thumb|Józef Brandt, Husarz Wojsko I Rzeczypospolitej – siły zbrojne Rzeczypospolitej dowodzone przez dwóch hetmanów wielkich, koronnego i litewskiego, oraz dwóch hetmanów polnych.
W rzeczywistości istniały 2 odrębne byty, tj. armia koronna i armia litewska, które w chwili zagrożenia występowały wspólnie. Karność wojska w XVII i XVIII wieku pojmowano dość osobliwie. Na wszelkiego rodzaju bezprawie w wykonaniu wojska wobec ludności cywilnej patrzono dość pobłażliwie. Podobnie było w armiach innych państwPaweł Jasienica, Polska anarchia Wydawnictwo literackie Kraków 1988, s. 34..
Rodzaje wojsk Wojsko kwarciane – regularne oddziały opłacane z tzw. kwarty, czyli podatku naliczanego dzierżawcom królewszczyzn. Powstały w 2 połowie XVI wieku z formacji obrony potocznej. Oddziały kwarciane liczyły od 2 do 6 tys. żołnierzy. Składały się z jazdy, piechoty i artylerii. Wojsko suplementowe – formowane doraźnie w okresie wojny w taki sam sposób jak wojsko kwarciane. Wojsko komputowe – regularne oddziały powstałe w 1652 roku po połączeniu wojska kwarcianego z wojskiem suplementowym. Pospolite ruszenie – oddziały szlacheckie powoływane podczas wojny jako wsparcie dla regularnych wojsk zaciężnych. Kozacy rejestrowi – oddziały złożone z Kozaków zaporoskich wpisanych do tzw. rejestru. Gwardia koronna – niewielkie, prywatne wojsko króla, którego głównym celem było zapewnianie bezpieczeństwa władcy i jego rodziny. Wojsko najemne – oddziały zaciężne złożone głównie z obcokrajowców. W Rzeczypospolitej wykorzystywano je stosunkowo rzadko i na niewielką skalę. Wojska prywatne – oddziały utrzymywane przez magnatów liczące od kilkuset do kilku tysięcy żołnierzy. Rodzajem wojsk magnackich było wojsko ordynackie. Wojska powiatowe – oddziały zaciągane na służbę decyzją sejmików i przez nie opłacane. Ich celem było zwalczanie lokalnych zagrożeń (bandyci, Tatarzy). Brały czasem udział w wojnach wraz z armią państwową. Wojska miejskie – piechota i artyleria powoływane przez samorząd miejski w celu obrony miasta.
Formacje wojskowe Jazda: Husaria – autorament narodowy Pancerni – autorament narodowy Petyhorcy – autorament narodowy Jazda lekka – autorament narodowy Jazda kozacka – autorament narodowy Jazda tatarska – autorament narodowy Jazda wołoska – autorament narodowy Lisowczycy – najemnicy Rajtaria – autorament cudzoziemski Arkebuzeria – autorament cudzoziemski
Piechota: Piechota łanowa – autorament narodowy Piechota wybraniecka – autorament narodowy Piechota dymowa – autorament narodowy Piechota węgierska (piechota polsko-węgierska, piechota polska) – autorament narodowy Piechota niemiecka – autorament cudzoziemski Dragonia – autorament cudzoziemski Kozacy zaporoscy Kozacy rejestrowi Artyleria Flota Rzeczypospolitej była niewielka i odgrywała stosunkowo niewielka rolę.
Struktura organizacyjna wojska na przestrzeni dziejów Wojsko I Rzeczypospolitej w 1626 Wojsko I Rzeczypospolitej w 1633 Wojsko I Rzeczypospolitej w 1683 Wojsko I Rzeczypospolitej w 1792
Przypisy
Bibliografia
Konstanty Górski, Wojna Rzeczypospolitej ze Szwecją od 1626 do 1629, „Biblioteka Warszawska”, 1888. Paweł Jasienica, Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, . Leszek Podhorodecki, Chanat Krymski, .