwóch źródeł opiera się zasadniczo na dwóch tezach. Pierwsza wiąże się z przekonaniem, że Ewangelia Marka jest najstarszą Ewangelią kanoniczną. Mateusz i Łukasz, pisząc swoje Ewangelie, korzystali z Ewangelii Marka. Druga teza autorów teorii dwóch źródeł opiera się na przekonaniu, że Mateusz i Łukasz korzystali z różnych źródeł. Ponadto mieli wspólne źródło, a mianowicie dzieło zawierające słowa i mowy Jezusa, które niestety zaginęło. Nazwano je źródłem Q (od niem. Quelle – źródło). Po raz pierwszy terminem tym posłużył się P. Wernle. Tezę o istnieniu drugiego pisanego źródła wysunął już J.G. Eichhorn. Później rozwinęli ją Ch.H. Weisse i Ch.G. Wilke. Wspólny materiał pochodzący ze źródła Q obejmuje przede wszystkim mowy Jezusa (a nie narracje): kazanie Jana Chrzciciela, kuszenie Jezusa na pustyni, Kazanie na górze (u Łukasza na równinie), historię setnika z Kafarnaum, wypowiedź Jezusa o Janie Chrzcicielu, mowę przy rozesłaniu uczniów, Modlitwę Pańską i przypowieści o ziarnku gorczycznym, o kwasie, o wielkiej uczcie, o talentach oraz napomnienia w związku z nadejściem końca świata.

Za istnieniem źródła Q, tj. źródła mów i słów Jezusa, przemawia przekaz Euzebiusza z Cezarei, który powtarza za Papiaszem: „Mateusz zaś, posługując się dialektem hebrajskim, zebrał razem słowa Jezusa” (Hist. Eccl. III, 39, 16). Papiasz prawdopodobnie mówi o aramejskiej wersji zbioru logiów Jezusa, którego autorem byłby jeden z uczniów Jezusa. Poza źródłem Q zbiorów logiów Jezusa mogło być więcej. Dowodzi tego odkryta w 1945 roku Ewangelia Tomasza, która jest zbiorem mów Jezusa, jakkolwiek innego typu, i tym samym nie może być identyfikowana ze źródłem QPlisch, Uwe-Karsten (2007). Das Thomasevangelium. Originaltext mit Kommentar. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, s. 29. ..

Próbowano zrekonstruować źródło Q, jednak z nie najlepszym rezultatem. Wciąż aktualnym pozostaje pytanie, który z ewangelistów synoptycznych zaczerpnął najwięcej ze źródła Q i najwierniej przekazał jego treść. Innym problemem jest nieobecność historii męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa w źródle. Łukaszowe cytaty ze źródła Q przekazują bardziej pierwotną chrystologię, natomiast Mateuszowe cytaty mają wiele akcentów polemicznych. Mateusz miałby zachować raczej zawartość Q, a Łukasz przede wszystkim kolejność. Mateusz i Łukasz korzystali także z innych źródeł. Materiał, niezaczerpnięty z Ewangelii Marka ani ze źródła Q, nazywany jest dobrem własnym (niem. Sondergut) Mateusza lub dobrem własnym Łukasza. Jednak część dobra własnego mogła pochodzić ze źródła QM. Uglorz, Introdukcja do Nowego Testamentu, cz. 1, ChAT, Warszawa 1994, ss. 56-64.

Głównym zarzutem podnoszonym przez przeciwników teorii dwóch źródeł są tzw. mniejsze zgodności (ang. minor agreements) – to ok. 1000-2000 miejsc (w zależności od autora), w których Mt i Łk zgadzają się przeciwko MkC.M. Tuckett, The Current State of the Synoptic Problem, w: New studies in the Synoptic problem : Oxford conference, april 2008 : essays in honour of Christopher M. Tuckett (pod red. P. Foster, A. Gregory, J.S. Kloppenborg, J. Verheyen), BETL 239, Leuven 2011, s. 22-24. (np. jakieś słowo u Mk poprawione u Mt i Łk na dokładnie to samo, inne słowo; albo zarówno Mt jak i Łk opuszczają dokładnie to samo z tekstu Mk). To sugerowałoby jakiś rodzaj ich wzajemnej zależności, którą teoria dwóch źródeł a priori odrzuca. Stąd próby wytłumaczenia takich ewentualnych zależności. Na gruncie samej teorii dwóch źródeł poszczególne przypadki takich zgodności dzieli się na mniejsze grupy i próbuje wyjaśniać różnymi sposobamiC.M. Tuckett, The Current State of the Synoptic Problem, w: New studies in the Synoptic problem : Oxford conference, april 2008 : essays in honour of Christopher M. Tuckett (pod red. P. Foster, A. Gregory, J.S. Kloppenborg, J. Verheyen), BETL 239, Leuven 2011, s. 26-27..

Teoria czterech źródeł right|thumb|Hipoteza czterech źródeł