left|35px
Pułki czołgów Wojska Polskiego – spis polskich pułków czołgów (pancernych): ich geneza, struktura organizacyjna; podległość i przeformowania. Pułki pancerne II RP Struktura organizacyjna Wydany 14 kwietnia 1919 rozkaz organizacyjny 1 pułku czołgów określał jego skład: 200px|right|thumb|Czołg Renault FT 17 dowództwo pułku dowództwo 1 batalionu 1 kompania czołgów drużyna dowódcy trzy plutony czołgów po 5 wozów (3 z działkami 37 mm i 2 z km) pluton eszelonowy (9 wozów, czołg dowódcy kompanii, czołgi zapasowe i czołgi zaopatrzeniowe) 2 kompania czołgów Razem w kompanii 24 czołgi typu Renault M 17 dowództwo 3 batalionu 3 kompania czołgów 6 kompania czołgów 7 kompania czołgów sekcja reperacyjno-transportowa (samochody-warsztaty, samochody ciężarowe i ciągniki) Ogółem w pułku: 45 oficerów, 112 podoficerów i 684 szeregowców 120 czołgów typu Renault M 17 41 samochodów 7 ciągników 10 motocykli Nazwy pułków 1 pułk czołgów 1 pułk pancerny 2 pułk pancerny 3 pułk pancerny
Pułki pancerne PSZ Skład organizacyjny 200px|thumb|right|Sherman M4 Dowództwo, a w nim 4 czołgi plutonu dowództwa oraz 11 czołgów lekkich Stuart i scout – carów trzy szwadrony liniowe w każdym szwadronie 16 czołgów średnich Sherman pięć plutonów czołgów
Pułk posiadał : oficerów – 34 szeregowych – 596
Sprzęt: czołgi średnie – 52 czołgi lekkie – 11
Nazwy pułków 200px|thumb|right| Valentine - czołg polskich pułków z 1943
1 pułk czołgów – powstał ze Zgrupowania Żołnierzy Broni Pancernej; podległy 1 KP; rozwinięty w 16 BCz 1 pułk pancerny – powstał w wyniku przeformowania 65 batalionu czołgów z 16 Brygady Czołgów; początkowo podległy 16 BPanc; w czasie walk podległy 10 BKPanc 1 pułk Ułanów Krechowieckich - podległy 2 BPanc 2 pułk pancerny – podległy 10 BKPanc 3 pułk Ułanów Śląskich –- podległy 14 BPanc 3 pułk pancerny – podległy 16 BPanc 4 pułk pancerny „Skorpion” – podległy 2 BPanc 5 pułk pancerny – podległy 16 BPanc 6 pułk pancerny „Dzieci Lwowskich” – podległy 2 BPanc 7 pułk pancerny – jednostka szkolna 2 Korpusu 10 pułk Huzarów Wołyńskich – podległy 14 BPanc 14 pułk Ułanów Jazłowieckich – podległy 16 BPanc 15 pułk Ułanów Poznańskich – podległy 14 BPanc 24 pułk ułanów – podległy 10 BKPanc
Pułki czołgów na froncie wschodnim 200px|thumb|right|T-34/76 Struktura organizacyjna Pułk czołgów średnich Dowództwo sztab kwatermistrzostwo sekcja polityczno-wychowawcza sekcja techniczna kompania dowodzenia 3 x kompanie czołgów T-34 kompania czołgów lekkich T-70 kompania fizylierów kompania rusznic przeciwpancernych drużyna gospodarcza punkt pomocy technicznej Pułk czołgów ciężkich 200px|thumb|right| Czołg ciężki IS-2 W strukturze samodzielnego pułku czołgów ciężkich znajdowały się: cztery kompanie czołgów ciężkich, kompania technicznego zaopatrzenia, kompania sztabowa oraz pluton gospodarczy. W pułku było 282 żołnierzy. Uzbrojenie stanowiło: 21 czołgów ciężkich IS-2 i 1 samochód pancerny BA-64. Lista pułków formowanych w latach 1943-1945 1 pułk czołgów 2 pułk czołgów 3 szkolny pułk czołgów 4 Pomorski pułk czołgów ciężkich 5 pułk czołgów ciężkich 6 pułk czołgów ciężkich 7 samodzielny pułk czołgów ciężkich
Pułki czołgów po 1945 200px|right|thumb|T-34/85 Struktura organizacyjna W 1946 wszystkie brygady pancerne przeorganizowano na pułki czołgów średnich (1, 2, 6, 8 i 9 pcz). Każdy z nich posiadał: trzy kompanie czołgów, kompanię fizylierów, kompanię technicznego zaopatrzenia, pluton dowództwa oraz drużyny gospodarczą i transportową. W pułku było 371 żołnierzy. Na jego uzbrojeniu znajdowały się: 32 czołgi średnie T-34/85.
W 1947, wszystkie jednostki pancerne przeszły na nowe etaty. Utworzono kompanię sztabową z plutonem dowództwa oraz dwa nowe plutony: saperów i ochrony. Rozformowano kompanię fizylierów zmniejszając ogólny stan żołnierzy z 371 do 348. W pułku czołgów ciężkich były cztery kompanie czołgów, a w pułku artylerii pancernej cztery baterie dział pancernych
Wiosną 1948 w pułku czołgów stan osobowy pułku zwiększył się do 368 żołnierzy stanu stałego i 129 elewów. Wzrosła też liczba uzbrojenia, które obejmowało: 35 czołgów średnich T-34/85 1 samochód pancerny BA-64. Pułk czołgów ciężkich liczył 285 żołnierzy stanu stałego i 44 elewów. Jego uzbrojenie stanowiły: 24 czołgi ciężkie IS-2 i 1 samochód pancerny BA-64. 200px|right|thumb|ISU-152
W 1949 pułk czołgów średnich posiadał następującą strukturę: dwa bataliony czołgów i batalion artylerii pancernej. Batalion czołgów posiadał trzy kompanie czołgów, a w batalionie artylerii pancernej były dwie kompanie dział pancernych. W pułku znajdował się też batalion szkolny (dwie kompanie). Posiadał też kompanię dowodzenia i kompanię technicznego zaopatrzenia. Zasadnicze uzbrojenie pułku składało się z: 66 czołgów średnich T-34/85 i 21 ciężkich dział pancernych ISU-122. Pułk czołgów ciężkich w kompaniach czołgów, posiadał tylko dwa plutony czołgów. Sprzęt bojowy pułku stanowiło: 35 czołgów ciężkich IS-2 i 16 ciężkich dział pancernych ISU-152.
W 1950 w składzie korpusów zmechanizowanych utworzono dodatkowo samodzielny pułk czołgów ciężkich (4. i 6. pczc).
Pułk czołgów ciężkich korpusu posiadał: cztery kompanie czołgów ciężkich, kompanię fizylierów, batalion artylerii pancernej (dwie kompanie dział pancernych), kompanie: dowodzenia, technicznego zaopatrzenia i szkolną. Pułk liczył 678 żołnierzy. Jego sprzęt stanowiły 23 czołgi ciężkie IS-2 i 13 ciężkich dział pancernych ISU-122.
W pułku czołgów średnich znajdowały się: dwa bataliony czołgów, w każdym: trzy kompanie czołgów, batalion artylerii pancernej ISU-122 po dwie kompanie dział pancernych, kompania technicznego zaopatrzenia i kompania dowodzenia. W pułku było 789 żołnierzy.
Wiosną 1951 w pułku czołgów średnich utworzono trzeci skadrowany batalion czołgów (bataliony czołgów miały po dwie kompanie czołgów). W miejsce batalionu artylerii pancernej wprowadzono batalion piechoty zmotoryzowanej składający się z trzech kompanii piechoty zmotoryzowanej, kompanii przeciwlotniczych karabinów maszynowych i baterii artylerii przeciwpancernej.
W pułku czołgów ciężkich korpusu rozwiązano kompanię dowodzenia, a plutony łączności i saperów usamodzielniono. Kompanie czołgów ciężkich weszły w skład batalionu czołgów ciężkich. W batalionie artylerii pancernej zwiększono liczbę kompanii z 2 do 4 zmniejszając jednocześnie liczbę plutonów z 3 do 2. Utworzono skadrowany batalion artylerii pancernej o strukturze identycznej jak batalion rozwinięty. W miejsce kompanii fizylierów powstał batalion fizylierów składający się z dwóch kompanii fizylierów i kompanii piechoty zmotoryzowanej, baterii przeciwlotniczej, baterii artylerii i plutonu łączności. W kompanii technicznego zaopatrzenia utworzono dodatkowy pluton robót specjalnych. thumb|200px|ISU-122
W 1951 wprowadzono też nowy rodzaj jednostek pancernych. Były to samodzielne pułki czołgów (11., 13., 16., 18., 20. i 22 pcz). Struktura pułku obejmowała: sześć kompanii czołgów średnich, batalion artylerii pancernej po dwie kompanie dział pancernych; kompanię technicznego zaopatrzenia oraz plutony: łączności i saperów. Uzbrojenie pułku stanowiły: 63 czołgi średnie T-34/85 i 18 ciężkich dział pancernych ISU-122. W grudniu 1952 nastąpiła zmiana etatu samodzielnego pułku czołgów. W pułku znajdowały się teraz tylko trzy kompanie czołgów średnich i jedna kompania dział pancernych. Podstawowy sprzęt zmniejszono do: 30 czołgów i 5 dział pancernych.
W DZ typu B (19. i 20 DZ) w pułku czołgów średnich znajdował się jeden batalion czołgów i jedynie kompania piechoty zmotoryzowanej. Pułk liczył 415 żołnierzy. Sprzęt bojowy stanowiło 31 czołgów średnich T-34/85
Jesienią 1954 dla 15 DZ (typ B), w miejsce pułku artylerii pancernej, włączono ciężki pułk czołgów i artylerii pancernej. Posiadał w swojej strukturze dwa bataliony: czołgów ciężkich i dział pancernych, z których każdy miał po dwie kompanie. Pozostałe pododdziały to plutony: dowodzenia, piechoty zmotoryzowanej, artylerii przeciwlotniczej, saperów i transportowo-gospodarczy. Stan osobowy pułku wynosił 350 żołnierzy.
W składzie pułku czołgów średnich znajdowały się: dwa bataliony czołgów po dwie kompanie w każdym, oraz plutony: piechoty zmotoryzowanej, artylerii przeciwlotniczej, saperów i transportowo-gospodarczy.
W 1955 zrezygnowano ze szczebla batalionu. Według nowej struktury pułk posiadał w swym składzie: pięć kompanii czołgów kompanię piechoty zmotoryzowanej, kompanię rozpoznawczą, baterię przeciwlotniczą, plutony: łączności, saperów i transportowo-gospodarczy oraz drużynę rozpoznania chemicznego. Ogółem pułk liczył 690 żołnierzy. Jego sprzęt stanowiło: 55 czołgów średnich T-54A i 1 transporter opancerzony BTR-152.
W 1957 pułk czołgów i artylerii pancernej składał się z: czterech kompanii czołgów średnichW dywizji zmechanizowanej - 3, kompanii dział pancernych, kompanii piechoty zmotoryzowanej, baterii artylerii przeciwlotniczej i plutonu łączności. Pułk liczył 543 żołnierzy i posiadał: 42 czołgi średnie T-54A, 10 dział pancernych ISU-122, transporter opancerzony BTR-152, 4 armaty przeciwlotnicze 37 mm i 9 granatników przeciwpancernych RPG-2.
Pułki czołgów średnich posiadały: cztery kompanie czołgów średnich, kompanię czołgów ciężkich, kompanię piechoty zmotoryzowanej, pluton artylerii przeciwlotniczej i pluton łączności. Nie było już kompanii rozpoznawczej i plutonu saperów (szkolono je w batalionach dywizyjnych). Wprowadzono kompanię czołgów ciężkich, kosztem jednej kompanii czołgów średnich. Kompania piechoty zmotoryzowanej składała się w tym okresie z trzech plutonów. W pułku znajdowało się 494 żołnierzy. Jego uzbrojenie to: 42 czołgi średnie T-54A, 10 czołgów ciężkich IS-2 i 1 transporter opancerzony BTR-152. 200px|right|thumb|ZSU-57-2 W 1958 dokonano korekty etatów pułków czołgów średnich. wycofano z ich składu kompanie czołgów ciężkich i dodano kompanię czołgów średnich. Liczba sprzętu bojowego nie uległa zmianie.
W grudniu 1959 wprowadzono na uzbrojenie samobieżne działa przeciwlotnicze ZSU-57-2. Plutony samobieżnych armat przeciwlotniczych zastąpiły dotychczas istniejące plutony artylerii przeciwlotniczej .
W pierwszej połowie lat sześćdziesiątych rozwinięty pułk czołgów na tzw. etacie pokojowo-wojennym w dywizji zmechanizowanej posiadał: pięć kompanii czołgów, kompanię łączności, kompanię medyczną oraz plutony: rozpoznawczy, przeciwlotniczy, saperów i rozpoznania skażeń; liczył 669 żołnierzy i uzbrojony był w 69 czołgów średnich T-34/85, 2 transportery opancerzone BTR-152 i 4 rozpoznawcze samochody opancerzone BRDM . W dywizji pancernej posiadał ponadto kompanię piechoty. Posiadał etatowo 756 żołnierzy, 69 czołgów średnich T-54A, 7 transporterów opancerzonych BTR-152, 4 rozpoznawcze samochody opancerzone BRDM lub transportery opancerzone BTR-40 oraz 3 samobieżne działa przeciwlotnicze ZSU 57-2 .
Nazwy pułków 200px|right|thumb|T-55 2 Sudecki pułk czołgów – powstał 19 marca 1946 z przeformowania 2 BPanc; wchodził w skład 10 DPanc; stacjonował w Opolu. Rozformowany w 1990 3 Drezdeński pułk czołgów 4 pułk czołgów ciężkich - pułk 1 KPanc 5 pułk czołgów – powstał w 1967 w wyniku przemianowania 30 pcz; wchodził w skład 3 DZ; stacjonował we Włodawie. 6 pułk czołgów ciężkich - pułk 2 KPanc 8 pułk czołgów – utworzony 10 września 1945 z przeformowania 4 BPanc; W maju 1949 Żurawicy do Żagania i podporządkowano 11 Zmotoryzowanej Dywizji Piechoty; w 1990 przeformowany na 99 pz, a w 1992 zmieniono jednostce nazwę na 89 pz. W 1995 jednostkę przeformowano na 34 BKPanc. 9 pułk czołgów – powstał w 1946 w wyniku przeformowaniu 16 BPanc; podlegał 8 DZ; w 1967 przemianowany na 16 pcz; stacjonował w Słupsku. 10 Drawski pułk czołgów 11 pułk czołgów 13 Warszawski pułk czołgów 14 pułk czołgów – w 1967 przemianowany na 51 pcz 15 pułk czołgów – ze składu 2 WDZ; stacjonował w Gliwicach; w 1990 przeformowany na pułk zmechanizowany, przejął nazwę 25 pz z Opola; w 1995 przeformowany w 23 Brygadę OT. 200px|thumb|right| T-72