thumb|Portret Ezdrasza na folio 5 recto Kodeks Amiatyński (łac. Codex Amiatinus) – rękopis Wulgaty, tj. łacińskiej Biblii, w przekładzie św. Hieronima, w wydaniach krytycznych oznaczany symbolem A (nadanym przez Wordswortha). Jest najwcześniejszym zachowanym rękopisem z pełnym tekstem Biblii. Datowany jest na początek VIII wieku i uchodzi za najdokładniejszą kopię tekstu Wulgaty. Już w wieku XIX oceniono, że jest najlepszym rękopisem tego przekładu, a jego tekst służy za podstawę dla wszelkich jej wydań. Nazwa Amiatinus pochodzi od góry Amiata w Toskanii.
Kodeks jest także pięknym przykładem średniowiecznej kaligrafii. Pomimo że ma niewiele ilustracji, uchodzi za jeden z najpiękniejszych rękopisów świata.
Kodeks powstał w dwóch klasztorach kierowanych przez opata Ceolfryda – Wearmouth i Jarrow, położonych w ówczesnej Nortumbrii, a skopiowany został z rękopisów przywiezionych z Włoch. Wkrótce potem znalazł się w klasztorze San Salvatore na górze Amiata w Toskanii, gdzie pozostał do 1786 roku, po czym przekazano go Bibliotece Laurenziana (Cat. Sala Studio 6, Amiatino 1) we Florencji, gdzie od tamtej pory jest przechowywany. W swojej historii rękopis kilkakrotnie był sprowadzany do Rzymu. W XX wieku odkryto siostrzane rękopisy kodeksu.
Opis thumb|Chrystus Pantokrator, czterech Ewangelistów Kodeks jest pokaźnych rozmiarów, stanowi go 1029 kart welinowych, pochodzących ze skór 258 cieląt. Karty mają wymiary 50,5 na 34 cm, grubość kodeksu wynosi 15 cm, zaś waga około 30 kg. Pergamin jest mocny, gładki, nawet w dzisiejszych czasach wygląda świeżo, pomimo swego wieku. Karty ułożone zostały w foliały złożone z czterech kart, czyli w formacie quarto, foliały ponumerowano cyframi arabskimi. Kodeks zachował się w bardzo dobrym stanieRichard Marsden, Amiatinus, Codex, in: Blackwell encyclopaedia of Anglo-Saxon England, ed. Michael Lapidge, John Blair, Simon Keynes, Wiley-Blackwell, 2001, s. 31..
Tekst jest zapisany wielką, wyraźną, regularną i piękną uncjałą, w dwóch kolumnach na stronie; kolumny liczą 43 bądź 44 wiersze. Pismo jest dokładne i staranne, litery są grube i zdradzają iryjski styl. Pierwsza linijka tekstu na początku każdej księgi jest w kolorze czerwonym. Zidentyfikowano siedmiu skrybów pracujących nad kodeksem (wraz z ilustracjami).
Kodeks zawiera ilustracje jedynie w pierwszym foliale oraz na początku Nowego Testamentu. Strona 1 verso zawiera dedykację, na folio 2 recto oraz 3 verso znajduje się ilustracja przedstawiająca namiot przymierza, wykonany według wskazówek Mojżesza. Na folio 4 recto zamieszczono Prolog wyjaśniający, dlaczego Biblia została podzielona na siedemdziesiąt ksiągJednak rzeczywista liczba wszystkich ksiąg biblijnych wynosi 71 ()., 4 verso zawiera spis treściIn hoc codice continentur veteris et novi testamenti Libri N LXXI.
Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium, Iosue, Iudicum, Ruth, Samuhel, Malachias, Paralypomenon, Lib. Psalmorum, Proverbia, Ecclesiastes, Cantica Canticorum, Lib. Sapientiae, Ecclesiasticum, Esaias, Hieremias, Hiezechiel, Danihel, Osee, Iohel, Amos, Abdias, Ionas, Michas, Naum, Habacuc, Soffonias, Aggeus, Zaccharias, Malachias, Iob, Thobias, Iudith, Hester, Ezras, Machabeorum lib. Duo.
Evangelium secundum Mattheum, secundum Marcum, secundum Lucam, secundum Iohannem, Actus Apostolus, Epistulae Paulli Apost., ad Romanos I, ad Corintheos II, ad Galatas I, ad Ephesios I, ad Philippenses I, ad Colosenses I, ad Thessalon. II, ad Timotheum II, ad titum I, ad Philimon I, ad Hebreos I, Epist. Iacobi I, Petri I, Iohannis III, Iudae I, Apocalypsis Iohan. Amen.
Hieronyme interpres variis doctissime linguis Te bethlem celebrat te totus personat orbis Te quoque nostra tuis promet bibliotheca libris Qua nova cum priscis condis donaria gazis.
Nehemiasz nie został wymieniony, bo włączony został do Ezdrasza, II Piotra został ominięty w tym spisie, lecz kodeks go zawiera. (). Na folio 5 recto znajduje się ilustracja przedstawiająca EzdraszaRichard Marsden, The text of the Old Testament in Anglo-Saxon England, Cambridge University Press, 1995, s. 119.. Strona 6 recto zawiera podział ksiąg według Hieronima, 7 recto według Hilarego, a 8 recto według Augustyna. Na 7 verso zamieszczono diagram z tekstami odnoszącymi się do Pentateuchu. Strony 1 recto, 2 recto, 3 verso, 5 verso, 6 verso, oraz 8 verso są puste.
Księga Psalmów podzielona została na pięć ksiąg i w ten sposób liczba ksiąg Starego Testamentu wynosi 48. Przed każdą księgą biblijną znajduje się spis treści (Tabula Capitulorum) oraz Argumentum (inaczej superscriptio – krótkie wyjaśnienie o adresatach, autorze oraz miejscu powstania księgi), na końcu księgi znajduje się subscriptio. Ponadto zawiera Prolegomenę do czterech Ewangelii oraz Epistula Hieronymi ad Damasum (List Hieronima do Damazego).
Pomiędzy wyrazami są niewielkie odstępy, tekst jest właściwie ciągły. Tekst podzielony jest na sekcje, które w Ewangeliach odpowiadają Sekcjom Ammoniusza. Nie ma interpunkcji, ale wprawiony czytelnik znajduje sens dzięki kolometrii. Ten styl pisania, jak się sądzi, został zapożyczony z zaginionego Codex Grandior KasjodoraJohn Chapman, The Codex Amiatinus and the Codex grandior w: Notes on the early history of the Vulgate Gospels, Clarendon Press, Oxford 1908, ss. 2-8.. Ilustracje z pierwszego foliału również zostały skopiowane z tego kodeksu.
Pod względem paleograficznym kształty liter są podobne do fragmentów Ewangelii Łukasza z Durham oraz do Psałterza z UtrechtuCodex Amiatinus. Artykuł pochodzi z: The Catholic Encyclopedia, Vol. IV, 1908.Jorge Cardenal Mejía, Las Biblia Completas II, Revista Teologia, Tomo XLV, No 95, Abril 2008, s. 24.. Nomina sacra są regularnie pisane w formie skróconej, są to: ds (dla Deus), dns (Dominus), ihs (Iesus), xps (Christus), sps (Spiritus), scs (sanctus). Skróty te odmieniane są przez deklinacje. Czasem stosowany jest skrót isrl, który zazwyczaj oddawany jest w pełnej formie "Israhel" (nigdy Israel), oraz ff dla "fratres".
Tekst thumb|Folio 950 recto, z tekstem 1 Kor. 1,1-21 Tekst kodeksu reprezentuje włoski typ Wulgaty i skopiowany został z rękopisów sprowadzonych z Włoch. Zawiera jednak nieco anglosaskich i iryjskich naleciałości, co wynika z miejsca powstania manuskryptu. Tekst jest nierówny, ponieważ przepisany został z różnych rękopisów, o różnej wartości tekstualnej. Najsłabszy jest w Psałterzu, gdzie reprezentuje iryjski typ tekstu, słaby jest również w Dziejach Apostolskich, a zwłaszcza w Księdze Tobiasza, w Ewangeliach reprezentuje tekst neapolitański i jest jednym z najlepszych, w Listach powszechnych posiada nieco lokalnych naleciałości. W większości biblijnych ksiąg tekst jest dobry, przepisany został z włoskich rękopisów i jest wysoko oceniany przez krytyków tekstu i uchodzi za najlepszy rękopis Wulgaty. Zawiera tekst Pericope adulterae (J 7,53-8,1) [Stuttgartiana], którego nie mają najwyżej cenione rękopisy greckie.
Tekst jest bardzo bliski do Kodeksu Lindisfarnensis, zawierającego cztery EwangelieJorge Cardenal Mejía, Las Biblia Completas II, Revista Teologia, Tomo XLV, No 95, Abril 2008, s. 26.. Sugerowano więc, że oba mogły być przepisane z tego samego rękopisu. Tekst ten stoi też w bliskiej relacji do recenzji KasjodoraJ. Chapman, The Codex Amiatinus and Cassiodorus, Revue Bénédictine 38 (1926), ss. 139-150.Antoni Tronina, Tekst Pisma Świętego, w: Wstęp Ogólny do Pisma Świętego, Pallottinum, Poznań 1986, s. 169.. Ten typ tekstu sięga więc połowy VI wieku, a jako miejsce jego powstania wskazywany jest Neapol.
Tekst wykazuje też nieco podobieństw do Kodeksu Fuldeńskiego, zawierającego niemal pełny tekst łacińskiej Biblii. Na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza wspólne błędy obu kodeksów (patrz niżej).
Błędy wspólne dla Amiatinus i Fuldensis Po prawej stronie klamry umieszczono warianty wspólne dla obu kodeksów Mt 25,41 – a sinistris ] ad sinistris Dz 13,8 – avertete proconsulem ] avertete proconsulem Dz 13,10 – inimice omnis iustitiae ] inimice omni iustitiae Dz 13,27 – per okmne sabbatum ] per okmnem sabbatum Rz 13,11 – propior ] proprior 2 Kor 5,16 – ex hoc ] brak frazy 2 Kor 11,4 – accipitis ] accepitis Ap 11,13 – -- ] moto
Przykłady innych wariantów tekstowych kodeksu Pwt 11,32 – ponam ] proponam [Stuttgartiana] Pwt 25,4 – terentis ] triturantis [Stuttgartiana] Pwt 27,4 – erige ] elige [Stuttgartiana] Pwt 28,11.53 – uteri ] ventris [Stuttgartiana] Jz 11,17 – subter ] super [Stuttgartiana] Jz 17,11 – viculis ] villulis [Stuttgartiana] Ezdr 2,11 – sescenti ] septigenti [Stuttgartiana] Ezdr 2,68 – dei ] domini [Stuttgartiana] Koh 2,11 – convertissem ] fecerunt [Stuttgartiana] Jr 48,5 – per ascensum ] in descensum [Stuttgartiana] Mich 5,6 in terram nostram ] in monte nostro [Stuttgartiana] Dz 13,17 – verbum Dei ] verbum Domini [Stuttgartiana]
Historia kodeksu Pod względem paleograficznym kodeks może być datowany nawet na wiek VI. Jednak odczytanie strony dedykacyjnej, powiązanie jej z konkretnymi postaciami historycznymi, a także odkrycie siostrzanych rękopisów wskazuje na początek VIII wieku. Kodeks powstał w benedyktyńskim podwójnym klasztorze Wearmouth-Jarrow w Nortumbrii i został zadedykowany „głowie Kościoła”. Został skopiowany z rękopisów przywiezionych z Włoch przez Teodora z Tarsu w 669 roku lub bp Benedykta (Ceolfryd był jego następcą).
Ceolfryd zamierzał podarować kodeks papieżowi Grzegorzowi II i z tą myślą w roku 716 udał się w długą podróż do Rzymu, zmarł jednak przed dotarciem na miejsce, w LangresH. J. White, The Codex Amiatinus and its Birthplace, w: Studia Biblica et Ecclesiasctica (Oxford 1890), Vol. II, s. 279 nn.. Kodeks trafił wkrótce do benedyktyńskiego klasztoru San Salvatore, na górze Amiata w Toskanii. Tutaj zmieniona została dedykacja Ceolfryda, prawdopodobnie by zatrzeć angielskie pochodzenie kodeksu.
Kodeks mógł oglądać Karol Wielki podczas odwiedzin klasztoru w 800 roku. W 1228 roku zmienili się właściciele manuskryptu, ponieważ klasztor przeszedł w ręce cystersów. Udokumentowana historia kodeksu zaczyna się w 1570 roku, kiedy generał cystersów zażądał, by wydania Biblii były korygowane w oparciu o Biblię Grzegorza Wielkiego (tj. kodeks Amiatinus). W 1587 roku Sykstus V wydał dekret, by kodeks był sprowadzony do Rzymu. Był jednym z rękopisów wykorzystanych podczas prac nad przygotowaniem Wulgaty sykstyńskiej. W 1590 wrócił do Amiaty. W 1786 roku, po zamknięciu klasztoru, przekazano go do Biblioteki Laurenziana. Po przybyciu do Florencji kodeks został poddany renowacji, w wyniku której karty w foliałach ułożone zostały w innym porządku. Zbadał go tu i opisał bibliotekarz Angelo Maria Bandini. Podczas II wojny światowej kodeks został wywieziony z Florencji.
W 1834 roku Ferdinand Florens Fleck oraz dwaj jego przyjaciele skolacjonowali tekst kodeksu w oparciu o tekst Wulgaty klementyńskiej. Rezultat tej pracy Fleck wydał w 1840 roku. Warianty kodeksu umieszczono w przypisach dolnych, wydanie zawierało błędy i było nie zadowalające pod względem krytycznym. Tischendorf w 1843 oraz Tregelles w 1846 na nowo skolacjonowali tekst Nowego Testamentu rękopisu. Tischendorf porównał swój odczyt rękopisu z odczytem Tregellesa i po sprawdzeniu kodeksu we wszystkich tych miejscach, w których Tischendorf różnił się z Tregellesem, opublikował jego tekst w 1850 roku, a następnie w 1854 po zauważeniu i poprawieniu kolejnych błędów. W 1887 roku H.J. White ponownie skolacjonował tekst Nowego Testamentu rękopisu i uczynił go podstawą dla oksfordzkiego wydania Wulgaty, które przygotował wraz z Johnem Wordsworthem (vgWW).
Historia badań thumb|Strona dedykacyjna, linijki 1., 2. i 5. były alterowane
Odczyt strony dedykacyjnej Na pierwszej karcie kodeksu znajduje się dedykacja:
CENOBIVM AD EXIMINI MERITO VENERABILE SALVATORIS QVEM CAPVT ECCLESIAE DEDICAT ALTA FIDES PETRVS LANGOBARDORVM EXTREMIS DE FINIB. ABBAS DEVOTI AFFECTVS PIGNORA MITTO MEI MEQVE MEOSQ. OPTANS TANTI INTER GAVDIA PATRIS IN CAELIS MEMOREM SEMPER HABERE LOCVM